به گزارش خبرنگار ایرنا، همزمان با زادآوری دوباره فلامینگوها در تالاب بختگان، نگرانیها درباره کاهش سطح آب و احتمال تکرار تلفات جوجهها در ماههای گرم سال افزایش یافته است.
در همین راستا، مسئولان محیط زیست، کارشناسان و فعالان محلی در نشستی تخصصی آخرین وضعیت تالاب را بررسی کردند؛ نشستی که در آن تجربههای سالهای گذشته به عنوان یکی از مهمترین منابع تصمیمگیری برای مدیریت احتمالی بحران پیشرو مورد توجه قرار گرفت.
در پی زادآوری فلامینگوها در تالابهای بختگان و مهارلو، جلسهای با حضور مسئولان اداره کل حفاظت محیط زیست فارس، کارشناسان، نمایندگان تشکلهای مردمنهاد و فعالان محلی برگزار شد تا وضعیت آبی تالاب و گزینههای مدیریتی پیش از آغاز فصل گرما بررسی شود.
پایش مستمر و برنامهریزی پیشگیرانه در دستور کار
نبی اله مرادی معاون محیط زیست طبیعی اداره کل حفاظت محیط زیست فارس در این نشست با اشاره به تجربه سالهای گذشته اعلام کرد که خشک شدن ناگهانی بخشهایی از تالاب در فصل تابستان میتواند جوجهفلامینگوها را پیش از رسیدن به توانایی پرواز در معرض خطر قرار دهد و به همین دلیل، پایش مستمر تالاب و برنامهریزی پیشگیرانه در دستور کار قرار گرفته است.
در این نشست همچنین نتایج پایشهای میدانی، تصاویر جدید از کلونیهای زادآوری فلامینگوها و مطالعات انجامشده با همکاری دانشگاه شیراز مورد بررسی قرار گرفت.
فعالان محیط زیست و نمایندگان تشکلهای مردمنهاد نیز بر ضرورت استفاده همزمان از دانش علمی و تجربههای میدانی برای مدیریت شرایط احتمالی تأکید کردند.
از بحران مرگ جوجهفلامینگوها تا جستوجوی راهکارهای نجات
عضو شورای هماهنگی تشکلهای محیط زیستی فارس و نماینده شورای حمایت و توسعه تشکلهای استهبان در فرمانداری این شهرستان، در گفتوگو با ایرنا به روند شکلگیری بحران در تالاب بختگان اشاره و اظهار کرد: پس از آبگیری سد ملاصدرا در سال ۱۳۸۶، مسیر رودخانه کر که تامینکننده بخش مهمی از حقابه تالاب بود، مسدود شد و آب ورودی به تالاب بهطور عمده در پشت سد ذخیره شد.
به گفته رسول حاجیباقری، تالاب بختگان در آن سالها یکی از مهمترین زیستگاههای پرندگان مهاجر به شمار میرفت و فلامینگوها، درناهای خاکستری، اردکهای مرمری و گونههای متعدد دیگری برای زادآوری و جوجهآوری به این منطقه میآمدند.
وی افزود: با کاهش ورود آب، تنها بخشی از آب ناشی از بارندگیها در تالاب باقی میماند که آن نیز در ماههای گرم سال بهتدریج تبخیر میشد؛ در نتیجه، زمانی که جوجهفلامینگوها هنوز توانایی پرواز نداشتند، زیستگاه آبی آنها از بین میرفت و تلفات گستردهای رخ میداد.
سال ۹۶؛ بازگشت دوباره یک بحران
به گفته این فعال محیط زیست، در مردادماه سال ۱۳۹۶ گزارشهای متعددی از روستاهای اطراف تالاب درباره تلف شدن جوجهفلامینگوها منتشر شد؛ موضوعی که توجه افکار عمومی، جوامع محلی و فعالان محیط زیست را به خود جلب کرد.
حاجی باقری، با اشاره به اینکه در آن مقطع تجربه مشابهی در کشور وجود نداشت، اظهار کرد: هیچ راهکار مشخص و آزمودهشدهای برای مواجهه با چنین شرایطی در دسترس نبود و حتی نمونههای قابل اتکایی در منابع بینالمللی نیز یافت نمیشد.
وی ادامه داد: در نخستین اقدامات، تلاش شد با تشکیل زنجیره انسانی، جوجهفلامینگوها به سمت تالاب طشک که هنوز دارای آب بود هدایت شوند، اما این اقدام با دشواریهای فراوان همراه بود و نتیجه مطلوبی به همراه نداشت.
فعال محیط زیست شهرستان استهبان خاطرنشان کرد: در ادامه نیز اقداماتی همچون انتقال دستی جوجهها به تالاب مهارلو و تالاب کمجان نیز در دستور کار قرار گرفت و گروههای مردمی در این زمینه مشارکت کردند، اما در جریان جابهجایی، تلفات قابل توجهی رخ داد.
شکلگیری ایده زیستگاه جایگزین اضطراری
پس از ناکامی راهکارهای اولیه، ایده ایجاد یک زیستگاه جایگزین اضطراری مطرح شد که به گفته این فعال محیط زیست، کمپینی برای جذب مشارکتهای مردمی شکل گرفت و فعالان محیط زیست، تشکلهای مردمنهاد و داوطلبانی از نقاط مختلف کشور به این حرکت پیوستند.
حاجی باقری افزود: اجرای طرح با هماهنگی اداره کل حفاظت محیط زیست فارس آغاز شد و یک استخر مصنوعی در بستر تالاب ایجاد شد و این استخر حدود پنج متر عرض داشت و برای جلوگیری از هدررفت آب، کف آن عایقگذاری شد؛ همچنین با لولهگذاری از یک حلقه چاه در روستای محمدآباد، آب به این زیستگاه اضطراری منتقل شد.
به گفته وی، یکی از چالشهای اصلی در آن زمان، نبود هماهنگی کامل میان همه ذینفعان شامل دستگاههای اجرایی، تشکلهای مردمی، جوامع محلی و کارشناسان بود که موجب تأخیر در اجرای طرح شد.
عضو شورای هماهنگی تشکلهای محیط زیستی فارس با بیان اینکه فلامینگوها برای ادامه زیست به محیطی با درجه مشخصی از شوری آب نیاز دارند، تصریح کرد: در کنار تامین آب، تغذیه کمکی پرندگان نیز انجام میشد و با نصب دوربین، وضعیت آنها به صورت مستمر پایش میشد.
حاجی باقری ادامه داد: در جریان این پایشها، یک کلونی جدید فلامینگو در بخش شرقی بختگان نیز شناسایی شد که محل زادآوری این پرندگان بود.
وی درباره نتایج اجرای طرح اظهار کرد: از نظر کمی، اجرای این طرح موفقیت کامل نداشت؛ زیرا بخش زیادی از جوجهها پیش از اجرای اقدامات حمایتی از بین رفته بودند و امکانات و تجربه کافی نیز وجود نداشت؛ با این حال از منظر کیفی، نتایج قابل توجهی به دست آمد.
فعال محیط زیست شهرستان استهبان افزود: بررسیها نشان داد حدود ۵۰ درصد جوجهفلامینگوها به سمت زیستگاه اضطراری ایجادشده حرکت کردند که این موضوع نشاندهنده پذیرش این زیستگاه توسط پرندگان بود.
مطالعات دانشگاهی و تداوم اجرای ایده
حاجی باقری تصریح کرد: در سال ۱۳۹۸ اداره کل حفاظت محیط زیست فارس مطالعاتی را به دانشگاه شیراز واگذار کرد تا راهکارهای علمی برای مدیریت این بحران بررسی شود که نتایج این مطالعات نیز ایجاد زیستگاههای جایگزین اضطراری را به عنوان یکی از گزینههای قابل بررسی پیشنهاد کرد.
وی خاطرنشان کرد: در سال ۱۴۰۰ نیز همزمان با تکرار شرایط کمآبی و تهدید جوجهفلامینگوها، طرح زیستگاه جایگزین بار دیگر اجرا شد، اما به دلیل انتخاب نامناسب محل رهاسازی آب و همجواری آن با زمینهای کشاورزی، چالشهایی در زمینه حفاظت و امنیت زیستگاه به وجود آمد.
به اعتقاد این فعال محیط زیست، ایجاد زیستگاه جایگزین میتواند یکی از راهکارهای کاهش تلفات باشد، اما لازم است همه دادهها و تجربیات موجود بهصورت جامع بررسی شود و راهکارهای جدید نیز مورد مطالعه قرار گیرد.
وی همچنین به یکی از پرسشهای مطرح در حوزه حفاظت از حیات وحش اشاره کرد و گفت: همواره این بحث وجود دارد که آیا مداخله انسان در چنین شرایطی از نظر علمی قابل دفاع است یا خیر؛ اما در مورد بختگان، بسیاری از کارشناسان معتقدند که عوامل انسانی در شکلگیری این بحران نقش داشته و به همین دلیل، کاهش آثار این بحران نیز نیازمند اقدام و مدیریت است.
راه نجات بختگان، اجرای کامل طرح جامع مدیریت تالاب است
دبیر انجمن مردم نهاد دیده بان استهبان، با تاکید بر اهمیت تالاب بختگان در مقیاس منطقهای و ملی گفت: خشک شدن تالابها تنها به از بین رفتن زیستگاه پرندگان محدود نمیشود، بلکه میتواند به شکلگیری کانونهای گرد و غبار و طوفانهای نمکی منجر شود؛ پدیدهای که آثار آن در مناطق گستردهای از کشور مشاهده خواهد شد.
حاجی باقری، مهمترین مطالبه فعالان محیط زیست را اجرای کامل طرح جامع مدیریت تالاب بختگان عنوان کرد و افزود: این طرح سالهاست با مشارکت دستگاههای مختلف از جمله سازمان آب، محیط زیست، منابع طبیعی و جوامع محلی در حال بررسی است و اجرای موثر آن میتواند بسیاری از مشکلات موجود را کاهش دهد.
به گفته وی، تامین حقابه زیستمحیطی تالاب، حتی در حدی که نیازهای پایه اکوسیستم را تامین کند، میتواند از بسیاری از آسیبهای کنونی جلوگیری کند.
فرصتی که هنوز از دست نرفته است
عضو شورای هماهنگی تشکلهای محیط زیستی فارس با اشاره به جوجهآوری دوباره فلامینگوها در سال جاری بیان کرد: تفاوت شرایط امروز با سال ۱۳۹۶ این است که هنوز بحران به نقطه اوج خود نرسیده و زمان برای برنامهریزی و اقدام وجود دارد.
حاجی باقری ادامه داد: اکنون جوجهها در تالاب حضور دارند و فرصت کافی برای پایش، تصمیمگیری و اجرای اقدامات پیشگیرانه فراهم است؛ فرصتی که میتواند از تکرار تجربههای تلخ گذشته جلوگیری کند.
وی ابراز امیدواری کرد: بهرهگیری از تجربههای سالهای گذشته، زمینهساز تصمیمگیریهای مؤثرتر شود تا جوجه فلامینگوها امسال بتوانند با عبور از دوره حساس رشد، به سن پرواز برسند.
به گزارش ایرنا، اکنون هزاران جوجهفلامینگو در بختگان روزهای نخست زندگی خود را سپری میکنند؛ جوجههایی که سرنوشت آنها تا حد زیادی به وضعیت آب تالاب در هفتهها و ماههای آینده گره خورده است.
تجربههای گذشته نشان میدهد که مدیریت بهموقع میتواند از شدت خسارتها بکاهد، اما آینده این زیستبوم ارزشمند همچنان به تصمیمهای کلان در حوزه مدیریت منابع آب وابسته است.
دریاچه بختگان در شرق استان فارس با مساحتی افزون بر سه هزار و ۵۰۰ کیلومتر مربع، دومین دریاچه بزرگ ایران است؛ این دریاچه از رودخانه کر تغذیه میشود.
ساخت چندین سد بر روی کر، جریان آب به دریاچه را به میزان قابل توجهی کاهش، شوری آن را افزایش داده و جمعیت فلامینگوها و سایر پرندگان مهاجر دریاچه را از بین برده است.