رجبعلی لباف خانیکی، باستانشناس و پژوهشگر میراثفرهنگی در یادداشتی نوشت: در لغت نامهٔ دهخدا ریاب به عنوان دهی از بخش جویمند، حومه شهرستان گناباد معرفی شده، آب آن از قنات تأمین میشده و محصولات عمدهٔ آن غلات، زعفران و بُنشَن(حبوبات) بوده است. اما در همان منبع برای «ری» (بخش اول واژهٔ مرکب ریاب) علاوه بر زیاد شدن و افزودن، معانی دیگری آورده شده که ریاب را با آب پیوند میدهد و آن معانی چون سیر آبی و تازگی، آبداری، سیراب شدن و آب کشیدن است که افزودن واژهٔ آب به «ری» که منشأ آن مفاهیم محسوب میشود، میتواند به مثابه تأکید بر اهمیت و حضور آب در ریاب باشد کما اینکه شادروان دکتر حسین تابنده نیز در کتاب جغرافیای تاریخی گناباد در توصیف ریاب نوشته است: بعضی میگویند اصلی آن (ریاب) روی آب بوده و سابقا نیز همان طور معروف بوده است.
یکی از قناتهای پر آبِ دشتِ گناباد، قنات ریاب با ۲۴۰۰ متر طول و ۲۴۰متر عمق مادر چاه در بالا دست ریاب است و ساختار اولیهٔ روستا و امتداد معابر گویی به تبع جویها و آبراهها شکل گرفتهاند. بنابر این آب عامل تعیینکنندهای در حیات اجتماعی و اقتصادی ریاب بوده است.
وجود قنات کهن ریاب که احتمالاً به دنبال حفر قنات قصبهٔ گناباد قبل از هزارسال پیش حفر شده نشانهای از قدمت ریاب است و از حدود هزار سال پیش به برکت حضور «ابومنصور ریابی» شخصیت سیاستمدار و با تقوا در دستگاه سلجوقیان، نامِ ریاب به متون تاریخی راه یافته و پس از آن ریاب چنان قابلیتی داشته که بیش از ۲۵ سالک و عارف و شاعر و فقیه و دانشمند را در دامان خود پرورش داده است.
شاید به یمن حضور همان بزرگان بوده است که عرصهٔ مسکونی ریاب همواره بر محور منطق و عقلانیت استوار و در راستای سازگاری با محیط، از انواع سازههای عام المنفعه و منظرهای چشمنواز و امکانات رفاهی برخوردار باشد. گزینش گِل و خشت و جینه و کاهگل و آجر به عنوان مصالح ساختمانی و احداث امکاناتی چون بادگیر، سردابه، ایوان و ساباط ریاب را به زیستگاهی مطلوب تبدیل کرده و ماندگاری در روستا را امکانپذیر کرده است.
یکی از ویژگیهای بارز ریاب ملاحظهٔ کرامت انسان است که به وضوح در معماری آن روستا مشاهده و احساس میشود از جمله:
با رعایت تناسبات طلایی در ابعاد و اندازهها و زیبا جلوه دادن منظرها به نگاه بیننده احترام گذاشته شده است.
ورودی خانهها از انتهای ایوان کم عمقی به درون باز میشود و بنا به فرمایش استاد پیرنیا دو بازوی ایوان ورودی مجازا به مثابه دو دست است که مهمان را در آغوش میگیرند یا مهمان را به درون میخوانند و به تعبیری تجسم واژهٔ «بفرما» هستند و این یادآور خصلت نیکوی میهمان دوستی عنصر ایرانی است.
در دو سمت ایوان ورودی دو سکو احداث شده برای نشستنِ و انتظار مهمانی که با درِ بسته مواجه شده، تا زمانی که صاحبخانه از راه برسد.
بر فراز برخی کوچهها ساباط به چند منظور ساخته شده، یا به منظور ایجاد سایه که برای استفاده از این قابلیت در دو سمت ساباط سکوهائی معروف به «پیرنشین» تعبیه شده تا سالخوردگان بر روی آن سکوها در زیر ساباط از گرما مصون باشند یا به منظور ساختن بنای عام المنفعه بر بام ساباط مانند «خیرات خانه» برای استفادهٔ تهیدستان و بیخانمانها، یا به منظور پیشگیری از یورش غارتگران که معمولاً سوار بر اسب به روستاها هجوم میآوردند، آنها در جلو ساباطها مجبور بودند پیاده شوند و این امر حرکت آنها را کند میکرد و مردم برای دفاع یا فرار فرصت بیشتری داشتند.
برای پیشگیری از ریزش آبِ باران بر سر رهگذران و ملاحظهٔ شأن انسان ناودانها را در و دیوارها تعبیه کردهاند.
بادگیرها صرفاً برای اعتدال هوا ساخته نشدهاند بلکه با نمای سر درها و درهای تزئینی تمامیت ریاب را زیبا و خوش منظر جلوه میدهند و چشم و دلِ بینده را مینوازند.
در ریاب تمامی نیازهای حیاتی، معنوی، بهداشتی رفاهی و حفاظتی ساکنان با حفر قنات و ساخت آب انبار، مسجد، حسینیه، آرامگاه، حمام، بادگیر، سردابه، پایاب، ایوان، قلعه و راه ارتباطی مناسب برآورده شده است.
معماران ریابی با رعایت توازن و انسجام فضاها و منظرها، عرصهٔای آکنده از زیبایی و شورِ زندگی و معنویت خلق کردهاند و همین امر موجب پایداری ریاب و ماندگاری مردم، ساماندهی روستا، رونق اقتصادی، ایجاد نهادهای گردشگری واشتغالزا مانند پایگاههای بوم گردی و فروشگاههای تولیدات و محصولات محلی شده و ریاب را در شمار بهترین روستاهای مشمول ثبت جهانی قرار داده است زیرا ریاب از استانداردهای نهگانه سازمان جهانی گردشگری(unwto) به شرح زیر برخوردار است:
دارا بودن منابع و جاذبهها.
ترویج و حفاظت از منابع.
پایداری اجتماعی.
پایداری زیستگاه محیطی.
پایداری اقتصادی.
توسعه گردشگری و انسجام زنجیره ارزش گردشگری.
حاکمیت و اولویتبندی گردشگری.
زیر ساخت و ارتباطات.
سلامت.
ایمنی و امنیت.
ثبت جهانی روستای هدف گردشگری ریاب در کنار قنات قصبه که در فهرست یونسکو ثبت شده، فرصتی پیش میآورد تا گناباد با برخورداری از ویژگیهای تاریخی و اسطورهای و میراثهای فرهنگی ملموس و ناملموس به یکی از قطبهای مهم گردشگری تبدیل شود.
انتهای پیام/