به گزارش ایرنا، از نخستین ساعات صبح امروز (سهشنبه) هشتم محرم، بازار تاریخی اراک حال و هوایی متفاوت به خود گرفته، پرچمهای سیاه و سرخ بر فراز گذرها به اهتزاز درآمدهاند و عطر اسپند در فضای بازار پیچیده است، شبیهخوانان با لباسهای نمادین، در میان جمعیت عزاداران حرکت میکنند و هر گوشه از بازار به صحنهای برای بازآفرینی بخشی از واقعه عاشورا تبدیل میشود.
تعزیه سیار اراک برخلاف بسیاری از مجالس تعزیه که در مکانی ثابت اجرا میشوند، در طول مسیر بازار برگزار میشود، کاروان تعزیه از یک سو وارد بازار شده و با همراهی هیأتهای عزاداری، نقارهزنان، علمها و بیرقهای برافراشته، مسیر طولانی بازار را طی میکند و در هر بخش، شبیهخوانان بخشی از مصائب کربلا را روایت میکنند و سپس کاروان به حرکت خود ادامه میدهد.
بازار تاریخی اراک که از دوره قاجار به یادگار مانده، در این روزها نه فقط مرکز داد و ستد، بلکه حسینیهای بزرگ برای مردم شهر است، طاقهای بلند و سقفهای قوسی بازار، انعکاس صدای شبیهخوانان را دوچندان کرده و فضای معنوی ویژهای را برای عزاداران فراهم میآورد.
پیشکسوتان تعزیه معتقدند این آیین از قدیمیترین شیوههای اجرای تعزیه در کشور است که نسل به نسل حفظ شده و به امروز رسیده است. در گذشته، هیأتهای محلههای قدیمی اراک همچون «قلعه» و «حصار» نقش اصلی را در برگزاری این مراسم برعهده داشتند و تعزیه سیار در دهه نخست محرم، مهمترین رویداد مذهبی شهر به شمار میرفت.
امروز نیز حضور پرشور مردم، از کودکان و نوجوانان تا سالمندان، نشان میدهد این آیین همچنان جایگاه خود را در میان نسلهای مختلف حفظ کرده است، بسیاری از خانوادهها از ساعتها قبل در مسیر حرکت کاروان تعزیه حاضر میشوند تا از نزدیک شاهد اجرای این نمایش آیینی باشند.
تعزیه سیار اراک افزون بر جنبه مذهبی، جلوهای از هنر ایرانی و میراث ناملموس فرهنگی کشور نیز محسوب میشود، تلفیق شعر، موسیقی آیینی، نمایش و روایتگری در بستر یک فضای تاریخی، این مراسم را به یکی از شاخصترین آیینهای عاشورایی ایران تبدیل کرده است.
منابع تاریخی و فرهنگی، قدمت این آیین را بیش از ۲۰۰ سال دانستهاند و آن را از نمادهای هویت مذهبی و فرهنگی شهر اراک معرفی میکنند.
تعزیه سیار اراک؛ آیینی ریشهدار با جلوههای کمنظیر نمایشی در بازار تاریخی شهر
پژوهشگر هنرهای آیینی استان مرکزی گفت: تعزیه سیار اراک یکی از شاخصترین جلوههای آیینهای نمایشی مذهبی کشور است که با تأثیرپذیری از سنتهای تعزیه اصفهان و تکیه بر ظرفیتهای مردمی، سالها در بازار تاریخی اراک برگزار میشد و نقش مهمی در حفظ فرهنگ عاشورایی منطقه داشت.
اسماعیل مجللینسب افزود: تعزیه سیار اراک تا حدودی متأثر از تعزیه اصفهان بوده است که این موضوع میتواند ناشی از رفتوآمد گسترده تجار اصفهانی به اراک در گذشته باشد و به گفته مرحوم دکتر مهدی فروغ، در اصفهان دستهای نمایشی به مناسبت ۲۸ مهر برگزار میشد که از خلقت حضرت آدم(ع) تا عزیمت شیعیان برای زیارت مشهد را روایت میکرد و همین سنت با تغییراتی در اراک نیز شکل گرفت.
وی عنوان کرد: نمونههایی از تعزیه سیار در شهر قم نیز اجرا میشود و این آیین در اراک دارای ویژگیهای منحصر بهفردی بود که آن را از سایر مناطق کشور متمایز میکرد.
این پژوهشگر هنرهای آیینی استان مرکزی بیان کرد: اجرای تعزیه در اراک از سال ۱۳۴۲ تا اوایل پیروزی انقلاب اسلامی با محدودیتهایی مواجه بود و بیشتر مجالس در منازل شخصی برگزار میشد، اما پس از فرمان تاریخی حضرت امام خمینی(ره) در سال ۱۳۶۰ مبنی بر تأکید بر برگزاری آیینهای سنتی عزاداری، تعزیه در اراک بار دیگر رونق گرفت و تا سال ۱۳۶۳ در بازار تاریخی این شهر اجرا میشد.
مجللینسب با اشاره به جایگاه بازار تاریخی اراک در برگزاری این آیین گفت: بازار اراک با طول حدود یک کیلومتر و معماری ارزشمند سنتی، مهمترین بستر اجرای تعزیه سیار بود و هر سال پیش از آغاز ماه محرم، نشستهای هماهنگی در منزل مرحوم حاج حسین زنجیردار در خیابان محسنی برگزار میشد.
وی ادامه داد: در این جلسات علاوه بر برنامهریزی برای برگزاری مراسم، آموزشهای لازم به شبیهخوانان تازهکار نیز ارائه میشد و حدود ۲ ماه پیش از محرم، هیأت امنای محلات مختلف جلساتی تشکیل داده و مسئولیتهای اجرایی از جمله دعوت از تعزیهخوانان خوشصدا و آمادهسازی تجهیزات را میان افراد تقسیم میکردند.
این پژوهشگر افزود: اراک در گذشته دارای ۲ محله مهم حصار و قلعه بود که رقابت سازندهای در برگزاری آیینهای مذهبی داشتند و پس از انتخاب شبیهخوانان، تمرینها زیر نظر پیشکسوتان آغاز میشد و در نهایت برجستهترین فرد به عنوان «شاهنسخهخوان» انتخاب میشد.
مجللینسب خاطرنشان کرد: بخش مهمی از تجهیزات تعزیه از طریق نذورات مردمی تأمین میشد و پارچههای زری، حجلهها، علمها، کتلها، بیرقها، طوقها، گهواره حضرت علیاصغر(ع)، قنداقهها، لباس شخصیتهای مختلف و سایر وسایل مورد نیاز هر سال توسط مردم اهدا میشد.
وی درباره نحوه ورود دسته تعزیه به بازار اراک گفت: آغاز مراسم با حرکت قاصدی سوار بر اسب همراه بود که خبر ورود کاروان امام حسین(ع) به کربلا و شروع تعزیه را به مردم اعلام میکرد. پس از آن گروه نقارهخانه متشکل از شترهایی با طبلهای بزرگ و نوازندگان سرنا با لباسهای ویژه وارد بازار میشدند و با اجرای نغمههای حزنانگیز فضای مراسم را آماده میکردند.
به گفته این پژوهشگر، پس از نقارهخانه، سقایان با لباسهای مشکی، کودکان سفیدپوش، علامتها، چلچراغها، کتلها، پرچمهای رنگارنگ و دستههای سینهزنی و زنجیرزنی وارد مسیر میشدند و سپس بخشهای مختلف تعزیه در طول بازار تاریخی اراک به اجرا درمیآمد.
مجللینسب افزود: بازار تاریخی اراک با حدود ۹۰۰ متر طول، هشت گذر اصلی و دهها باب مغازه در هر گذر، ظرفیت ویژهای برای برگزاری این آیین داشت و مردم از ساعات اولیه صبح برای تماشای مراسم در ۲ سوی بازار مستقر میشدند؛ بهگونهای که زنان در یک سمت و مردان در سمت دیگر بازار قرار میگرفتند.
وی تاکید کرد: تعزیه سیار اراک بخشی ارزشمند از میراث ناملموس فرهنگی استان مرکزی است که احیای آن میتواند نقش موثری در معرفی ظرفیتهای هنری و آیینی این منطقه به نسلهای آینده داشته باشد.
پژوهشگر آیینهای مذهبی در ادامه به پیشینه و ساختار تعزیه سیار اراک اشاره کرد و گفت: محلههای قلعه و حصار از دیرباز در برگزاری آیینهای محرم و ورود دستههای عزاداری به بازار سنتی اراک با یکدیگر رقابت داشتند و هر یک از این ۲ محله تلاش میکردند زودتر از دیگری وارد بازار شوند و مراسم تعزیه را اجرا کنند که سرانجام با توافق بزرگان و معتمدان ۲ هیات مقرر شد از روز ششم محرم، صبحها هیات قلعه و بعدازظهرها هیات حصار وارد بازار شوند و تنها در روز عاشورا این ترتیب تغییر میکرد و ابتدا هیات حصار و بلافاصله پس از آن هیات قلعه وارد بازار میشدند.
وی افزود: حرکت هیات حصار از مسجد مرحوم آخوند در خیابان مولوی و حرکت هیات قلعه از خیابان محسنی آغاز میشد و مسیر هر ۲ تا میدان ارک ادامه داشت و اجرای تعزیه از حدود ساعت هشت صبح آغاز و تا ساعت ۲ بعدازظهر به طول میانجامید.
مجللینسب با تشریح شیوه اجرای تعزیه سیار اظهار کرد: پس از ورود تعزیهخوانان به بازار، برای جلوگیری از تداخل صدا میان واگنهای مختلف، فاصله بین هر ۲ واگن با پرچمها و چلچراغهای متعدد پر میشد و از روز ششم تا دهم محرم نیز هر روز به یکی از شهدای کربلا اختصاص داشت و مجالس تعزیه بر اساس روایت زندگی، رشادت و شهادت آن شخصیت اجرا میشد.
وی با اشاره به تعزیه حضرت حر(ع) به عنوان نمونه گفت: این مجلس در قالب ۱۰ واگن اجرا میشد که در هر واگن بخشی از روایت حضور حر، گفتوگوهای او با ابنزیاد، ابنسعد و شمر، دیدار با امام حسین(ع)، توبه، نبرد یاران و در نهایت شهادت حر و همراهانش به نمایش درمیآمد و این روایت تا میدان ارک ادامه پیدا میکرد.
این پژوهشگر آیینهای مذهبی همچنین از جمع زیادی از شبیهخوانان و تعزیهخوانان برجسته اراک یاد کرد و گفت: مرحوم حاج عبدالواحد حاجیان، مرحوم حاج محمد حمصی، مرحوم ابوطالب فتحی، مرحوم محمد نگارنده، مرحوم رضا مقیمی، مرحوم رجب صالحی، کریم ابراهیمی، محمدحسن نظامآبادی، محمدرضا نظامآبادی، جواد قناتی، علیاصغر ناطقی، حاج حسین کرمی، رضا باستان، عباس فارسی، منوچهر رهبر، ابوالقاسم موچانی، مرحوم اکبر مرادی، عباس عرب، مرحوم عظیم راهزانی، مرحوم رضا قهیهه، حسن ایبکآبادی (حسن مجللی)، محمد زمانی، ابراهیم هاشمی، مرحوم اکبر گودرزی، مرحوم محمد مصطفایی، مرحوم ابوالقاسم خان هزاوه، مهدی هزاوه، محمد جمالیان، امینالله راهزانی، مرحوم اسدالله ماهوری، مرحوم دخیل دلیجانی و دهها تن دیگر از هنرمندان و شبیهخوانان نامآشنای اراک در سالهای مختلف در تعزیه سیار این شهر نقشآفرینی کردهاند و سهم مهمی در حفظ و انتقال این میراث ارزشمند مذهبی و فرهنگی داشتهاند.
احیای تعزیه سنتی بازار اراک حاصل تلاش پیشکسوتان و هیأتهای مذهبی است
مسئول هیات تعزیهداران محله قلعه اراک گفت: آیین تعزیه و عزاداری سنتی بازار اراک که ریشه در تاریخ شکلگیری این شهر دارد، با همت بزرگان، پیشکسوتان و هیأتهای مذهبی احیا شده و اکنون به یکی از مهمترین جلوههای فرهنگی و مذهبی استان مرکزی تبدیل شده است.
امیرحسین پزشکیان افزود: از زمان تأسیس شهر اراک، این شهر به ۲ محله اصلی «قلعه» و «حصار» تقسیم شد و بر همین اساس، سنت عزاداری و تعزیه نیز میان این ۲ محله شکل گرفت و تا امروز ادامه یافته است.
وی عنوان کرد: از پنجم ماه محرم، هیاتهای عزاداری وارد بازار تاریخی اراک میشدند؛ به این صورت که صبحها هیاتهای محله قلعه و عصرها هیاتهای محله حصار به عزاداری میپرداختند و تنها در روز عاشورا، برنامه عزاداری با ترتیب خاصی برگزار میشد که پس از بررسی و تصمیمگیری در شورای تامین شهرستان و با توافق بزرگان ۲ محله به تصویب رسید.
مسئول هیأت تعزیهداران محله قلعه اراک ادامه داد: در ایام محرم، کسبه بازار مغازههای خود را باز میکردند و با آمادهسازی فضای مقابل واحدهای صنفی، از عزاداران و شهروندان پذیرایی میشد و هر روز نیز به نام یکی از شخصیتهای برجسته واقعه کربلا از جمله حضرت مسلم(ع)، حضرت قاسم(ع) و حضرت علیاکبر(ع) مراسم ویژهای برگزار میشد.
پزشکیان با اشاره به جایگاه تاریخی تعزیه بازار اراک گفت: این آیین در گذشته در فضایی که به «حسینیه اراک» شهرت داشت برگزار میشد و کاروانسراهای بازار نیز میزبان مراسم روضهخوانی بودند و در مسیر بازار، تعزیهخوانان و هیأتهای عزاداری محله قلعه به ترتیب وارد مراسم میشدند.
وی بیان کرد: این آیین مذهبی و فرهنگی به دلیل اصالت و پیشینه ارزشمند خود مورد توجه علاقهمندان از نقاط مختلف کشور قرار گرفته و بسیاری برای مشاهده این سنت کهن به اراک سفر میکنند.
مسئول هیأت تعزیهداران محله قلعه اراک با قدردانی از پیشکسوتان این عرصه افزود: احیای تعزیه بازار اراک مرهون تلاش و دلسوزی بزرگان و چهرههای اثرگذار این حوزه است و خانوادههای بسیاری در حفظ و انتقال این میراث معنوی نقش داشتهاند.
پزشکیان یادآور شد: پس از پیروزی انقلاب اسلامی و با تأکید بنیانگذار کبیر انقلاب اسلامی بر حفظ آیینهای اصیل عزاداری، تعزیه بازار اراک همچنان برگزار میشد، اما در مقطعی و به دلیل برخی گزارشهای نادرست، اجرای آن متوقف شد.
وی گفت: در سال ۱۳۹۰ و در مراسم تجلیل از مرحوم ناطقی در مسجد حاج علی، پیشنهاد احیای دوباره تعزیه بازار مطرح شد و با پیگیریهای انجامشده، این مراسم بار دیگر از سر گرفته شد.
پزشکیان افزود: از سال ۱۳۹۰ تاکنون این آیین به صورت مستمر برگزار شده و امسال چهاردهمین سال برگزاری مجدد آن به شمار میرود و در آستانه پانزدهمین سال تداوم این حرکت فرهنگی و مذهبی قرار داریم.
وی تاکید کرد: حفظ و تقویت آیین تعزیه بازار اراک به عنوان بخشی از هویت فرهنگی و مذهبی این شهر نیازمند حمایت و همراهی همه دستگاهها، هیأتهای مذهبی و مردم است.
مسئول هیأت تعزیهداران محله قلعه اراک گفت: با حرکت آخرین گروههای شبیهخوان و طنین نوحهها در فضای بازار، مراسم به پایان میرسد، اما شور و اندوه عاشورایی همچنان در دل حاضران باقی میماند؛ آیینی که نه تنها روایتگر حماسه کربلاست، بلکه پیوندی عمیق میان تاریخ، فرهنگ و باورهای مردم این دیار ایجاد کرده است.
کلام آخر: برگزاری تعزیه سیار اراک بار دیگر نشان داد که آیینهای عاشورایی و هنر ارزشمند تعزیه همچنان از جایگاه ویژهای در میان مردم برخوردار هستند و این برنامه با حضور گسترده شهروندان، مشارکت هنرمندان متعهد و همراهی دستگاههای اجرایی، توانست ضمن ترویج فرهنگ ایثار، شهادت و ارزشهای دینی، فضایی معنوی و تأثیرگذار در سطح شهر ایجاد کند.
حرکت کاروان تعزیه در نقاط مختلف اراک، زمینه بهرهمندی اقشار مختلف جامعه از این میراث فرهنگی و مذهبی را فراهم ساخت و موجب تقویت همبستگی اجتماعی و انتقال پیامهای عاشورا به نسل جوان شد و بیشک استمرار و حمایت از چنین برنامههایی نقش مهمی در حفظ و احیای سنتهای اصیل مذهبی و فرهنگی خواهد داشت.
امید است با برنامهریزی مناسبتر و بهرهگیری از ظرفیتهای مردمی و فرهنگی، در سالهای آینده نیز شاهد برگزاری هرچه باشکوهتر این رویداد معنوی در شهر اراک باشیم.
تعزیه سیار اراک علاوه بر امروز (سهشنبه)، در روزهای تاسوعا و عاشورا نیز به حرکت درمیآید.