به گزارش روابط عمومی ادارهکل کتابخانههای عمومی استان مرکزی، در آستانه ایام تشییع پیکر پاک قائد شهید امّت، مروری خواهیم داشت بر کتابهایی که رهبر شهید انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله سیدعلی حسینی خامنهای، معرفی و پیشنهاد کرده بودند. به همین مناسبت، راضیه عباسی قهیه؛ مسئول کتابخانه عمومی دکتر حصیبی شهر اراک، کتاب «مربعهای قرمز» را مرورنویسی کرده است.
شناسنامه کتاب
نام اثر: مربعهای قرمز
نویسنده: زینب عرفانیان
ناشر: انتشارات شهید کاظمی
موضوع: خاطرات شفاهی حاج حسین یکتا از دوران کودکی تا پایان دفاع مقدس و شهدای دفاع مقدس
ژانر: ادبیات مقاومت و پایداری، دفاع مقدس
سال انتشار: ۱۳۹۷
تعداد صفحات: ۵۴۴ صفحه
زمان تقریبی مطالعه: ۱۵ ساعت
مخاطب: بزرگسالان و عموم علاقهمندان به مرور خاطرات هشت سال دفاع مقدس ایران و آشنایی با شهدا در عملیاتهای مختلف
قالب اثر: واقعیتمحور، اجتماعی ـ تاریخی با رویکرد روایی
مقدمه
با توجه به تفاوت نسلی و سنی در ایران امروز که نوجوانان هر روز با مسائل سیاسی و امنیتی روبهرو میشوند. از حوادث دهههای اخیر کشور گرفته تا پرسشهایی از ناگفتههای جنگ هشت ساله و آنچه بر ایران گذشته. بسیاری از جوانان و نوجوانان به دنبال این هستند که حقیقت را از زبان کسانی بشنوند که شاهد عینی جنگ بودهاند، هنوز زندهاند و از دل تجربههای تلخ و شیرین دفاع مقدس بیرون آمدهاند.
خلاصه محتوایی
کتاب «مربعهای قرمز» روایتی صادقانه، صمیمی و ساده از حضور یک بسیجی خوشذوق در جنگ ایران و عراق است که در فضایی نوستالژیک، از کودکی تا روزهای پایانی جبهه را با نگاهی زیبا و حقیقتطلب تحلیل و روایت میکند. نویسنده با قلمی روان و با بهرهگیری از خاطره و داستان راوی، فضایی نوستالژیک و در عین حال واقعی میآفریند و مخاطب را به دنیایی میبرد که در آن، ناگفتههایی از سبک زندگی، عبادت، رفاقت و رشادت و عشق به وطن و فدا شدن در راه آن، نه یک تکلیف، بلکه ذات وجودی هر ایرانی عنوان میشود.
حاج حسین یکتا در این کتاب، با تکیه بر روایتها و خاطرات خود، گزارشهای موثق جبهه، تصاویر مستند و وصایای شهدای همرزمش، اثری ممتاز ارائه میدهد و در موارد لازم، نویسنده نیز با استناد به شواهد روشن و عکسهای دقیق، به بیان خاطره و حقیقت مطالب وی پرداخته است.
درونمایهها و مفاهیم کلیدی
مهمترین مفاهیمی که در کتاب برجسته شدهاند عبارتند از:
خاطرات نوستالژیک کودکی
خاطرات جنگ عراق و ایران
شهادتطلبی و ایثار
صبر و شکیبایی و توکل بر خدا
نویسنده کتاب، میکوشد مفاهیم ارزشمندی چون شهادت و دفاع مقدس هشت سالهٔ ایران را به شکلی ساده و ملموس از زبان راوی مطرح کند تا خواننده بتواند آنها را با تمام عمق وجود درک و حس کند.
تحلیل ساختاری اثر
الف) ساختار کلی اثر:
ساختار کتاب بر پایهٔ رویکردی اپیزودیک و روایتمحور و توالی در ۱۴ فصل مستقل اما همنوا و همجهت روایت شده است:
هر فصل متناسب با یک حادثه و خاطره منسجم نگارش شده است.
از نظر حجم، کوتاه، ساده و قابلفهم برای همه است.
لحن نوشتار، صمیمی، صادقانه و گرم است، گویی خود حاج حسین روبهروی توست و دارد روایت را برایت میگوید.
مطالب در این فصلها بهصورت ترتیب زمانی سامان یافته و هر بخش به روایتی از یک موقعیت و خاطره از ابعاد جنگ و شهدا اختصاص دارد.
نویسنده با بهرهگیری از یادداشتها و خاطرات راوی، سعی کرده است ضمن حفظ انسجام کلی اثر، از زیادهگویی و حشو جلوگیری کند. این شیوه باعث شده کتاب هم برای مطالعهٔ پیوسته و هم برای مراجعهٔ موضوعی، کارآمد و قابلاستفاده باشد. نگاه واقعیتگرایانه در کنار نوشتهها و تصاویر مستند، از ویژگیهای شاخص این اثر بهشمار میآید.
مبانی نظری این کتاب بر روحیهٔ حاج حسین یکتا و زندگیاش، شفافیت حوادث جنگ، آموزش روحیهٔ حق و شهادتطلبی، ادبیات مقاومت و پایداری و احترام به ارزشهای دینی و ملی استوار است.
ب) ویژگیهای ساختار کلی اثر:
تقریبا در پایان هر فصل کتاب، عکس شهدا، مناطق عملیاتی و تجهیزات جنگی آن زمان بهعنوان ضمیمه آمده است که جنبه استنادی اثر را تقویت میکند.
این ساختار، کتاب را به اثری مناسب برای مطالعه روزانه و تدریجی در طول سال و همچنین ایام ماه رمضان ۱۴۰۴ تبدیل کرده است.
ج) ویژگیهای سبک نگارش اثر:
سبک نگارش کتاب بسیار ساده، روان و قابلفهم و نزدیک به لحن راوی کتاب است.
نویسنده با عنایت به خاطرات روایتگونه حاج حسین، تلاش کرده مفاهیم اصلی دفاع مقدس را با بیانی روشن و همراه با شواهد موثق بیان کند تا برای همه آحاد جامعه قابلادراک باشد.
لحن کتاب دوستانه، بیتکلف و شفاف است و از اصطلاحات تخصصی جنگ به ندرت استفاده شده است.
ترکیب خاطره، داستان و واقعیت، اثر را بسیار دلنشین و قابلباور کرده است.
روایت اثر از زبان خود راوی و از زاویه دید اول شخص است.
تمرکز نویسنده و راوی بر صدق تجربه و خاطره شخصی و گفتگو محور، بدون اغراق و تصنع است.
(این ساختار باعث شده خواننده با کل حوادث و روایتهای داستان همذاتپنداری کند و خود را در میانه جریان داستان حس کند.)
انگیزه راوی از ایجاد اثر
انگیزه اصلی حاج حسین یکتا، بازنمایی و بیان شفاف سبک زندگی، عبادت، رشادت، شهادت جوانان و دلباختگان عشق به میهن است.
آنجا که حاج حسین یکتا در مقدمهٔ خود بر این کتاب مینویسد:
«پنج سال میشد که قصد کرده بودم خاطراتم را مکتوب کنم. مخصوصا وقتی مقام معظم رهبری حضرت آیتالله خامنهای (رحمهالله) مطلبی را مبنی بر ناتمام ماندن جنگ یک رزمنده تا نوشتن خاطراتش، فرمودند، برای نوشتن و نشر خاطراتم مصممتر شدم. هرچه از رشادت همرزمانم و غربت و مظلومیتشان میدانستم در روایتگریهایم گفته بودم. با مکتوب کردن خاطراتم دنبال ناگفتهای از بچهها بودم. دنبال سبک بندگی کردنشان، سبک عبادتشان، سبک رفاقتشان، دنبال سبک زندگی کردنشان در جنگ. سبکی که این روزها جایش بین جریان زندگی جوانان به شدت خالی است.»
جامعه مخاطب
این کتاب نه تنها برای علاقهمندان به حوزه جنگ و دفاع مقدس ایران، بلکه برای هر عاشقی که در پی یافتن الگویی از «شهادت» و «مظلومیت» است، بسیار حائز اهمیت است.
کتابی که برای تمام نسلها نوشته شده است با روایتی روشن که باعث شده کتاب نهفقط برای علاقهمندان، بلکه برای همه آنهایی که دنبال واقعیت و مظلومیت شهدا هستند نیز منبعی قابلاعتماد باشد.
مقایسهه اثر با آثار همرده
مقایسه با کتاب «عقیق» اثر نصرتاله محمودزاده:
این کتاب زندگینامه داستانی شهید حسین خرازی است. شهید حسین خرازی در هشت سال دفاع مقدس، فرمانده لشکر ۱۴ امامحسین (ع) بود. کتاب عقیق، که اثری فاخر برای معرفی شهدا و ادبیات پایداری محسوب میشود و بر شناخت و تفهیم مفهوم شهید و شهادت تمرکز دارد، با کتاب مربعهای قرمز برابری میکند؛ ولی کتاب مربعهای قرمز بهطور خاص و روایتگونه، مفاهیم متعالی، اخبار جنگ و سرگذشت شهدا را با زبانی سادهتر بیان کرده است.
مقایسه با کتاب «ناگفتهها» اثر حمید داودآبادی:
حمید داودآبادی در کتاب ناگفتهها، مجموعه خاطراتی جستهگریخته از دوران پس از جنگ و سالهای اول پس از جنگ در دهه ۷۰ را روایت میکند؛ اما در مقایسه با کتاب مربعهای قرمز، آن چهارچوب جامع و منظم و شیوایی و چانهگرمیهای حاج حسین یکتا را ندارد.
مقایسه با کتاب «زود پرستو شو بیا» اثر غلامعلی نسائی:
کتاب نامبرده، خاطرات چهارده نفر از رزمندگان جنگ ایران و عراق است؛ روایتی دلنشین از کسانی که در حسرت بهشت و شهادت لحظهشماری میکردند و در جنگ شاهد آسمانی شدن رفقایشان بودند و خودشان با درد جسمانی جانبازی و درد روحی، پایبند دنیا ماندند. کتاب بسیار درگیر احساسات است و در مقایسه با روایت پایداری و مقاومت کتاب مربعهای قرمز، کمی شتابزده است و تمرکز آن بر ارائهٔ خاطرات به دقّت کتاب مربعهای قرمز نیست. کتاب سعی دارد تصویری کلی از فضای جنگ و جبهه و پایداری و شهادت ارائه دهد.
مقایسه با کتاب «عمو حسین» اثر عباس رئیسی بیدگلی:
کتاب عمو حسین، سرگذشت حسینعلی فخری را روایت میکند. کتابی شیوا با بیانی قوی که زندگی شهید را در چهارچوبی منظم و مرتب روایت میکند و خواننده را برای ادامه مطالعه تشویق مینماید. نگاه نویسنده جامعتر و کلیتر از کتاب مربعهای قرمز است و تحلیل شخصیت شهید در آن موج میزند.
مقایسه با کتاب «خانم کارکوب» اثر راضیه غبیشی:
«خانم کارکوب» مجموعه خاطرات خانم «زهرا کارکو»، همسر رزمندهٔ پاسدار «خداداد کارکوبزاده» و مادر سه شهید و دو جانباز است که با قلمی روان و توانا، خواننده را با حوادث و فراز و فرودهای بسیار و صبر و فداکاری یک مادر همراه میکند. کتاب انسجام خوبی دارد، خوب آغاز میشود و در اوج به پایان میرسد.
ارزیابی نهایی
کتاب «مربعهای قرمز»، از آثار شاخص دفاع مقدس که با تقریظ رهبر شهید در سال ۹۷ در اوج قرار گرفت، عنوانی سؤالبرانگیز دارد که جلد کتاب نیز بر اساس آن طراحی شده است و روایتی واقعی از نسلی بدون تکرار است که با خون خود، برگ پیروزی و مقاومت ایران را روی میز قدرتمندان جهان نهادند.
«مربعهای قرمز» اثری است که خاطرات، داستان، واقعیت، زندگی، رویا و حقیقت را در هم آمیخته است. یکتا با زبان شفاهیِ ساده اما گویا و صادق، روایت کودکیاش تا جانبازی و از دست دادن چشمش تا پایان جنگ را به تصویر میکشد.
نفوذ اصلی کتاب در این است که از شعارهای تبلیغی گریزان است و با بیان مثالهای واقعی، کتاب را نسبت به بسیاری از آثار مشابه، باورپذیرتر و ملموستر میکند و ضمیمه شدن عکسهای رنگی، بر ارزش اثر افزوده است.