بنفشه سام‌گيس

گزارش جديد سازمان ملل از وضعيت مصرف انواع مواد اعتيادآور در سراسر جهان نشان مي‌دهد كه در سال 2024، تعداد مصرف‌كنندگان مواد نسبت به سال 2023 حدود 15 ميليون نفر افزايش داشته ولي در اين سال حدود يك ميليون نفر از تعداد معتادان جهان كاسته شده است. اين گزارش، روز جمعه و در سالروز جهاني مبارزه با مواد، توسط دفتر مبارزه با مواد و جرم ملل متحد UNODC در وين رونمايي شد. گزارش‌هاي سالانه سازمان ملل، وضعيت دو سال قبل‌تر مصرف، اعتياد، قاچاق، درآمدزايي و مقابله با تجارت غيرقانوني انواع مواد اعتيادآور و پيش‌ساز توليد اين مواد را، براساس آمار و يافته‌هاي دفاتر منطقه‌اي UNODC ارائه مي‌دهد.

بازار عرضه و تقاضاي مواد در سال 2024 چگونه بود؟

طبق گزارشي كه روز جمعه در وين منتشر شد، در سال 2024، ميزان مصرف گروه كانابيس (مشتقات شاهدانه شامل حشيش، ماري جوانا و گل) اپيوييدها (مشتقات خشخاش شامل ترياك، مرفين و هرويين) و مت آمفتامين (شيشه) نسبت به سال 2023 افزايش داشته اما شمار مصرف‌كنندگان كوكايين و اكستاسي، مثل سال 2023 بوده است. در سال 2024، بيش از 331 ميليون نفر از جمعيت 15 تا 64 ساله جهان (معادل 6.2درصد جمعيت اين گروه سني) مواد اعتيادآور مصرف كرده‌اند و 63 ميليون نفر، معتاد به مصرف انواع مواد بوده‌اند در حالي كه سال 2023 تعداد مصرف‌كنندگان مواد 316 ميليون نفر و تعداد معتادان 64 ميليون نفر بوده است. گزارش سازمان ملل نشان مي‌دهد كه گروه كانابيس، همچنان بيشترين طرفدار را در سراسر جهان دارد و سال 2024، بيش از 256 ميليون نفر (افزايش 40درصدي نسبت به 10 سال قبل) كانابيس مصرف كرده‌اند و گروه اپيوييدها با 63 ميليون نفر مصرف‌كننده، در گروه دوم و مت آمفتامين با 32 ميليون نفر مصرف‌كننده در گروه سوم قرار گرفته‌اند كه تعداد مصرف‌كنندگان هر سه گروه، نسبت به سال 2023 افزايش يافته است (سال 2023، تعداد مصرف‌كنندگان كانابيس 244 ميليون نفر، اپيوييدها 61 ميليون نفر و مت آمفتامين 31 ميليون نفر بوده است) در سال‌هاي 2023 و 2024، تعداد مصرف‌كنندگان كوكايين (25 ميليون نفر) و اكستاسي (21 ميليون نفر) ثابت بوده در حالي كه سال 2024 بيش از 4 هزار تن كوكايين خالص توليد شده كه نسبت به توليد سال 2014 رشد 4 برابري دارد و افزايش توليد، تابعي مستقيم از ميزان تقاضاست ولي دفاتر منطقه‌اي سازمان ملل، اين نكته را مورد توجه قرار داده‌اند كه ثابت ماندن تعداد مصرف‌كنندگان كوكايين در دو سال متوالي، ممكن است به دليل تلاش شبكه قاچاق براي ايجاد بازارهاي جديد باشد. تحليلگران سازمان ملل معتقدند كه ايجاد تقاضاي جديد در اروپاي غربي و مركزي، امريكاي شمالي و اقيانوسيه و همچنين، در آفريقا و آسيا زمانبر است، چراكه تنوع انواع موادمخدر، صنعتي، گياهي و تركيبي در بازارهاي اروپا، امريكا و اقيانوسيه در حدي هست كه مصرف‌كنندگان كه اغلب از قشر متوسط هستند، اقبال زيادي به كوكايين كه از گران‌ترين‌ها در بازار عرضه است نداشته باشند، علاوه بر اينكه ورود به بازار آفريقا و آسيا، دشوارتر از بقيه بازارهاست، چون الگوي سنتي اين بازارها، مصرف مخدر و روانگردان بوده و حتي موادي مثل كپتاگون (ماده روانگردان از گروه آمفتامين) و خاط (ماده مخدر) هم از رايج‌ترين‌ها و محبوب‌ترين‌ها در بازارهاي آفريقا و كشورهاي عربي هستند و ورود كوكايين به اين بازارها و ايجاد تقاضاي پايدار، نيازمند صبر براي تغيير ذائقه مصرف است كه به اين زودي‌ها ممكن  نخواهد  بود.

اين گزارش اين هشدار را مطرح مي‌كند كه روانگردان‌هاي نسل جديد NPS كه گياهان تراريخته يا فرآوري شده در فرآيند آزمايشگاهي و با خاصيت توهم‌زايي هستند، همچنان با اقبال خوبي در سراسر جهان مواجهند؛ دست‌اندركاران تجارت غيرقانوني اين گروه مواد اعتيادآور، در دو دهه اخير و نسبت به سال 2000 با بهره‌جويي از ناآگاهي گروه‌هاي مقابله نسبت به ماهيت اين مواد، موفق شده‌اند با تغييرات جزيي در فرمولاسيون فرآوري گياه، تنوع بازار را براي مصرف‌كنندگان كنجكاو چنان افزايش دهند كه حالا، بسياري از گياه داروها هم در معرض خطر سوءاستفاده و تبديل به روانگردان‌هاي نسل جديد هستند. در گزارش سازمان ملل تاكيد شده كه سال 2024، در بازار غيرقانوني مواد جهان 755 نوع روانگردان نسل جديد شناسايي شده در حالي كه 118 نوع از اين تعداد، براي اولين‌بار عرضه شده است.

بخش ديگري از اين گزارش، به وضعيت توليد گروه اپيوييدها اختصاص دارد. مشتقات خشخاش و به‌طور مشخص، ترياك، مرفين و هرويين، هم در بازارهاي عرضه و تقاضا و هم در گروه‌بندي جرم‌هاي سازمان يافته، سنگين‌ترين موادمخدر محسوب مي‌شوند و از زمان تصويب اولين كنوانسيون‌هاي ملل متحد درباره ممنوعيت قاچاق و تجارت مواد اعتيادآور و از سال 1961، با تعهد و توافق تمام كشورهاي عضو، در ليست قرمز قرار گرفته‌اند. شمار جرم‌هاي سازمان يافته مرتبط با تجارت غيرقانوني ترياك، مرفين و هرويين، به اندازه‌اي است كه اغلب خلافكاران تحت تعقيب پليس بين‌الملل در سراسر جهان، با قاچاق اين مواد مرتبط هستند. تجارت ترياك، مرفين و هرويين، به واسطه سود سرشار، عاملي بوده كه مجرماني از ساير باندهاي تبهكاري را هم به قاچاق مواد جذب كرده است. باندهاي قاچاق اسلحه، پولشويي، قتل‌هاي سفارشي، آدم‌ربايي، خريد و فروش انسان و كارگران جنسي، يا در تجارت غيرقانوني ترياك و مرفين و هرويين، شريك و صاحب سهمند يا زير شاخه باندهاي تجارت غيرقانوني ترياك، مرفين و هرويين هستند. اوايل دهه 1370 شمسي، زماني كه اولين كاروان‌هاي قاچاق ترياك و هرويين افغانستان، از جاده‌هاي ايران به سمت تركيه و به مقصد اروپا مي‌رفتند، توسط باندهاي قاچاق اسلحه اسكورت مي‌شدند. در نيمه دهه 1390، حاکمانی كه در مرز غرب و جنوب غرب افغانستان مستقر بودند، با شبكه‌هاي قاچاق اسلحه، مراودات مالي مشروط به تامين امنيت كاروان  قاچاق  مواد  داشتند.

كانون توليد مخدرها همچنان فعال است

كشت خشخاش، سه كانون اصلي در جهان دارد كه با تمام اقدامات و تلاش‌هاي بين‌المللي، اين كانون‌ها همچنان پويا و در حال فعاليت است. ميانمار؛ قطب «مثلث طلايي»، افغانستان؛ قطب «هلال طلايي» و مكزيك، اين كانون‌هاي اصلي هستند كه همچنان در صدر جدول تجارت غيرقانوني موادمخدر جهان قرار دارند اگرچه كه در هر سه كشور، تغييرات سياسي، اقتصادي و اجتماعي، نوسانات موقت در كشت و توليد ايجاد كرده  است. 

از فروردين 1401، هبت‌الله آخوند‌زاده كه رهبر جديد طالبان در دور جديد اشغال افغانستان است، با صدور فرماني، تجارت انواع مواد اعتيادآور را در اين كشور ممنوع كرد و راس اين فرمان، متوجه كشت خشخاش و توليد ترياك بود. گزارش‌هاي سازمان ملل نشان مي‌دهد كه تا آوريل 2022 وسعت زمين‌هاي زير كشت خشخاش در افغانستان تا بيش از 233 هزار هكتار رسيد و در آخرين نوبت برداشت و فرآوري محصول، بيش از 6 هزار تن ترياك توليد شد. به دنبال صدور اين فرمان كه تلاشي براي جذب اقبال جهاني به سمت طالبان و تصاحب كرسي در مجامع بين‌المللي بود، وسعت مزارع خشخاش در ولايات غرب، جنوب غرب و مركز افغانستان به ميزان قابل ملاحظه‌اي كاهش يافت و از ميزان توليد ترياك هم كاسته شد اما در همان زمان هم كارشناسان موادمخدر در گفت‌وگو با «اعتماد» اين هشدار را مطرح كردند كه اين اقدام، گامي به سمت گران‌تر شدن قيمت ترياك انبار شده در افغانستان است و اين كشوركه همواره و از سال‌هاي پاياني دهه 1990 ميلادي، بخش مهمي از درآمد خود را مرهون تجارت ترياك و هرويين بوده، اين‌بار هم مي‌خواهد انبارها را از ترياك خشك خالي كند تا جا براي محصول جديد باز شود. ماه‌هاي بعد از اين فرمان، صحت اين هشدارها آشكار شد، وقتي ولايات شمال و شمال شرق، كشت خشخاش را از سر گرفتند و قيمت هر كيلو ترياك خشك (كهنه) در افغانستان از 500 دلار براي هر كيلو گذشت و در سال 2023 به 750 دلار براي هر كيلو (10 برابر گران‌تر از ماه‌هاي قبل از صدور فرمان طالبان) و در آوريل 2024 در برخي ولايات به 837 دلار براي هر كيلو رسيد. گزارش‌هاي سه سال اخير و نقشه پراكندگي مصرف ترياك، هرويين، مت آمفتامين و حشيش در افغانستان نشان مي‌دهد كه اگرچه ميزان مصرف ترياك و هرويين، به دليل كاهش كشت خشخاش و به واسطه دشواري دسترسي به مواد، نسبت به سال 1400 كمتر بوده اما افغانستان، هنوز هم خالي از ترياك و هرويين نيست.

گزارش امسال سازمان ملل، اين هشدار را مطرح مي‌كند كه به دنبال كاهش كشت خشخاش در افغانستان، ميانمار در جنوب شرق آسيا كه تا پيش از اين شيوه مشابه افغانستان را در پيش گرفته و كشت خشخاش را كاهش داده بود، دوباره در منطقه مثلث طلايي در جوار لائوس و كامبوج، فعال شده و ميزان ترياك به عمل آمده در اين كشور هم از 420 تن در سال 2021 به بيش از هزار تن در سال 2025 رسيده است اگرچه كه اين توليد به موازات تحركات مكزيك و لائوس براي افزايش كشت خشخاش، هنوز با ركورد توليد ترياك افغانستان تا پيش از آوريل 2022 فاصله زيادي دارد.

تقاضاي روانگردان‌ها  افزايش يافته است

هشدار ديگر در گزارش سازمان ملل، رشد بازار تقاضاي مت آمفتامين در 5 قاره است. در كنوانسيون سال 1971 ملل متحد، مت آمفتامين به عنوان سنگين‌ترين ماده اعتيادآور در گروه روانگردان‌ها، به همراه ساير زير شاخه‌هاي گروه آمفتامين، در فهرست قرمز قرار گرفت. سودآوري قاچاق اين ماده روانگردان، هنوز قابل رقابت با هرويين و مرفين نيست اما از دو دهه قبل، بازار «مت» با تقاضاي رو به رشد مواجه شده است. گزارش دفتر مقابله با مواد و جرم سازمان ملل، با ترسيم نقشه‌اي، نشان مي‌دهد كه در سال 2024 بازار جديد و مسيرهاي جديد براي قاچاق مت آمفتامين ايجاد شده است؛ مسيرها و بازارهايي در جوار خاورميانه، آفريقا و بخش‌هايي از اروپا كه از كانون توليد در جنوب غربي و جنوب شرقي آسيا و مكزيك و امريكاي مركزي تغذيه مي‌شود. اين نقشه، در گزارش پارسال هم منتشر شده بود و نشان مي‌داد كه در فاصله سال‌هاي 2020 تا 2023، جنوب غرب و جنوب شرق آسيا و مكزيك، مبدا ترانزيت «مت» به ساير نقاط جهان هستند. تكرار اين نقشه در دو سال متوالي، يك پيام مهم دارد؛ با توجه به اينكه مكزيك، منطقه مثلث طلايي و هلال طلايي، از سه دهه قبل كانون توليد و قاچاق و ترانزيت ترياك و هرويين به سمت اروپا، امريكا و اقيانوسيه بوده‌اند، طي سال‌هاي اخير، با وجود كاهش كشت خشخاش، همچنان مرجعيت توليد را حفظ كرده‌اند اگرچه به دنبال تغيير ذائقه بازار تقاضا و محدوديت‌هاي قانوني، فعاليت را به سمت توليد و ترانزيت روانگردان‌ها تغيير داده‌اند. ميانمار در آسياي جنوب شرقي، افغانستان در آسياي جنوب غربي و مكزيك در جوار كلمبيا و بوليوي، همچنان در كشت خشخاش و توليد ترياك و هرويين فعال‌اند و روانگردان‌هاي توليد شده در آشپزخانه‌هاي مرزي را هم به اقصي نقاط  جهان  مي‌فرستند. 

ايران در چه وضعي قرار  دارد؟ 

طالبان مدعي است كه از فروردين 1401 و به دنبال صدور و اجراي فرمان آخوندزاده درباره ممنوعيت تجارت انواع مواد، كشت خشخاش و توليد ترياك و هرويين و همچنين توليد مواد روانگردان و توهم‌زا در اين كشور متوقف شده و به حداقل رسيده است. بررسي‌هاي «اعتماد» بر گزارش‌هاي 4 سال اخير درباره وضعيت توليد انواع مواد در افغانستان و همچنين حجم رو به افزايش كشفيات «مت» در بازار اقيانوسيه، هند، آسياي ميانه و ايران با مبدا افغانستان، نشان مي‌دهد كه كاهش كشت خشخاش در اين كشوراز فروردين 1401، موجب خالي شدن انبارهاي لبريز از ترياك خشك و مرغوب شده تا به اين نحو، قيمت ترياك و هرويين، هم در بازار داخلي و هم در بازار تجاري افزايش قابل توجه داشته باشد. علاوه بر آنكه تداوم قاچاق انيدريد استيك (پيش‌ساز توليد هرويين) از آلمان، چين، ايران، هند و پاكستان به افغانستان، نشان مي‌دهد كه آزمايشگاه‌هاي توليد هرويين، همچنان در سراسر افغانستان فعال است، جديدترين گزارش سازمان ملل از وضعيت مصرف انواع مواد در افغانستان، تاييد مي‌كند كه ولايات واقع در نوارهاي مرزي اين كشور، بيشترين مصرف مت، هرويين، ترياك و كانابيس را دارند كه اين حجم بالاي مصرف در ولايات مرزي هم دليل ديگري است بر اينكه آزمايشگاه‌ها و آشپزخانه‌هاي توليد هرويين و شيشه و كارگاه‌هاي فرآوري شاهدانه، در اين مناطق مستقر شده تا هزينه قاچاق، از مبدا به كشورهاي مقصد، ارزان‌تر تمام شود. 

طبق گزارشي كه فوريه 2026 توسط سازمان ملل منتشر شد و درباره وضعيت مصرف انواع مواد در ولايات افغانستان يافته‌هاي مهمي داشت، در 23 ولايت افغانستان مصرف كانابيس، در 19 ولايت مصرف ترياك، در 9 ولايت مصرف هرويين و در 12 ولايت مصرف شيشه رواج دارد. در ولايات هم‌مرز با ايران (هرات، فراه و نيمروز) مصرف كانابيس، قرص k، ترياك و مت آمفتامين رايج است، در ولايات هم‌مرز با تركمنستان (هرات، بادغيس، فارياب و جوزجان) مصرف كانابيس، مت آمفتامين، هرويين و ترياك رايج است، در ولايات هم‌مرز با تاجيكستان (قندوز، تخار و بدخشان) مصرف كانابيس و ترياك رايج است، در ولايات هم مرز با پاكستان (بدخشان، نورستان، كنار، ننگرهار، خوست، پكتيكا، زابل، پكتيا، قندهار، هلمند و نيمروز) مصرف كانابيس، ترياك و مت آمفتامين رايج است. در نقشه ديگري در همين گزارش، ميزان فراواني مت آمفتامين در افغانستان بررسي شده و اين نقشه نشان مي‌دهد كه نيمه غربي افغانستان و ولايات هم‌مرز با ايران، بالاترين ميزان مصرف مت آمفتامين را دارند كه تاييدي بر حجم بالاي توليد در اين ولايات و برنامه‌ريزي براي قاچاق به سمت ايران است.

 گزارش‌هاي وزارت امور داخله افغانستان هم تاييد مي‌كند كه علاوه بر تداوم توليد ترياك و هرويين و مت آمفتامين و كانابيس در افغانستان، فرمان ممنوعيت تجارت مواد و كشت خشخاش چه تاثير قابل‌توجهي بر قيمت داخلي و عرضه تجاري ترياك و هرويين در سال‌هاي بعد ايجاد كرده است. آخرين گزارش وزارت امور داخله افغانستان درباره وضعيت قيمت انواع مواد، مربوط به مارس و آوريل 2025 است كه نشان مي‌دهد در ماه مارس 2025 قيمت ترياك خشك، 556 دلار براي هر كيلو و در ماه آوريل 550 دلار، قيمت هر كيلو ترياك تازه (براي توليد هرويين) در ماه مارس 336 دلار و در ماه آوريل 374 دلار، قيمت هر كيلو هرويين در ماه مارس 10210 دلار و در ماه آوريل 10211 دلار، قيمت هر كيلو كانابيس در ماه مارس 229 دلار و در ماه آوريل 223 دلار و قيمت هر گرم مت آمفتامين در ماه مارس 1.02 دلار و در ماه آوريل 1.07 دلار بوده است. همين گزارش‌ها نشان مي‌دهد كه قيمت هر كيلو انيدريد استيك در سال 2025، ارزان‌تر از سال 2024 بوده چنان‌كه در سال 2025، قيمت هر كيلو انيدريد استيك آلماني از 255 دلار به 177 دلار، هندي از 133 دلار به 110 دلار، پاكستاني از 77 دلار به 94 دلار، چيني از 206 دلار به 149 دلار و ايراني از 105 دلار به 102 دلار رسيده است. درختچه توت قرمز هم كه براي استخراج افدرين طبيعي و به عنوان پيش‌ساز توليد مت آمفتامين كشت مي‌شود، دچار همين نوسانات قيمت به نفع توليد‌كنندگان افغانستان بوده چنان‌كه در آوريل 2025 قيمت هر كيلو درختچه توت قرمز در زون‌هاي شمال، شمال شرق، غرب، مركز، جنوب و شرق افغانستان، نسبت به ماه مارس همين سال ارزان‌تر شده كه با همين نوسانات قيمتي، در ماه آوريل 2025 گران‌ترين درختچه، 1.28 دلار و ارزان‌ترين 0.47 دلار بوده است. اين كاهش قيمت، حتما در بازار كشورهاي همسايه افغانستان تاثيرات بدي خواهد داشت؛ مواد ارزان، مشتري بيشتري در بازار كشور همسايه جذب مي‌كند و مواد گران، تداوم كشت را در كشور مبدا تضمين مي‌كند. واقعيتي كه امروز مي‌توان درباره آن صحبت كرد  اين است كه ايران، پاكستان، تاجيكستان، تركمنستان و ازبكستان، قربانيان دائمي كشت و توليد انواع مخدرها و روانگردان‌ها هستند.