سرویس دینواندیشه خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): در ادبیات سیاسی جمهوری اسلامی، آثار متعددی درباره ولایت فقیه، مردمسالاری دینی، عدالت، استقلال یا فرهنگ سیاسی منتشر شده است. از آن میان است «سیاست از منظر آیتاللهالعظمی خامنهای مدظلهالعالی». کتاب که بهقلم امیر سیاهپوش و بههمت انتشارات انقلاب اسلامی منتشر شده، مفاهیم مذکور را در قالب یک مجموعه واحد و بر اساس سخنان رهبر جمهوری اسلامی گرد آورده و محصول تنظیم و طبقهبندی حجم عظیمی از بیانات ایشان در طول چند دهه است.
کتاب که صرفاً محدود به مباحث روز سیاسی نیست، کوشیده تقریباً همه ابعاد اندیشه سیاسی رهبر شهید را پوشش دهد. این موضوعات از مباحث نظری همچون مشروعیت، مردم، آزادی، عدالت، احزاب، اصلاحات و اصولگرایی گرفته تا موضوعاتی مانند وحدت ملی، رفتار سیاسی کارگزاران، فرهنگ سیاسی اسلام، سیره سیاسی پیامبر اسلام (ص)، امام علی (ع)، دیگر ائمه شیعه، حضرت فاطمه (س)، حضرت زینب (س) و امام خمینی (ره) گسترده است که همگی در قالب فصلهای مستقل بررسی شدهاند.
کتاب از منظر ساختاری بر پایه نظم موضوعی استوار است و بهجای انتشار سخنرانیها بهترتیب زمانی، گزارهها ذیل مفاهیم مشخص سامان یافتهاند. این روش دو مزیت مهم دارد؛ نخست اینکه امکان مطالعه یک موضوع بدون مراجعه به دهها جلد سخنرانی را فراهم میکند و دوم اینکه خواننده میتواند تحول یا استمرار یک ایده را در موقعیتهای مختلف مشاهده کند.
سیاهپوش در این اثر میکوشد ارائه تصویری از «منظومه فکری» رهبر شهید را در دستور کار قرار دهد. در سالهای اخیر، این اصطلاح بارها درباره اندیشه آیتالله خامنهای به کار رفته است؛ یعنی این فرض که دیدگاههای ایشان را نباید به صورت گزارههای منفرد یا واکنش به رویدادهای روز فهمید، بلکه باید آنها را اجزای یک نظام فکری دانست که میان دین، سیاست، فرهنگ، اقتصاد، عدالت، امنیت و اخلاق پیوند برقرار میکند. کتاب که دقیقاً بر اساس همین فرض تدوین شده، تلاش دارد نشان دهد مفاهیمی همچون عدالت، استقلال، مردمسالاری، آزادی، وحدت، مقاومت و پیشرفت، اجزای یک چارچوب نظری واحد هستند و موضوعاتی پراکنده قلمداد نمیشوند. به همین دلیل است که مطالعه کتاب تنها برای مخاطبانی که به سیاست روز ایران علاقه دارند سودمند نیست، بلکه برای کسانی که بر آن هستند منطق درونی گفتمان رسمی جمهوری اسلامی را بشناسند نیز اهمیت دارد. در واقع، این اثر را میتوان نوعی «نقشه مفهومی» اندیشه سیاسی رهبر شهید جمهوری اسلامی دانست که تلاش میکند میان مبانی دینی، تجربه انقلاب اسلامی و مسائل حکمرانی معاصر ارتباط برقرار کند.
مولف در «سیاست از منظر آیتاللهالعظمی خامنهای مدظلهالعالی» تبیین مفهوم مردمسالاری دینی را نیز از قلم نینداخته است. هرچند این اصطلاح در فصلهای مختلف و ذیل موضوعات گوناگون مطرح میشود، اما در مجموع میتوان آن را ستون فقرات اندیشه سیاسی ارائهشده در کتاب دانست. در این نگاه، جمهوریت و اسلامیت تنها دو عنصر متعارض نیستند، بلکه دو رکن مکمل نظام سیاسی محسوب میشوند. از یک سو، رأی و حضور مردم منشأ شکلگیری و استمرار حکومت تلقی میشود و از سوی دیگر، مشروعیت و جهتگیری نظام در چارچوب مبانی اسلامی تعریف میشود. بر همین اساس، کتاب میکوشد نشان دهد که مفاهیمی همچون انتخابات، مشارکت عمومی، مسئولیتپذیری دولت، قانونگرایی و پاسخگویی، نه مفاهیمی وارداتی، بلکه دارای ریشههایی در اندیشه اسلامی هستند. این رویکرد، تفاوت خود را با الگوهای لیبرال دموکراسی و همچنین حکومتهای اقتدارگرا برجسته میکند و از «مردمسالاری دینی» بهعنوان الگوی متمایز جمهوری اسلامی یاد میکند.
کتاب فصلهایی را نیز به «اصولگرایی» و «اصلاحطلبی» اختصاص داده است. برخلاف برداشتهای رایج که این دو واژه را صرفاً به جریانهای سیاسی معاصر ایران نسبت میدهند، کتاب تلاش میکند آنها را در سطحی مفهومی و نظری بازتعریف کند. پیرامون اصولگرایی، اصولی مانند هویت اسلامی و انقلابی، عدالت، استقلال سیاسی، خودباوری ملی، جهاد علمی، آزادی، اصلاح روشها و شکوفایی اقتصادی بهعنوان ارکان این مفهوم معرفی شدهاند. همچنین ویژگیهای دولت مطلوب، از جمله عدالتخواهی، فسادستیزی، سادهزیستی، پاسخگویی، خردگرایی و اهتمام به علم و پیشرفت، بهتفصیل تشریح میشود. در مقابل، مولف در فصل مربوط به اصلاحات تأکید میکند که اصلاح، جزء ذات هر نظام زنده است، اما میان «اصلاحات انقلابی» و آنچه کتاب از آن با عنوان «اصلاحات آمریکایی» یاد میکند، تفاوت قائل میشود. در این چارچوب، مبارزه با فقر، فساد و تبعیض، اصلاح ساختارها، قانونگرایی و جلوگیری از افراطگرایی، از الزامات اصلاحات مطلوب معرفی میشوند.
در رویکرد رهبر شهید آنگونهکه سیاهپوش نشان میدهد، سیاست هرگز به رقابت برای کسب قدرت تقلیل نمییابد. تقریباً در سراسر اثر، سیاست با اخلاق، معنویت و مسئولیت اجتماعی پیوند خورده است. به همین دلیل، مباحثی مانند اخلاص، تقوا، سادهزیستی، تواضع، انصاف، پاسخگویی، نقدپذیری، خدمت به مردم، مبارزه با فساد و رعایت عدالت، نه صرف توصیههای اخلاقی جداگانه، بلکه بخشی از الزامات حکمرانی معرفی میشوند.
همچنانکه گذشت، سیره سیاسی پیامبر اسلام (ص)، امام علی (ع)، امام حسن (ع)، امام حسین (ع)، دیگر امامان شیعه، حضرت فاطمه زهرا (س)، حضرت زینب (س) و در نهایت امام خمینی (ره) نیز در کتاب مغفول نمانده است. این بخشها تلاش دارند از زندگی این شخصیتها، اصولی برای اداره جامعه و مواجهه با بحرانهای سیاسی استخراج کنند. برای نمونه، در بررسی سیره سیاسی پیامبر اسلام (ص)، بر عدالت، قانونمداری، اقتدار، مهرورزی، عقلانیت و مدیریت اجتماعی تأکید میشود. در فصل مربوط به امام علی (ع)، عدالت بهعنوان برجستهترین ویژگی حکومت علوی معرفی شده و در کنار آن، سادهزیستی، مبارزه با فساد، صداقت، گفتوگو با مخالفان و پرهیز از فریبکاری مورد توجه قرار گرفته است. کتاب همچنین در فصل مربوط به امام خمینی (ره) میکوشد عناصر اصلی مکتب سیاسی ایشان، از جمله استقلال، اتکا به مردم، عدالت اجتماعی، مبارزه با سلطه خارجی، حفظ وحدت ملی و پیوند دین و سیاست را به عنوان پایههای جمهوری اسلامی تبیین کند.
کوتاه سخن آنکه «سیاست از منظر آیتاللهالعظمی خامنهای مدظلهالعالی» را باید یکی از جامعترین مجموعههای موضوعی درباره اندیشه سیاسی رهبر شهید دانست که بیش از آنکه نوآوری نظری باشد، اهمیت آن در گردآوری، سازماندهی و ارائه منسجم مجموعهای گسترده از بیاناتی است که طی چند دهه و در مناسبتهای مختلف ایراد شدهاند.
«سیاست از منظر آیتاللهالعظمی خامنهای مدظلهالعالی» در 848 صفحه بههمت انتشارات انقلاب اسلامی منتشر شده است.