در میان ارتفاعات کوهستانی و در ۳۵ کیلومتری شهر سمنان، روستای «اروانه» با ویژگیهای اقلیمی خاص خود، از آن دسته سکونتگاههایی است که در ایام محرم، با تغییر دمای هوا و هوای خشک و خنک کوهستانی، فضایی متفاوت برای عزاداران فراهم میآورد. این روستا که به دلیل جایگاه معنوی و جمعیت ولاییاش به «دارالمومنین» نیز شناخته میشود، سالانه میزبان خیل عظیم عزاداران و اروانه ای های سایر نقاط کشور است؛ اما آنچه اروانه را در میان سایر نقاط منطقه متمایز میکند، حفظ یک آیین سنتی و باستانی است که بیش از یک قرن است، پیش از طلوع آفتاب، شکوهِ عزاداری را دوچندان میکند.
ریشههای تاریخی؛ از شیخ خلیل تا عصر حاضر
بر اساس یافتههای پژوهشی «آقای ابوطالب حافظی»، پژوهشگر تاریخ روستای اروانه، این مراسم عزاداری که با نام «آیین صبحِ زار» شناخته میشود، ریشههای عمیقی در حافظه جمعی روستا دارد. طبق بررسیهای انجام شده، این سنت در ابتدا به صورت ابتدایی توسط شخصیتی مقتدر و صاحبنظر در منطقه به نام «شیخ خلیل» (از بزرگان کشاورز و مکتبخانهدار منطقه) پایهگذاری شد. این آیین در گذر زمان و با ورود ساختاریافتهترِ ادبیاتِ سوگواری، در دوران حیات «حاج ابوالفضل داودی» به تکامل رسید. داودی با سرودن اشعار ملموس و عمیق، به این مراسم روح و ساختار معنوی منسجم بخشید. پس از درگذشت ایشان، این مسئولیت بزرگ با تلاش ذاکرانی همچون «حاج فرامرز حافظی» و سایر مداحان منطقه، با همان حرارت و دقتِ تاریخی، به نسلهای جدید منتقل شده است.
کاروانِ صبحگاهی در مسیر مزارهای کهن
هنگام سپیدهدم روز عاشورا، پیش از آنکه نور خورشید بر دامنههای کوهستان اروانه بتابد، کاروانی از عزاداران، زن و مرد، پیش از طلوع صبح، از حسینیه به سمت مزارهای تاریخی روستا حرکت میکنند. این مسیر، تنها یک راه رفتن ساده نیست؛ بلکه یک «زیارتِ متحرک» میان نقاط مقدس روستا است. کاروان از مزار کهن «مرگرز» آغاز شده، از مزار شهدا و مزار اصلی روستا که به «قِلا» معروف است عبور میکند و در نهایت، در میان باغات «بالادشت» و در دل مزار «اورستار»، به مقصد خود میرسد. در هر ایستگاه، با قرائت فاتحه، مرز میان سوگِ تاریخی (واقعه عاشورا) و سوگِ شخصی (یاد عزیزان از دست رفته) از میان برداشته میشود.
پارادوکس «صبحِ زار»؛ وقتی طلوع، معنای دیگری دارد
بخش تأثیرگذار و اصلی این آیین، در کلماتِ سروده شده توسط حاج ابوالفضل داودی نهفته است. برخلاف هر آیین دیگری که با آمدن صبح، امید و روشنایی جستجو میشود، در اروانه، عزاداران با «ترس از طلوع» روبرو هستند. نوحه سرایی با این پرسشِ تکاندهنده آغاز میشود: «امروز عاشوراست یا عید قربان است؟» اشعار داودی که در میان عزاداران زمزمه میشود، تصویری از یک تقاضای معنوی را ترسیم میکند: «الا ای صبح عاشورا / بیا یک دم طلوع منما…» «تو گوش هوش خود ای صبح / برای این سخن کن وا…» این کلمات بیانگر روحیهای است که نمیخواهد با رسیدن صبح، حقیقتِ تلخِ شهادت امام حسین(ع) و یارانش در برابر چشمانش قرار بگیرد. در واقع، «صبحِ زار» تجلیِ اوجِ اندوه است؛ جایی که عزاداران از صبح میخواهند که نرسد، تا در آن تاریکیِ پناه گرفته در سوگ، با مظلومیت کربلا همنشین بمانند.
آیین صبح عاشورا که به "صبحِ زار" معروف است در روستای اروانه، فراتر از یک مراسم مذهبی، یک میراث زنده است که نشاندهنده قدرت فرهنگ بومی در حفظ هویت است. این سنت که با پژوهشهای آقای ابوطالب حافظی مستند شده و از دوران شیخ خلیل تا امروز تداوم یافته، نشان میدهد که چگونه یک روستا میتواند با پیوند میان زمین (مزارها)، تاریخ (سنتهای گذشتگان) و آسمان (ایمان و سوگ)، هویت خود را در طول قرنها حفظ کند.
روستای اروانه از توابع شهرستان سرخه میباشد که در 35 کیلومتری شمال غرب سمنان واقع شده است