نشست امسال سران ناتو قرار است این هفته در آنکارا، پایتخت ترکیه برگزار شود و رهبران ۳۲کشور عضو گرد هم آیند تا تصویری از اتحاد و انسجام را به جهان نشان دهند، اما واقعیت میدانی، تصویری کاملاً متفاوت را روایت میکند. روابط میان اعضای ناتو در حال حاضر شاید در سختترین و دشوارترین وضعیت خود از زمان پایان جنگ سرد باشد؛ چرا که دو بحران بزرگ یعنی جنگ تحمیلی علیه ایران و جنگ اوکراین، به دو خط مقدم تقابل تبدیل شدهاند و اکنون این دو جبهه، نه در میدان نبرد که روی میز مذاکرات آنکارا قرار است با هم برخورد کنند.
جنگ علیه ایران؛ عمیقترین زخم بر پیکر ناتو
در مورد جنگ ایران باید گفت این بحران عمیقترین زخم را بر پیکر اعتماد متقابل میان واشنگتن و پایتختهای اروپایی وارد کرده است. حمله یکجانبه آمریکا به ایران در فوریه سال جاری، در حالی صورت گرفت که متحدان اروپایی ناتو ازجمله فرانسه، آلمان، اسپانیا، ایتالیا و حتی بریتانیا، نهتنها در جریان زمان دقیق آن قرار نگرفته بودند، بلکه اساساً هیچ نقشی در تصمیمگیری درباره آن نداشتند. به همین دلیل واکنش اروپا چیزی نبود که واشنگتن انتظار داشت. فردریش مرتس، صدراعظم آلمان صراحتاً اعلام کرد جنگ در خاورمیانه «مسئله ناتو نیست» و آلمان در آن مشارکت نخواهد کرد. او تأکید کرد: آمریکا و اسرائیل «پیش از این جنگ با ما مشورت نکردند». بوریس پیستوریوس، وزیر دفاع آلمان نیز با صراحت گفت: «این جنگ ما نیست؛ ما آن را شروع نکردیم».
این رفتار اروپاییها البته که با واکنشهای ترامپ روبهرو شد و این واکنشها هنوز هم ادامه دارد. دونالد ترامپ ناتو را «ببر کاغذی» خواند و تهدید به خروج از آن کرد. او در نشستی با مارک روته، دبیرکل ناتو، گفت: «از ایتالیا ناامید شدم، از بریتانیا ناامید شدم. از آلمان و فرانسه ناامید شدم. از بیشتر آنها ناامید شدم. اسپانیا یک نمایش فاجعه است». اندرو پازدر، سفیر آمریکا در اتحادیه اروپا نیز در گفتوگو با یورونیوز تأکید کرده است: ترامپ «هنوز از کشورهای عضو ناتو ناراحت است» و این ناامیدی کاهش نیافته است. در واکنش به این ناخرسندی، واشنگتن اقدامات تنبیهی نیز در پیش گرفت. در ماه می، آمریکا اعلام کرد ۵هزار سرباز خود را از آلمان خارج میکند. همچنین گزارش شد که کاخسفید در حال بررسی بستن دستکم یکی از پایگاههای خود در اروپا، احتمالاً در اسپانیا یا آلمان، به عنوان تنبیهی برای عدم همراهی است.
حتی متیو ویتاکر، نماینده دائم آمریکا در ناتو، چند روز پیش به خبرنگاران گفت «تردیدی نیست که رئیسجمهور ابراز ناامیدی کرده است»، اما افزود ائتلاف «از آن دوره تنش عبور کرده است». با این حال، دیپلماتهای اروپایی همچنان نگراناند که جنگ ایران بر کل فضای اجلاس سایه بیندازد، بهویژه اگر آتشبس شکننده کنونی فروبپاشد یا ترامپ خشم خود را در آنکارا تخلیه کند.
جنگ اوکراین؛ اجماعی ظاهری با حاشیههای امن
برخلاف جنگ تحمیلی علیه ایران که اختلافات در آن آشکار و علنی است، پرونده اوکراین با پوششی از اجماع ظاهری همراه است. با این حال، در پشت صحنه شکافهایی جدی وجود دارد. مهمترین این اختلافات بر سر تأمین مالی بسته کمکهای نظامی به کییف است. بر اساس گزارشها، کشورهای عضو ناتو نتوانستهاند بر سر حمایت از اوکراین در سال ۲۰۲۷ به توافق برسند. ایتالیا حتی تلاش کرده بند تعهد کمکهای سال ۲۰۲۷ را از بیانیه نهایی حذف کند.
با این حال، مارک روته، دبیرکل ناتو در تلاش است تصویری از وحدت ارائه دهد. او گفته است اعضای اروپایی و کانادا در سال ۲۰۲۵، ۹۰ میلیارد دلار بیشتر از سال پیش، صرف دفاع کردهاند و مجموع هزینههای آنها به بیش از ۵۷۰ میلیارد دلار رسیده است. روته همچنین تأکید کرده «ناتو یک ائتلاف فراآتلانتیکی است و همیشه خواهد بود، اما باید آن را برای بهتر شدن متوازن کنیم» و افزوده است «اعضای اروپایی و کانادا مسئولیت بیشتری برای دفاع متعارف در اروپا بر عهده میگیرند».
ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین در این اجلاس حضور خواهد داشت و در ضیافت شام رجبطیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه شرکت خواهد کرد.
هزینههای دفاعی و وعده بودجه ۵ درصدی
یکی از محورهای اصلی نشست آنکارا، بحث بر سر تحقق هدف ۵ درصدی تولید ناخالص داخلی برای هزینههای دفاعی است که در نشست سال گذشته لاهه به توافق رسیده بود. ویتاکر، نماینده آمریکا در ناتو تأکید کرده واشنگتن انتظار دارد همه ۳۲ عضو به سمت این هدف حرکت کنند. بهگفته او، از زمان نشست لاهه، اعضا نزدیک به ۱۲۰ میلیارد دلار هزینه دفاعی اضافی متعهد شدهاند که حدود نیمی از آن صرف تجهیزات ساخت آمریکا شده است.با این حال، کارشناسان معتقدند تحقق این هدف با دشواریهای زیادی روبهرو است، بهویژه اینکه برخی کشورهای اروپایی اساساً با افزایش چشمگیر هزینههای دفاعی مخالفاند. با وجود این، بهگفته جان استرلینگر، معاون فرماندهی عالی نیروهای متحد ناتو در اروپا «اروپا در حال پر کردن خلأ ناشی از کاهش نیروهای آمریکایی است» و این نشان میدهد «اروپای قویتر یعنی ناتو قویتر».آمریکا همچنین کاهش چشمگیری در نیروهای اختصاصیافته به ناتو اعمال کرده است، ازجمله کاهش تعداد ناوهای هواپیمابر، هواپیماهای سوخترسان، جنگندهها و پهپادها. یک دیپلمات اروپایی که خواست نامش فاش نشود، وضعیت کنونی ائتلاف را چنین توصیف کرده است: «ائتلاف زنده است و لگد میزند، اما کمی کبود شده است».
ترکیه؛ میانجی در بحبوحه اختلافات
اما از طرفی در چنین شرایط حساسی نباید از نقش آنکارا غافل شد. ترکیه بهعنوان میزبان، نقشی کلیدی در این نشست ایفا خواهد کرد. آنکارا خود را بهعنوان یک میانجی منطقهای معرفی کرده و استدلال میکند که موقعیت جغرافیاییاش – همسایگی با مناطق درگیر از اوکراین تا سوریه و ایران – به آن نقش منحصربهفردی در مدیریت بحرانهای منطقهای میدهد. هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه در نشست وزرای خارجه ناتو در سوئد، تلاشهای دیپلماتیک آنکارا برای پایاندادن به درگیریها را تشریح کرد.اردوغان که با ترامپ رابطهای نزدیک دارد، دیدار دوجانبهای با او در حاشیه اجلاس خواهد داشت. دیپلماتهای اروپایی امیدوارند روابط قوی ترامپ با اردوغان و روته بتواند به برگزاری آرام اجلاس کمک کند، هرچند مطمئن نیستند.در نهایت اینکه نشست آنکارا در حالی آغاز میشود که ناتو بیش از هر زمان دیگری از زمان پایان جنگ سرد، با چالشهای درونی دستوپنجه نرم میکند. در چنین فضایی، آنکارا بیش از آنکه محل تصمیمگیریهای بزرگ باشد، به صحنهای برای مدیریت موقت تنشها تبدیل خواهد شد. پرسش این است که آیا «آتشبس دیپلماتیک»ی که احتمالاً در این نشست حاصل میشود، میتواند برای مدتی طولانیتر از چند هفته دوام آورد یا اینکه این اجلاس تنها توقفگاهی در مسیر افول تدریجی یک ائتلاف کهنه خواهد بود؟