مهدي بيك اوغلي

 از زمان جنگ 12 روزه بود كه مفهومي به نام وطن‌دوستي با آرمان‌هاي ديني و مذهبي شكل و شمايل متفاوت‌تري به خود گرفت. 14 تير 1404 رهبر شهيد انقلاب از يكي از مداحان خواستند قطعه «اي ايران...» را در مراسم حسينيه امام خميني (ره) بخواند. رفتاري كه تلاش مي‌كرد پيوند مستحكم‌تري ميان آموزه‌هاي ديني و هويت‌هاي ملي و ناسيوناليستي ايجاد كند. در شرايط فعلي كه كشور در آستانه عصر تازه‌اي قرار گرفته و تلاش مي‌كند، توسعه و مردمسالاري را به عنوان ركن ركين حكمراني محقق كند، استفاده از آموزه‌هاي ملي و مذهبي در كنار هم مي‌تواند موتور محرك اين حركت تلقي شود. رييس شوراي اطلاع‌رساني دولت نيز با تاكيد بر همين مفاهيم متعالي با انتشار توييتي در ايكس نوشت: «وقتي رهبر شهيد ايران در شب عاشورا گفت «اي ايران بخوان»، پيوند عاشورا و وطن را به باشكوه‌ترين كلام يادآوري كرد.»  الياس حضرتي ادامه داد: «يا حسين» ريشه معنوي ايستادگي است و «‎#اي_ايران» نام خانه اين ايستادگي. ملتي كه حسين(ع) را دارد، ذلت را نمي‌پذيرد و ايراني چون حسيني است، هميشه سربلند خواهد ماند.» باتوجه به اهميت موضوع «اعتماد» در گفت‌وگو با يك استاد دانشگاه و فعال سياسي تلاش كرده است اين نسبت و تناسب ميان آموزه‌هاي ديني از جنس عاشورا با فرهنگ ملي و وطن‌دوستي ايرانيان را مورد واكاوي قرار دهد. در اين مسير چهره‌هايي چون غلامرضا ظريفيان معاون وزير علوم در دولت اصلاحات و محمدصادق جوادي حصار فعال سياسي ارزيابي‌هاي خود را از نسبت ميان فرهنگ عاشورايي و وطن‌دوستي ايرانيان مطرح  مي‌كنند.

ظريفيان: عاشورا در ايران پشتوانه‌اي براي كرامت، تاب‌آوري و دفاع از وطن تبديل شده است

معاون‌وزير علوم دولت اصلاحات با بيان اينكه عاشورا در ايران از يك رويداد تاريخي و آييني فراتر رفته و به بخشي از فرهنگ بومي ايرانيان تبديل شده، مي‌گويد: وطن در نگاه ايرانيان تنها يك محدوده جغرافيايي نيست، بلكه مجموعه‌اي از هويت، فرهنگ، حافظه تاريخي و ارزش‌هاي انساني است و فرهنگ عاشورا در مقاطع بحراني، به تقويت عزت، تاب‌آوري، همبستگي اجتماعي و دفاع از اين ارزش‌ها كمك كرده است. غلامرضا ظريفيان در گفت‌وگو با «اعتماد» درباره نسبت عاشورا با ايران‌دوستي اظهار كرد: حادثه عاشورا صرفا يك رويداد تاريخي يا آييني نيست، بلكه به دليل ويژگي‌هاي دروني و پيام‌هاي عميقي كه در خود دارد، به تدريج پيوندي عميق با جامعه ايراني برقرار كرده و علاوه بر جايگاه ديني، به بخشي از فرهنگ بومي ايران تبديل شده است. ايرانيان علاوه بر باورهاي ديني، با عاشورا نوعي آميختگي عميق ملي پيدا كرده‌اند و اين پيوند را مي‌توان در معماري، تعزيه، شعر فارسي و بسياري از بافتارهاي فرهنگي، اخلاقي و اجتماعي ايران مشاهده كرد، از همين رو، براي بررسي نسبت عاشورا و وطن‌دوستي بايد به مفاهيمي همچون عاشورا، وطن، تاب‌آوري ملي، عزت و اخلاق اجتماعي توجه كرد. فهم ايرانيان از عاشورا، پيوندي ميان انسان، جامعه، قدرت، كرامت و مسووليت ايجاد كرده است، به همين دليل، هر زمان جامعه ايران با بحران روبه‌رو شده، اين پرسش مطرح بوده كه نسبت عاشورا با حفظ عزت، تقويت تاب‌آوري، همبستگي ملي و دفاع از وطن چيست و آيا عاشورا صرفا به اشك و عاطفه محدود مي‌شود يا مي‌تواند در عرصه اجتماعي نيز الهام‌بخش باشد. او ادامه مي‌دهد: تاريخ ايران پس از اسلام سرشار از بحران‌ها و هجوم‌هاي مختلف بوده و در همه اين مقاطع، جامعه ايراني به اين پرسش پاسخ عملي داده است. به گفته وي، در جنگ ۱۲ روزه و پس از آن نيز همين پرسش بار ديگر در جامعه مطرح شد و واكنش مردم نشان داد كه اين نسبت همچنان به شكلي عميق و جوهري برقرار است. ظريفيان با بيان اينكه وطن در نگاه ايرانيان صرفا يك مكان فيزيكي نيست، تصريح كرد: وطن بستر تحقق ارزش‌هاي انساني است. زماني كه از وطن سخن مي‌گوييم، فقط از خاك، زمين يا مرزهاي جغرافيايي سخن نمي‌گوييم، بلكه از سرزميني حرف مي‌زنيم كه نسل‌هاي مختلف براي دفاع از جان، ناموس، استقلال، ارزش‌ها و هويت خود در آن ايستادگي كرده‌اند. وطن براي ايرانيان حافظه تاريخي، فرهنگ، زبان، دين، هويت مشترك و خانه‌اي است كه انسجام اجتماعي در آن شكل گرفته است، بنابراين دفاع از وطن، دفاع از امكان زندگي آزاد، امن، شرافتمندانه و مبتني بر ارزش‌هاي انساني است. اين استاد دانشگاه با اشاره به جايگاه عاشورا در فرهنگ ايران گفت: عاشورا در نگاه جامعه ايراني صرفا يك نبرد تاريخي نيست، بلكه دفاع از كرامت انساني است. جامعه ايران، قيام امام حسين (ع) را نه براي دستيابي به حكومت و قدرت، بلكه براي احياي عدالت، اصلاح جامعه و دفاع از كرامت انسان تفسير مي‌كند؛ مفاهيمي كه حتي پيش از اسلام نيز در فرهنگ ايراني جايگاهي پررنگ داشته‌اند. از همين منظر، ميان عاشورا و وطن پيوندي عميق برقرار مي‌شود، زيرا اگر استقلال جامعه از ميان برود و زمينه تحقق عدالت، آزادي و اصلاح فراهم نباشد، با وطني آسيب‌ديده روبه‌رو خواهيم بود. به همين دليل آرمان‌هاي امام حسين(ع) با حفظ استقلال، عزت و كرامت جامعه پيوند خورده است. ظريفيان با اشاره به تجربه جنگ ۱۲ روزه و جنگ ۴۰ روزه اظهار مي‌كند: تلاش دشمن در اين جنگ‌ها تحقير جامعه ايران بود و مي‌خواست اين تصور را القا كند كه مي‌تواند در زماني كوتاه بر كشور مسلط شود، اما نتيجه نهايي نشان داد كه جامعه ايران از عزت و استحكام بيشتري برخوردار است و با قدرت نظامي نمي‌توان آن را تحقير كرد. يكي از مهم‌ترين آموزه‌هايي كه هر سال در فرهنگ عاشورا تمرين مي‌شود، شعار «هيهات من‌الذله» است. اين عبارت تنها يك شعار حماسي نيست، بلكه منشوري براي زندگي اجتماعي ايرانيان است و اين پيام را منتقل مي‌كند كه هيچ قدرتي حق ندارد كرامت مردم را پايمال يا جامعه را با زور و ستم تحقير كند. عزت به معناي نفي عقلانيت نيست، بلكه اقتضا مي‌كند هر جا لازم باشد، با گفت‌وگو، مذاكره، صلح، رعايت حقوق مردم و حفظ كرامت انساني از اين عزت صيانت شود. او بخش ديگري از پيام عاشورا را تاب‌آوري دانست و افزود: جامعه ايران در طول تاريخ، تاب‌آوري را به بخشي از هويت خود تبديل كرده است. نتيجه اين تاب‌آوري آن است كه رنج به اميد تبديل مي‌شود. جامعه ايران در جنگ‌هاي اخير نيز با وجود خسارت‌ها و شهادت‌ها، اجازه نداد رنج به نااميدي تبديل شود، بلكه تلاش كرد آن را به رنجي متعالي و سازنده تبديل كند. نمونه‌هاي اين تاب‌آوري را مي‌توان در واكنش جامعه به حمله به مدارس، شهادت فرماندهان و ديگر آسيب‌هاي جنگ مشاهده كرد؛ جايي كه مردم با تدبير، عقلانيت، جايگزيني نيروها و حفظ انسجام اجتماعي، رنج را به اميد و مسووليت اجتماعي تبديل كردند. همان‌گونه كه عاشورا نشان داد مي‌توان شكست نظامي را به پيروزي فرهنگي و اخلاقي تبديل كرد، جامعه ايران نيز در برابر فشارها و خسارت‌هاي جنگ، با تكيه بر همين آموزه‌ها، رنج را به معنا، همبستگي اجتماعي، مسووليت‌پذيري و همكاري عمومي تبديل كرد. ظريفيان در پايان با اشاره به جمله معروف امام‌حسين (ع) در روز عاشورا مبني بر اينكه «اگر دين نداريد، آزاده باشيد»، گفت: اين پيام نشان مي‌دهد كه حتي اگر كسي دين نداشته باشد، نمي‌تواند از اخلاق و وجدان انساني فاصله بگيرد.  به گفته وي، اين آموزه در حمله به مراكز آموزشي، ميراث فرهنگي و مناطق غيرنظامي نيز براي جامعه ايران يادآور اين حقيقت بود كه كرامت و جوانمردي، ارزشي فراتر از هر ادعاي ديني است.  وي تاكيد كرد: فرهنگ عاشورا با مفاهيمي چون عزت، كرامت، اخلاق و مسووليت اجتماعي، نقشي مهم در حفظ وطن ايفا كرده است، زيرا وطن تنها يك جغرافيا نيست، بلكه مجموعه‌اي از ارزش‌هاي تاريخي و فرهنگي است كه عاشورا نيز به عنوان بخشي از اين فرهنگ در آن جايگاهي عميق و ماندگار يافته است.