گروه فرهنگی – هدیه گل محمدی: تعزیه، برخلاف بسیاری از نمایشهای آیینی، تنها یک اجرای هنری نیست، آیینی اجتماعی و مذهبی است که نسل به نسل منتقل شده و در بسیاری از شهرها و روستاهای ایران همچنان با مشارکت مردم برگزار میشود. همین پیوند عمیق با جامعه باعث شده این هنر نمایشی در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو نیز به ثبت برسد و به عنوان یکی از شاخصترین آیینهای عاشورایی ایران شناخته شود.
در حالی که بسیاری از سنتهای نمایشی جهان تنها در موزهها یا کتابها باقی ماندهاند، تعزیه هنوز در میدانها، حسینیهها و تکیههای ایران اجرا میشود و مخاطبان خود را دارد.
سیما حدادی، رئیس اداره ثبت و پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس، با اشاره به گستردگی آیینهای عاشورایی در کشور میگوید: تاکنون ۴۹۱ عنصر مرتبط با آیینهای ماههای محرم و صفر در فهرست ملی میراث ناملموس کشور ثبت شده که از این تعداد، ۴۸۰ عنصر در فهرست معرف و ۱۱ عنصر در فهرست میراث در معرض خطر قرار دارند. در میان این میراث ارزشمند، تعزیه نیز پیشتر در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو به ثبت رسیده است.
هیچ آیینی بر دیگری برتری ندارد
شاید تصور شود ثبت جهانی تعزیه به معنای برتری آن نسبت به سایر آیینهای عاشورایی است، اما مسئولان میراث فرهنگی چنین نگاهی را رد میکنند.
حدادی تأکید میکند: از نگاه کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو، میراث فرهنگی ناملموس قابل رتبهبندی نیست و اهمیت هر عنصر را جامعهای که آن را حفظ و اجرا میکند، تعیین میکند، نه کارشناسان یا نهادهای دولتی. به گفته او، اگرچه آیینهایی مانند تعزیه، نذر، اطعام و انواع سینهزنی گستره جغرافیایی و اجتماعی بیشتری دارند، اما این موضوع به معنای ارزشمندتر بودن آنها نسبت به سایر آیینها نیست.
تعزیه؛ آمیزهای از هنر، مذهب و هویت
کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند راز ماندگاری تعزیه در آن است که چندین هنر را به طور همزمان در خود جای داده است، از شعر و موسیقی گرفته تا بازیگری، طراحی لباس، روایتگری و حتی معماری فضاهای نمایشی. در عین حال، این هنر آیینی صرفاً یک نمایش نیست، بلکه بخشی از حافظه تاریخی و هویت فرهنگی ایرانیان به شمار میرود.
همین ویژگی باعث شده تعزیه طی بیش از دو قرن گذشته با وجود تغییرات اجتماعی و فرهنگی همچنان جایگاه خود را حفظ کند و در بسیاری از مناطق کشور با شیوهها و روایتهای محلی اجرا شود.
آیینهایی که هر سال به فهرست میراث افزوده میشوند
ثبت میراث عاشورایی همچنان ادامه دارد. رئیس اداره ثبت و پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس اعلام کرده است: در سال ۱۴۰۴ نیز ۱۱ عنصر جدید از استانهای بوشهر، اصفهان، سمنان و تهران در فهرست ملی میراث ناملموس کشور ثبت شدهاند.
از جمله این آیینها میتوان به اشکونزنی در مراسم سنج و دمام بوشهر، سینهزنی دیلمی، نذر آبگوشت دوگوله برای تعزیه شهر خوانسار، آیین دو طفلان مسلم، پوشاندازی، پاگلاب، ذوالجناحگردانی، نخلگردانی، روضهخوانی خانه آقاشهاب و آیین صبح تیرهرو اشاره کرد؛ آیینهایی که هر کدام بخشی از تنوع فرهنگی سوگواری محرم در ایران را به نمایش میگذارند.
مسئولیتی برای آینده
آنچه امروز اهمیت بیشتری یافته، حفظ شیوههای اصیل اجرای آنها و انتقال این میراث به نسلهای آینده است و تنها نگاه به ثبت ملی یا جهانی این آیینها نیست. بسیاری از استادان تعزیه معتقدند اگرچه ثبت جهانی، اعتبار بینالمللی این هنر را افزایش داده، اما بقای آن بیش از هر چیز به حضور نسل جوان، حمایت از تعزیهخوانان، آموزش شیوههای سنتی و فراهم شدن بستر مناسب برای اجرا وابسته است.
تعزیه امروز هنری زنده است و تنها یادگاری از گذشته نیست. همچنان روایت عاشورا را با زبان نمایش برای نسلهای مختلف بازگو میکند. در روزگاری که بسیاری از سنتهای کهن زیر سایه زندگی مدرن کمرنگ شدهاند، استمرار اجرای تعزیه نشان میدهد میراث فرهنگی زمانی ماندگار میشود که در متن زندگی مردم حضور داشته باشد، حضوری جدا از ثبت رسیدن در فهرستها، با باور و مشارکت جامعه معنا پیدا میکند.
در حالی که بسیاری از سنتهای نمایشی جهان تنها در موزهها یا کتابها باقی ماندهاند، تعزیه هنوز در میدانها، حسینیهها و تکیههای ایران اجرا میشود و مخاطبان خود را دارد.
سیما حدادی، رئیس اداره ثبت و پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس، با اشاره به گستردگی آیینهای عاشورایی در کشور میگوید: تاکنون ۴۹۱ عنصر مرتبط با آیینهای ماههای محرم و صفر در فهرست ملی میراث ناملموس کشور ثبت شده که از این تعداد، ۴۸۰ عنصر در فهرست معرف و ۱۱ عنصر در فهرست میراث در معرض خطر قرار دارند. در میان این میراث ارزشمند، تعزیه نیز پیشتر در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو به ثبت رسیده است.
هیچ آیینی بر دیگری برتری ندارد
شاید تصور شود ثبت جهانی تعزیه به معنای برتری آن نسبت به سایر آیینهای عاشورایی است، اما مسئولان میراث فرهنگی چنین نگاهی را رد میکنند.
حدادی تأکید میکند: از نگاه کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو، میراث فرهنگی ناملموس قابل رتبهبندی نیست و اهمیت هر عنصر را جامعهای که آن را حفظ و اجرا میکند، تعیین میکند، نه کارشناسان یا نهادهای دولتی. به گفته او، اگرچه آیینهایی مانند تعزیه، نذر، اطعام و انواع سینهزنی گستره جغرافیایی و اجتماعی بیشتری دارند، اما این موضوع به معنای ارزشمندتر بودن آنها نسبت به سایر آیینها نیست.
تعزیه؛ آمیزهای از هنر، مذهب و هویت
کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند راز ماندگاری تعزیه در آن است که چندین هنر را به طور همزمان در خود جای داده است، از شعر و موسیقی گرفته تا بازیگری، طراحی لباس، روایتگری و حتی معماری فضاهای نمایشی. در عین حال، این هنر آیینی صرفاً یک نمایش نیست، بلکه بخشی از حافظه تاریخی و هویت فرهنگی ایرانیان به شمار میرود.
همین ویژگی باعث شده تعزیه طی بیش از دو قرن گذشته با وجود تغییرات اجتماعی و فرهنگی همچنان جایگاه خود را حفظ کند و در بسیاری از مناطق کشور با شیوهها و روایتهای محلی اجرا شود.
آیینهایی که هر سال به فهرست میراث افزوده میشوند
ثبت میراث عاشورایی همچنان ادامه دارد. رئیس اداره ثبت و پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس اعلام کرده است: در سال ۱۴۰۴ نیز ۱۱ عنصر جدید از استانهای بوشهر، اصفهان، سمنان و تهران در فهرست ملی میراث ناملموس کشور ثبت شدهاند.
از جمله این آیینها میتوان به اشکونزنی در مراسم سنج و دمام بوشهر، سینهزنی دیلمی، نذر آبگوشت دوگوله برای تعزیه شهر خوانسار، آیین دو طفلان مسلم، پوشاندازی، پاگلاب، ذوالجناحگردانی، نخلگردانی، روضهخوانی خانه آقاشهاب و آیین صبح تیرهرو اشاره کرد؛ آیینهایی که هر کدام بخشی از تنوع فرهنگی سوگواری محرم در ایران را به نمایش میگذارند.
مسئولیتی برای آینده
آنچه امروز اهمیت بیشتری یافته، حفظ شیوههای اصیل اجرای آنها و انتقال این میراث به نسلهای آینده است و تنها نگاه به ثبت ملی یا جهانی این آیینها نیست. بسیاری از استادان تعزیه معتقدند اگرچه ثبت جهانی، اعتبار بینالمللی این هنر را افزایش داده، اما بقای آن بیش از هر چیز به حضور نسل جوان، حمایت از تعزیهخوانان، آموزش شیوههای سنتی و فراهم شدن بستر مناسب برای اجرا وابسته است.
تعزیه امروز هنری زنده است و تنها یادگاری از گذشته نیست. همچنان روایت عاشورا را با زبان نمایش برای نسلهای مختلف بازگو میکند. در روزگاری که بسیاری از سنتهای کهن زیر سایه زندگی مدرن کمرنگ شدهاند، استمرار اجرای تعزیه نشان میدهد میراث فرهنگی زمانی ماندگار میشود که در متن زندگی مردم حضور داشته باشد، حضوری جدا از ثبت رسیدن در فهرستها، با باور و مشارکت جامعه معنا پیدا میکند.