به گزارش ایرنا، ورود گسترده پلتفرمهای مختلف به دنیای دیجیتال نسل جدید، افقهای تازهای را برای یادگیری، ارتباطگیری و کشف هویت فردی گشوده و در عین حال مجموعهای از چالشهای تربیتی و روانشناختی را پیش روی والدین و مربیان قرار داده است.
امروزه نوجوانی که در جهان شبکهای رشد میکند، بخش قابلتوجهی از تجربههای عاطفی، اجتماعی و شناختی خود را در همین فضاهای مجازی شکل میدهد و به همین دلیل فهم درست نقش و تأثیر این فضاها، به ضرورتی اساسی برای نظام تربیتی تبدیل شده است.
هرچند شبکههای اجتماعی فرصتهایی بیسابقه برای رشد مهارتهای دیجیتال، گسترش ارتباطات و ابراز هویت فراهم میکنند، اما استفاده کنترلنشده از آنها ممکن است پیامدهای ناخوشایندی همچون وابستگی رفتاری، افت تمرکز و مواجهه با محتوای آسیبزا به همراه داشته باشد.
افزایش نگرانی والدین درباره سلامت روانی و رفتاری فرزندانشان در مواجهه با این فضا، پرسش مهمی را مطرح کرده که آیا محرومسازی کامل میتواند راهکاری مؤثر برای محافظت از آنان باشد یا اینکه چنین رویکردی خود مشکلات جدیدی ایجاد خواهد کرد.
بررسیهای روانشناختی نشان میدهد که محرومسازی مطلق، با وجود نیت محافظتی والدین، در بسیاری از موارد زمینه افزایش کنجکاوی پنهانی، کاهش حس اعتماد و تقویت رفتارهای مخفیانه را در نوجوانان فراهم میکند و نتیجهای معکوس بر جای میگذارد.
در جهانی که حضور دیجیتال برای موفقیت تحصیلی، اجتماعی و حتی حرفهای به مهارتی ضروری تبدیل شده، محرومسازی کامل نهتنها امکان یادگیری تدریجی مهارتهای رسانهای را کاهش میدهد، بلکه نوجوان را از شناخت نحوه مواجهه سالم با چالشهای فضای آنلاین محروم میسازد.
پژوهشگران معتقدند که رویکردهای سختگیرانه و محدودکننده، معمولاً رابطه والدین فرزندی را تضعیف کرده و سبب میشود کودک یا نوجوان مسائل، نگرانیها و خطرهای آنلاین را با والدین در میان نگذارد، زیرا احساس امنیت روانی کافی برای گفتوگو ندارد.
از آنجا که شبکههای اجتماعی بخش جداییناپذیر از زیستجهان نسل امروز شدهاند، راهبرد مؤثر در حذف کامل آنها نیست، بلکه در آموزش سواد رسانهای، گفتوگوی باز، قانونگذاری مشارکتی و هدایت آگاهانه فرزندان نهفته است تا بتوانند در دنیای دیجیتال با سلامت، استقلال و مسئولیتپذیری بیشتری حضور یابند.
شبکههای اجتماعی؛ محرومسازی کامل یا آموزش استفاده سالم؟
یک پژوهشگر اجتماعی روز شنبه به خبرنگار ایرنا گفت: از نگاه روانشناختی، شبکههای اجتماعی هم ظرفیتهای مثبت دارند و هم میتوانند زمینهساز آسیب باشند.
دکتر احمد علی جبارزاده اظهار کرد: در وجه مثبت، این فضاها میتوانند به افزایش ارتباطات اجتماعی، دسترسی گستردهتر به منابع آموزشی، رشد مهارتهای دیجیتال و تقویت حس تعلق به گروه همسالان کمک کنند و برای بسیاری از نوجوانان، شبکههای اجتماعی بستری برای ابراز وجود، کشف علایق و شکلگیری هویت فردی به شمار میآیند.
وی اضافه کرد: استفاده بیضابطه و کنترلنشده از این فضاها نیز میتواند با پیامدهایی مانند وابستگی رفتاری، افت تمرکز، کاهش عملکرد تحصیلی، مقایسه اجتماعی افراطی، کاهش عزتنفس، مواجهه با محتوای نامناسب، قلدری سایبری و حتی افزایش اضطراب و افسردگی همراه باشد.
وی گفت: این نگرانی زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که بدانیم مغز نوجوان هنوز در حال رشد است؛ بهویژه بخشهایی که با کنترل تکانه، تصمیمگیری و ارزیابی خطر مرتبط بوده و به همین دلیل، نوجوانان در برابر سازوکار پاداش فوری در شبکههای اجتماعی، مانند لایک، بازدید و تأیید اجتماعی، آسیبپذیری بیشتری دارند.
چرا محرومسازی کامل راهحل مناسبی نیست؟
وی بیان کرد: محروم کردن کامل کودک یا نوجوان از شبکههای اجتماعی ممکن است در کوتاهمدت نوعی احساس امنیت برای والدین ایجاد کند، اما در بلندمدت معمولاً با چالشهایی همراه است و حتی محدودیت مطلق میتواند مقاومت روانی ایجاد کند.
جبارزاده افزود: هرگاه آزادی فرد بهطور کامل محدود شود، میل او به بازپسگیری آن آزادی افزایش مییابد و این واکنش در نوجوانان معمولاً شدیدتر است و ممکن است آنها را به سمت استفاده پنهانی سوق دهد.
وی یادآور شد: کنترل افراطی معمولاً این پیام ضمنی را منتقل میکند که والد به فرزند خود اعتماد ندارد و در چنین شرایطی، نوجوان کمتر تمایل پیدا میکند درباره تجربههای آنلاین، نگرانیها یا حتی خطراتی که با آن روبهرو شده است با والدین صحبت کند.
راهکارهای جایگزین و مؤثرتر
این پژوهشگر اجتماعی بیان کرد که آموزش سواد رسانهای یکی از راهکار های مهم است و باید یاد بگیرند که وضع قوانین بهصورت مشارکتی است و زمانی که قوانین استفاده از فضای مجازی با مشارکت خود فرزند تعیین شوند، احتمال پذیرش و پایبندی به آنها بیشتر خواهد بود، برای نمونه، میتوان درباره ساعات مشخص استفاده، ممنوعیت استفاده پیش از خواب، یا محدودیت استفاده هنگام مطالعه و صرف غذا به توافق رسید. این شیوه، حس مسئولیتپذیری و خودنظارتی را نیز تقویت میکند.