به گزارش ایرنا؛ کنار دیگهای نذری که هنوز در بسیاری از هیاتها میجوشد، دستهایی هم دیده میشود که بستههای نان، بطریهای آب و اقلام معیشتی را میان مردم تقسیم میکنند؛ نشانهای از همدلی که اگرچه شکل آن تغییر کرده اما روحش همچنان در همان مسیر قدیمی جاری است.
محرم که میرسد، شهر رنگ و بوی دیگری میگیرد؛ صدای نوحهها در کوچهها میپیچد و هیاتها در هر محله، نشانی از یک آیین دیرینه را زنده میکنند. در این میان، نذر و اطعام همیشه یکی از صمیمیترین جلوههای این ایام بوده است؛ سفرههایی که بیدعوت، پذیرای هر رهگذری میشدند.
اما این روزها و در کنار آن تصویر آشنا، نشانههایی از تغییر نیز دیده میشود؛ همان هیاتهایی که دیگهای نذریشان همچنان برپاست، حالا در کنار آن، بستههای نان، بطریهای آب و اقلام معیشتی را هم میان مردم توزیع میکنند؛ اگرچه نذرها به ظاهر سبکتر هستند اما هدفی دیگر در عمق آن دیده می شود.
این تغییر، بیش از آنکه فاصلهای با سنت باشد، ادامه همان حس قدیمی همدلی است؛ همان نیتی که از ابتدا در دل نذرها جریان داشت و برپایه دستگیری، بخشش و شریک شدن در رنج و نیاز دیگران استوار بوده و هست.
حالا فقط شکل این دستگیری تغییر کرده و در نگاه بسیاری از اهالی هیات، نذر همیشه به معنای «سیر کردن یک سفره» نبوده، بلکه به معنای «دیدن نیاز دیگری» بوده است. به همین دلیل، وقتی نیازها تغییر میکند، نذر هم خود را با آن هماهنگ میکند؛ گاهی در قالب یک قابلمه غذا، گاهی در حد یک بطری آب، و گاهی در یک بسته کوچک اما ضروری خلاصه میشود.
در کوچهها و خیابانهایی که هیاتها در آنها رفتوآمد دارند، این تغییر آرام و بیصدا اتفاق افتاده است. کسی شاید تفاوت را در ظاهر ببیند اما در نگاه دقیقتر همان حس آشنا هنوز زنده است؛ حس اینکه در روزهای سخت، هنوز کسانی هستند که سهم خود را از مهربانی فراموش نمیکنند.
محرم امسال، هم دیگهای نذری را دارد و هم نذرهای معیشتی را؛ دو چهره از یک حقیقت واحد و حقیقتی که میگوید همدلی، اگرچه شکلش عوض میشود، اما از دل این آیین هرگز بیرون نمیرود.
نذریهای معیشتی اوج همدلی مردم
یک پژوهشگر حوزه فرهنگ دینی در این باره میگوید: نذر و اطعام در فرهنگ شیعی و بهویژه در آیینهای محرم، از دیرباز یکی از مهمترین سازوکارهای پیوند اجتماعی، همیاری و مشارکت جمعی بوده است.
صادق دادخواه افزود: این سنت که در قالب پخت غذا و توزیع میان عزاداران و نیازمندان نمود پیدا میکرد، در ادبیات دینی نیز بر پایه «اطعام» و «انفاق» تعریف شده است.
با این حال، کارشناسان فرهنگی و مذهبی معتقدند که جوهره نذر، فراتر از شکل اجرایی آن، در «رفع نیاز انسانها» تعریف میشود.
سیدرضا حسینی تبار در این باره می گوید: اگر نذر را یک کنش اجتماعی بدانیم، باید آن را در بستر زمان فهم کنیم و در هر دوره تاریخی، شکل نیازهای جامعه تغییر میکند و طبیعتا صورت نذر نیز متناسب با آن تحول پیدا میکند.
وی افزود: آنچه ثابت میماند، اصل همدلی و کمکرسانی است و افزایش نذرهای معیشتی در سالهای اخیر این ویژگی را بیش از پیش برجسته ساخته است.
به گفته یکی از خادمان باسابقه هیاتها مذهبی، در گذشته تمرکز اصلی بر دیگهای نذری بود، اما امروز بسیاری از هیاتها در کنار اطعام سنتی، به سمت نذرهای هدفمندتر مانند توزیع نان، آب معدنی، بستههای کوچک غذایی و کمکهای نقدی برای نیازمندان رفتهاند.
او تأکید میکند: این تغییر به معنای کمرنگ شدن اطعام نیست، بلکه به معنای تنوع در ابزارهای خدمترسانی است. در برخی شرایط، رساندن مستقیم یک بسته معیشتی به یک خانواده، اثر اجتماعی عمیقتری نسبت به یک وعده غذای عمومی دارد.
از منظر کارشناسان اجتماعی، این تحول را میتوان در پیوند با شرایط اقتصادی جامعه نیز تحلیل کرد و معتقدند: افزایش فشارهای معیشتی، موجب شده هیاتهای مذهبی نقش پررنگتری در حمایتهای خرد اجتماعی ایفا کنند.
افزایش فشارهای معیشتی، موجب شده هیاتهای مذهبی نقش پررنگتری در حمایتهای خرد اجتماعی ایفا کنند.
در این نگاه، نذر از یک آیین صرفا مناسکی، به نوعی «سازوکار غیررسمی حمایت اجتماعی» تبدیل شده است و در عین حال، پژوهشگران حوزه آیینهای مذهبی تاکید میکنند که این تغییرات نباید بهعنوان جایگزینی کامل سنتهای گذشته تلقی شود.
به گفته آنان، نذرهای غذایی همچنان بخش مهمی از هویت هیاتها و آیینهای محرم را تشکیل میدهد و آنچه رخ داده، افزودن لایههای جدید به این سنت دیرینه است.
یکی از کارشناسان فرهنگ آیینی در اینباره توضیح میدهد: هیاتهای مذهبی همیشه انعطافپذیر بودهاند و در واقع، قدرت بقای این نهادها در همین توانایی تطبیق با شرایط اجتماعی است.
عباس متولی با اشاره به اینکه نذرهای معیشتی امروز ادامه همان منطق قدیمی هستند، با ابزارهای جدید، افزود: البته کاهش اسراف، توزیع هدفمندتر منابع و افزایش سرعت دسترسی نیازمندان به کمکها از جمله مزایایی است که برای نذرهای معیشتی مطرح میشود.
وی با تاکید بر اینکه اصل نذر تغییر نکرده اما آنچه تغییر یافته، صورت اجرایی است، خاطرنشان کرد: شیوه امروزی در کنار دیگهای نذری، در قالب آب، نان و بستههای معیشتی نیز جلوهگر شده است.
نذری های معیشتی، نیکوکارترین خصلت در ماه محرم
امام جمعه ساوه نیز در این باره گفت: اطعام و اکرام نیازمندان و فقرا همواره مورد سفارش معصومین (ع) است و در ماه محرم، نذری های معیشتی از فضایل و اجر و پاداشهای فراوانی نزد خداوند متعال برخوردار خواهد بود.
حجت الاسلام جعفر رحیمی با تاکید بر اینکه کمک مومنانه به هم نوعان از مصادیق انقلابیگری است، اضافه کرد: ️ قرآن به ما میگوید در کار خیر و کمکهای مومنانه مسابقه بگذارید؛ یعنی سعی کنید شما جلوتر از دیگران حرکت کنید و بروید و این کار به نظر من مهم است.
امام جمعه ساوه:قرآن به ما میگوید در کار خیر و کمکهای مومنانه مسابقه بگذارید؛ یعنی سعی کنید شما جلوتر از دیگران حرکت کنید و بروید و این کار به نظر من مهم است.
وی بیان کرد: این اِطعامهای محرم را هم که برخی از هیایت ها و مردم که تواناییهایی در تهیه نذری دارند نیز می تواند به شکل کمک مؤمنانه به خانوادهها توزیع کنند نیز یک اقدام جهادی و انقلابی است.
امام جمعه ساوه اضافه کرد: پخت و توزیع نذورات نباید فقط به دهه محرم ختم شود و لازم نیست که تمام شهر را نذری بدهیم بلکه خیرین می توانند در مناسبت های مختلف به انجام این امر پرداخته و همسایگان مسجد را در یک محفل کوچک در مسجد دعوت کنند.
وی با اشاره به اینکه برخی مردم به جای غذاهای نذری ، بستههای معیشتی تهیه و در میان نیازمندان توزیع می کنند، خاطرنشان کرد: جایگزینی نذورات محرم با سبدهای مواد غذایی برای خانوادههای نیازمند حماسهای ماندگار در محرم حسینی ایجاد کرده است و قدردان همدلی و حس نوع دوستی مردم هستیم.
رهاورد:
برآیند این تغییرات نشان میدهد فرهنگ نذر در محرم وارد مرحلهای از تنوع کارکردی شده؛ مرحلهای که در آن سنت و نیازهای روز جامعه در کنار هم قرار گرفتهاند و شکلهای تازهای از همدلی را رقم زدهاند.
محرم همچنان ماه نذر و بخشش باقی مانده است؛ اما امروز این بخشش، علاوه بر سفرههای گرم نذری، در قالب نان، آب و کمکهای معیشتی نیز خود را به شکلی ملموستر در زندگی مردم نشان میدهد؛ روایتی تازه از همدلی در آیینهای عاشورایی.