گروه ایران: تشدید خشکسالی و پیامدهای گسترده آن در خراسان جنوبی در ۲ دهه اخیر، زنگ خطری جدی برای منابع آبی استان به صدا درآورده است؛ شرایطی که نشان میدهد در سرزمین خشک شرق کشور، صرفهجویی در مصرف آب و سازگاری با کمآبی دیگر یک انتخاب نیست، بلکه تنها راه عبور از بحران و ضرورتی اجتنابناپذیر برای حفظ منابع حیاتی به شمار میرود.
∎
به گزارش ایرنا با وجود آنکه آمارهای سال آبی جاری از افزایش حدود ۱۰ درصدی بارندگی در خراسان جنوبی نسبت به میانگین بلندمدت حکایت دارد، اما این افزایش نتوانسته سایه سنگین خشکسالی، افت منابع زیرزمینی و تنش آبی را از سر استان بردارد، مسئولان هشدار میدهند که در صورت تداوم مصرف بیرویه و نبود مدیریت جدی، تابستان پیشرو برای بخشی از شهرها و روستاهای استان سخت و پرتنش خواهد بود.
خراسان جنوبی با وسعتی حدود ۱۵۱ هزار کیلومتر مربع، سومین استان پهناور کشور است؛ استانی واقع در کمربند خشک و نیمهخشک جهان که اساسا ظرفیت آبی محدودی دارد، اقلیم خشک و شکننده این منطقه باعث شده کوچکترین تغییر در الگوی بارش، افزایش دما یا برداشت از منابع آب، بهسرعت خود را در قالب افت آبخوانها، کاهش ذخیره سدها، خشک شدن قنوات و تنش در تامین آب شرب نشان دهد.
بر اساس مستندات موجود، خراسان جنوبی از سال آبی ۱۳۷۸ ـ ۱۳۷۹ وارد دوره خشکسالی شده است؛ دورهای که نهتنها پایان نیافته، بلکه در بسیاری از سالها شدت بیشتری نیز پیدا کرده و کاهش بارندگی، افزایش دما، تبخیر بالا و برداشت بیرویه از منابع زیرزمینی، چهار ضلع اصلی بحران آب در این استان را شکل دادهاند.
اگر چه در سال جاری بارندگیهای فراتر از نرمال در این استان به ثبت رسیده اما افزایش مقطعی بارش در یک سال آبی نمیتواند بهتنهایی به معنای عبور از بحران باشد چراکه بحران آب در خراسان جنوبی فقط نتیجه کمبارشی یک یا ۲ سال اخیر نیست، بلکه حاصل انباشت چند دهه خشکسالی، برداشت بیش از ظرفیت و کاهش توان احیای منابع زیرزمینی است.
یکی از مهمترین نقاط آسیبپذیر استان، وابستگی بسیار بالا به منابع آب زیرزمینی است، بیش از ۹۵ درصد آب مورد نیاز خراسان جنوبی از آبخوانها تامین میشود؛ موضوعی که در شرایط خشکسالی، استان را در موقعیتی شکننده قرار داده است.اکنون کسری تجمعی منابع آبی استان در سه دهه اخیر حدود چهار میلیارد و ۲۰۰ میلیون متر مکعب اعلام شده است؛ رقمی که بهخوبی نشان میدهد مسئله آب در خراسان جنوبی وارد مرحلهای ساختاری و عمیق شده است.
گزارشها نشان میدهد در حال حاضر ۹ شهر و ۲۷ مجتمع آبرسانی خراسان جنوبی در وضعیت تنش آبی قرار دارند، این یعنی بحران آب فقط یک هشدار کارشناسی یا نگرانی آیندهنگرانه نیست، بلکه اکنون بخشی از زندگی روزمره مردم استان را تحت تاثیر قرار داده است.
در شهر بیرجند نیز افزایش دما و رشد مصرف، کاهش چشمگیر حجم ذخیره مخازن آب را به دنبال داشته؛ بهگونهای که بنا بر اعلام مسئولان، حجم مخازن آب این شهر حدود ۷۰ درصد کاهش یافته است و این وضعیت نشان میدهد حتی مرکز استان نیز از تبعات بحران مصون نیست و در صورت بیتوجهی به مدیریت مصرف، احتمال افت فشار، قطعیهای مقطعی یا محدودیتهای جدیتر وجود خواهد داشت.
بخش کشاورزی در خراسان جنوبی یکی از نخستین قربانیان خشکسالی است، کشاورزان، روستاییان و بهرهبرداران قنوات و چاهها طی سالهای گذشته با کاهش دبی آب، خشک شدن منابع سنتی، افت درآمد و افزایش هزینهها روبهرو شدهاند. با این حال، نمیتوان نقش الگوی کشت، روشهای آبیاری سنتی و برداشت بیرویه از چاهها را در تشدید بحران نادیده گرفت.
در استانی که آب کمیابترین منبع توسعه است، ادامه کشتهای پرآببر، توسعه نامتوازن کشاورزی و نبود نظارت موثر بر برداشتها میتواند روند فرونشست، افت آبخوانها و نابودی منابع قابل اتکا را سرعت ببخشد، بنابراین مدیریت آب در خراسان جنوبی بدون اصلاح جدی در بخش کشاورزی ممکن نخواهد بود.
یکی از نکات مهم در بحران آب خراسان جنوبی، نقش افزایش دماست، حتی اگر میزان بارش در یک سال نسبت به میانگین بلندمدت کمی افزایش یابد، دمای بالاتر از نرمال میتواند بخش زیادی از اثر مثبت آن را خنثی کند، افزایش دما موجب تبخیر بیشتر، رشد مصرف آب شرب، افزایش نیاز آبی محصولات کشاورزی و فشار مضاعف بر شبکههای آبرسانی میشود.
به همین دلیل است که مسئولان از «تابستان سخت» سخن میگویند؛ تابستانی که چالش اصلی آن فقط کمبود بارش نیست، بلکه همزمانی خشکسالی انباشته، گرمای شدید، کاهش ذخایر و افزایش مصرف است.در روزهای اخیر مسئولان استان بارها از مردم خواستهاند مصرف آب را مدیریت کنند، این درخواست، اگرچه ضروری است، اما بهتنهایی کافی نیست و مدیریت مصرف باید هم در سطح خانوار و هم در سطح حکمرانی آب جدی گرفته شود.
صرفهجویی خانگی، کاهش مصارف غیرضروری، کنترل نشتی شبکهها، برخورد با انشعابات غیرمجاز، بازچرخانی آب، اصلاح الگوی کشت، توسعه سامانههای نوین آبیاری و مدیریت دقیق منابع زیرزمینی، مجموعه اقداماتی است که باید همزمان دنبال شود، البته بحران آب با توصیههای مقطعی حل نمیشود؛ به تصمیمهای سخت، برنامهریزی بلندمدت و همراهی عمومی نیاز دارد.
خشکسالی فراگیر در استان
مدیرکل هواشناسی خراسان جنوبی با تشریح آخرین وضعیت اقلیمی استان به خبرنگار ایرنا گفت: براساس بررسیهای انجام شده بر مبنای شاخص ۱۰ ساله SPEI منتهی به اردیبهشت ۱۴۰۵، تنها حدود ۰.۰۲ درصد از مساحت استان در وضعیت نرمال قرار دارد و تقریبا سراسر استان با درجات مختلف خشکسالی روبهرو است.
جواد نخعی افزود: در حال حاضر ۷۳.۴۳ درصد از مساحت استان درگیر خشکسالی شدید، ۲۱.۵۳ درصد درگیر خشکسالی بسیار شدید، ۴.۹۹ درصد درگیر خشکسالی متوسط و حدود ۰.۰۴ درصد درگیر خشکسالی خفیف است.وی با بیان اینکه خشکسالی در اغلب شهرستانهای استان گسترهای کامل دارد، اظهار کرد: تمامی مساحت شهرستانهای بشرویه، بیرجند، خوسف، درمیان، سرایان، سربیشه، طبس، فردوس، قائنات و نهبندان درگیر خشکسالی است و تنها در شهرستان زیرکوه شرایط اندکی متفاوت بوده بهطوری که ۹۹.۵۲ درصد مساحت آن با خشکسالی مواجه است و تنها بخش بسیار کوچکی از آن شرایط نرمال دارد.
مدیرکل هواشناسی خراسان جنوبی ادامه داد: بیشترین درصد خشکسالی بسیار شدید در شهرستان خوسف با ۷۴.۳۲ درصد، بیرجند با ۳۹.۵۸ درصد و طبس با ۲۲.۳۸ درصد ثبت شده است.
نخعی در خصوص وضعیت دمای هوا نیز گفت: بر اساس پیشبینیهای فصلی، تا ۱۵ مردادماه دمای هوای استان بین نیم تا یک درجه سانتیگراد بیش از نرمال خواهد بود.
وی افزود: در بازه زمانی ۱۵ مرداد تا ۱۵ شهریور نیز پیشبینی میشود در مناطق مرکزی و شرقی استان دما حدود نیم تا یک درجه بیش از نرمال باشد و در مناطق غربی استان از جمله طبس، عشقآباد و سرایان افزایش دما بین یک تا ۲ درجه سانتیگراد رخ دهد.مدیرکل هواشناسی خراسان جنوبی یادآور شد: در خردادماه امسال نیز در برخی روزها افزایش دمای سه تا پنج درجهای فراتر از نرمال در ایستگاههای هواشناسی استان ثبت شد.
وابستگی شدید استان به آبهای زیرزمینی
مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی نیز در تشریح وضعیت منابع آب استان گفت: خراسان جنوبی با وابستگی بیش از ۹۵ درصدی به منابع آب زیرزمینی یکی از وابستهترین استانهای کشور به آبخوانها محسوب میشود.
عباس سارانی افزود: در حالی که میانگین استفاده از منابع آب زیرزمینی در کشور حدود ۴۵ درصد است، در خراسان جنوبی این رقم به حدود ۹۵ درصد میرسد که نشاندهنده فشار بسیار زیاد بر سفرههای زیرزمینی است.
وی درباره بارندگیهای سال آبی جاری اظهار کرد: تاکنون حدود ۱۲۰ میلیمتر بارندگی در استان ثبت شده که در مقایسه با ۶۳ میلیمتر سال گذشته حدود ۸۸ درصد افزایش داشته است، اما نسبت به میانگین بلندمدت که حدود ۱۰۸ میلیمتر است تنها حدود ۱۰ درصد افزایش ثبت شده است.مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی ادامه داد: این میزان بارندگی اگرچه میتواند به تقویت پوشش گیاهی و افزایش آبدهی چشمهها و قنوات کمک کند، اما تاثیر چندانی در جبران کسری منابع آب زیرزمینی ندارد.
وی با بیان وضعیت سدهای استان گفت: ظرفیت سدهای خراسان جنوبی حدود ۷۵ میلیون مترمکعب است اما در حال حاضر تنها حدود ۱۴ تا ۱۴.۵ میلیون مترمکعب آب در آنها ذخیره شده که معادل حدود ۱۹ درصد ظرفیت سدهاست.سارانی همچنین درباره کسری منابع آب زیرزمینی در دشتهای استان گفت: بسیاری از دشتهای خراسان جنوبی با کسری مخزن سالانه مواجه هستند؛ بهگونهای که در دشت سرایان سالانه حدود ۱۳ میلیون مترمکعب و در دشت بیرجند حدود هشت تا ۹ میلیون مترمکعب از ذخایر آب زیرزمینی کاهش مییابد.
وی با بیان نتایج مطالعات سنیابی آب در دشت بیرجند افزود: بررسیها نشان میدهد تنها حدود ۱۵ درصد آب برداشت شده در این دشت مربوط به آبهای جوان حاصل از بارندگیهای چند دهه اخیر است و حدود ۸۵ درصد آن مربوط به آبهایی با قدمت چهار هزار تا ۱۷ هزار سال است.مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی تاکید کرد: این موضوع نشان میدهد بخش عمده آبی که امروز مصرف میشود عملاً تجدیدپذیر نیست و در صورت ادامه روند فعلی برداشت، منابع آبی استان در آینده با بحران جدی مواجه خواهد شد.
وی با بیان اینکه استان دارای ۳۵ محدوده مطالعاتی آب است گفت: از این تعداد ۲۶ محدوده در وضعیت ممنوعه یا ممنوعه بحرانی قرار دارند.سارانی درباره پیامدهای برداشت بیش از حد آب از سفرههای زیرزمینی اظهار کرد: یکی از مهمترین پیامدها پدیده فرونشست زمین است که در حال حاضر در ۹ شهرستان استان گزارش شده است.
وی افزود: حدود ۷۰ درصد فرونشستها ناشی از برداشت بیرویه آب از سفرههای زیرزمینی و حدود ۳۰ درصد مربوط به شرایط زمینشناسی است.مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی ادامه داد: فرونشست زمین میتواند خسارتهای جدی به زیرساختهایی مانند جادهها، خطوط ریلی، ساختمانها و اراضی کشاورزی وارد کند و حتی ظرفیت ذخیره آب در سفرههای زیرزمینی را برای همیشه از بین ببرد.
وی مهمترین راهکار مدیریت منابع آب استان را کاهش مصرف در بخش کشاورزی، توسعه آبیاری نوین، گسترش کشتهای گلخانهای و اصلاح الگوی کشت عنوان کرد و گفت: استفاده از سیستمهای نوین آبیاری میتواند بین ۳۰ تا ۵۰ درصد مصرف آب را کاهش دهد.سارانی با تاکید بر نقش رسانهها در آگاهسازی جامعه افزود: مدیریت مصرف آب بدون همراهی مردم و بهویژه کشاورزان امکانپذیر نیست و اطلاعرسانی و فرهنگسازی در این زمینه اهمیت بسیار زیادی دارد.
تنش آبی در ۹ شهر و ۲۷ مجتمع روستایی
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب خراسان جنوبی نیز از تنش آبی در ۹ شهر و ۲۷ مجتمع آبرسانی خبر داد و گفت: در حال حاضر شهرهای بیرجند، قاین، نهبندان، طبس، خوسف، شوسف، اسدیه، سرایان و سربیشه با تنش آبی مواجه هستند که در میان آنها وضعیت بیرجند، نهبندان، خوسف و اسدیه حادتر است.
حسین توکلی با بیان مشکلات زیرساختی در شبکههای آبرسانی افزود: بخش قابل توجهی از هدررفت آب به دلیل فرسودگی شبکههای توزیع و خطوط انتقال است و برای نوسازی بیش از هزار کیلومتر از شبکههای اولویتدار به حدود ۲ هزار میلیارد تومان اعتبار نیاز داریم.وی متوسط هدررفت آب در استان را حدود ۳۸ درصد اعلام کرد و گفت: کاهش حتی چند درصد از این میزان میتواند صرفهجویی قابل توجهی در منابع آب به همراه داشته باشد.
توکلی افزود: برای مدیریت شرایط بحران، تقویت ذخیرهسازی اضطراری، آمادهسازی ناوگان آبرسانی سیار و استفاده از پساب تصفیه شده برای مصارف غیرشرب در دستور کار قرار دارد.وی گفت: همزمان با رشد دو درصدی جمعیت، مصرف آب حدود هفت درصد افزایش یافته که تنها مدیریت مصرف آب راهکار گذر از تابستان سخت پیش رو است.مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب خراسان جنوبی همچنین با بیان اینکه اکنون تنها حدود ۳۰ درصد ظرفیت مخازن آب شهر بیرجند دارای ذخیره است، افزود: مدیریت مصرف از سوی شهروندان برای عبور از تابستان پیش رو یک ضرورت جدی محسوب میشود.
توکلی از آغاز پویش کاهش ۲۰ درصدی مصرف آب خبر داد و از شهروندان خواست با رعایت راهکارهای سادهای مانند کاهش زمان استحمام، استفاده از سایبان برای کولرهای آبی، پرهیز از شستوشوی حیاط با آب شرب و گزارش نشتیها از طریق سامانه ۱۲۲، در مدیریت منابع آب مشارکت کنند.
خراسان جنوبی امسال با تناقضی ظاهری روبهروست چراکه بارندگی سال آبی جاری نسبت به بلندمدت افزایش داشته، اما بحران آب همچنان پابرجاست و این تناقض زمانی قابل فهم میشود که بدانیم مسئله آب در استان، حاصل خشکسالی متوالی، برداشت بیرویه، وابستگی شدید به آبهای زیرزمینی، افزایش دما و ضعف در مدیریت منابع است.
استانی با کسری تجمعی بیش از چهار میلیارد متر مکعبی منابع آب، نمیتواند با یک سال بارش بهتر از میانگین از بحران عبور کند و تابستان پیشرو آزمونی جدی برای مردم و مسئولان خراسان جنوبی است؛ آزمونی که نتیجه آن به میزان صرفهجویی مردم، قاطعیت مدیران در کنترل مصرف و اجرای سیاستهای اصولی در بخش آب بستگی دارد.
اگر مدیریت آب همچنان به هشدارهای فصلی و توصیههای عمومی محدود بماند، بحران موجود نهتنها حل نخواهد شد بلکه در سالهای آینده با شدتی بیشتر، زندگی، کشاورزی و توسعه استان را تحت تاثیر قرار خواهد داد.در حال حاضر حدود ۸۰۰ هزار نفر در ۳۱ شهر و بیش از هزار روستای خراسان جنوبی تحت پوشش خدمات شرکت آب و فاضلاب قرار دارند و میزان پوشش آبرسانی شهری ۹۸ درصد و روستایی ۸۶ درصد اعلام شده است.
خراسان جنوبی با وسعتی حدود ۱۵۱ هزار کیلومتر مربع، سومین استان پهناور کشور است؛ استانی واقع در کمربند خشک و نیمهخشک جهان که اساسا ظرفیت آبی محدودی دارد، اقلیم خشک و شکننده این منطقه باعث شده کوچکترین تغییر در الگوی بارش، افزایش دما یا برداشت از منابع آب، بهسرعت خود را در قالب افت آبخوانها، کاهش ذخیره سدها، خشک شدن قنوات و تنش در تامین آب شرب نشان دهد.
بر اساس مستندات موجود، خراسان جنوبی از سال آبی ۱۳۷۸ ـ ۱۳۷۹ وارد دوره خشکسالی شده است؛ دورهای که نهتنها پایان نیافته، بلکه در بسیاری از سالها شدت بیشتری نیز پیدا کرده و کاهش بارندگی، افزایش دما، تبخیر بالا و برداشت بیرویه از منابع زیرزمینی، چهار ضلع اصلی بحران آب در این استان را شکل دادهاند.
اگر چه در سال جاری بارندگیهای فراتر از نرمال در این استان به ثبت رسیده اما افزایش مقطعی بارش در یک سال آبی نمیتواند بهتنهایی به معنای عبور از بحران باشد چراکه بحران آب در خراسان جنوبی فقط نتیجه کمبارشی یک یا ۲ سال اخیر نیست، بلکه حاصل انباشت چند دهه خشکسالی، برداشت بیش از ظرفیت و کاهش توان احیای منابع زیرزمینی است.
یکی از مهمترین نقاط آسیبپذیر استان، وابستگی بسیار بالا به منابع آب زیرزمینی است، بیش از ۹۵ درصد آب مورد نیاز خراسان جنوبی از آبخوانها تامین میشود؛ موضوعی که در شرایط خشکسالی، استان را در موقعیتی شکننده قرار داده است.اکنون کسری تجمعی منابع آبی استان در سه دهه اخیر حدود چهار میلیارد و ۲۰۰ میلیون متر مکعب اعلام شده است؛ رقمی که بهخوبی نشان میدهد مسئله آب در خراسان جنوبی وارد مرحلهای ساختاری و عمیق شده است.
گزارشها نشان میدهد در حال حاضر ۹ شهر و ۲۷ مجتمع آبرسانی خراسان جنوبی در وضعیت تنش آبی قرار دارند، این یعنی بحران آب فقط یک هشدار کارشناسی یا نگرانی آیندهنگرانه نیست، بلکه اکنون بخشی از زندگی روزمره مردم استان را تحت تاثیر قرار داده است.
در شهر بیرجند نیز افزایش دما و رشد مصرف، کاهش چشمگیر حجم ذخیره مخازن آب را به دنبال داشته؛ بهگونهای که بنا بر اعلام مسئولان، حجم مخازن آب این شهر حدود ۷۰ درصد کاهش یافته است و این وضعیت نشان میدهد حتی مرکز استان نیز از تبعات بحران مصون نیست و در صورت بیتوجهی به مدیریت مصرف، احتمال افت فشار، قطعیهای مقطعی یا محدودیتهای جدیتر وجود خواهد داشت.
بخش کشاورزی در خراسان جنوبی یکی از نخستین قربانیان خشکسالی است، کشاورزان، روستاییان و بهرهبرداران قنوات و چاهها طی سالهای گذشته با کاهش دبی آب، خشک شدن منابع سنتی، افت درآمد و افزایش هزینهها روبهرو شدهاند. با این حال، نمیتوان نقش الگوی کشت، روشهای آبیاری سنتی و برداشت بیرویه از چاهها را در تشدید بحران نادیده گرفت.
در استانی که آب کمیابترین منبع توسعه است، ادامه کشتهای پرآببر، توسعه نامتوازن کشاورزی و نبود نظارت موثر بر برداشتها میتواند روند فرونشست، افت آبخوانها و نابودی منابع قابل اتکا را سرعت ببخشد، بنابراین مدیریت آب در خراسان جنوبی بدون اصلاح جدی در بخش کشاورزی ممکن نخواهد بود.
یکی از نکات مهم در بحران آب خراسان جنوبی، نقش افزایش دماست، حتی اگر میزان بارش در یک سال نسبت به میانگین بلندمدت کمی افزایش یابد، دمای بالاتر از نرمال میتواند بخش زیادی از اثر مثبت آن را خنثی کند، افزایش دما موجب تبخیر بیشتر، رشد مصرف آب شرب، افزایش نیاز آبی محصولات کشاورزی و فشار مضاعف بر شبکههای آبرسانی میشود.
به همین دلیل است که مسئولان از «تابستان سخت» سخن میگویند؛ تابستانی که چالش اصلی آن فقط کمبود بارش نیست، بلکه همزمانی خشکسالی انباشته، گرمای شدید، کاهش ذخایر و افزایش مصرف است.در روزهای اخیر مسئولان استان بارها از مردم خواستهاند مصرف آب را مدیریت کنند، این درخواست، اگرچه ضروری است، اما بهتنهایی کافی نیست و مدیریت مصرف باید هم در سطح خانوار و هم در سطح حکمرانی آب جدی گرفته شود.
صرفهجویی خانگی، کاهش مصارف غیرضروری، کنترل نشتی شبکهها، برخورد با انشعابات غیرمجاز، بازچرخانی آب، اصلاح الگوی کشت، توسعه سامانههای نوین آبیاری و مدیریت دقیق منابع زیرزمینی، مجموعه اقداماتی است که باید همزمان دنبال شود، البته بحران آب با توصیههای مقطعی حل نمیشود؛ به تصمیمهای سخت، برنامهریزی بلندمدت و همراهی عمومی نیاز دارد.
خشکسالی فراگیر در استان
مدیرکل هواشناسی خراسان جنوبی با تشریح آخرین وضعیت اقلیمی استان به خبرنگار ایرنا گفت: براساس بررسیهای انجام شده بر مبنای شاخص ۱۰ ساله SPEI منتهی به اردیبهشت ۱۴۰۵، تنها حدود ۰.۰۲ درصد از مساحت استان در وضعیت نرمال قرار دارد و تقریبا سراسر استان با درجات مختلف خشکسالی روبهرو است.
جواد نخعی افزود: در حال حاضر ۷۳.۴۳ درصد از مساحت استان درگیر خشکسالی شدید، ۲۱.۵۳ درصد درگیر خشکسالی بسیار شدید، ۴.۹۹ درصد درگیر خشکسالی متوسط و حدود ۰.۰۴ درصد درگیر خشکسالی خفیف است.وی با بیان اینکه خشکسالی در اغلب شهرستانهای استان گسترهای کامل دارد، اظهار کرد: تمامی مساحت شهرستانهای بشرویه، بیرجند، خوسف، درمیان، سرایان، سربیشه، طبس، فردوس، قائنات و نهبندان درگیر خشکسالی است و تنها در شهرستان زیرکوه شرایط اندکی متفاوت بوده بهطوری که ۹۹.۵۲ درصد مساحت آن با خشکسالی مواجه است و تنها بخش بسیار کوچکی از آن شرایط نرمال دارد.
مدیرکل هواشناسی خراسان جنوبی ادامه داد: بیشترین درصد خشکسالی بسیار شدید در شهرستان خوسف با ۷۴.۳۲ درصد، بیرجند با ۳۹.۵۸ درصد و طبس با ۲۲.۳۸ درصد ثبت شده است.
نخعی در خصوص وضعیت دمای هوا نیز گفت: بر اساس پیشبینیهای فصلی، تا ۱۵ مردادماه دمای هوای استان بین نیم تا یک درجه سانتیگراد بیش از نرمال خواهد بود.
وی افزود: در بازه زمانی ۱۵ مرداد تا ۱۵ شهریور نیز پیشبینی میشود در مناطق مرکزی و شرقی استان دما حدود نیم تا یک درجه بیش از نرمال باشد و در مناطق غربی استان از جمله طبس، عشقآباد و سرایان افزایش دما بین یک تا ۲ درجه سانتیگراد رخ دهد.مدیرکل هواشناسی خراسان جنوبی یادآور شد: در خردادماه امسال نیز در برخی روزها افزایش دمای سه تا پنج درجهای فراتر از نرمال در ایستگاههای هواشناسی استان ثبت شد.
وابستگی شدید استان به آبهای زیرزمینی
مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی نیز در تشریح وضعیت منابع آب استان گفت: خراسان جنوبی با وابستگی بیش از ۹۵ درصدی به منابع آب زیرزمینی یکی از وابستهترین استانهای کشور به آبخوانها محسوب میشود.
عباس سارانی افزود: در حالی که میانگین استفاده از منابع آب زیرزمینی در کشور حدود ۴۵ درصد است، در خراسان جنوبی این رقم به حدود ۹۵ درصد میرسد که نشاندهنده فشار بسیار زیاد بر سفرههای زیرزمینی است.
وی درباره بارندگیهای سال آبی جاری اظهار کرد: تاکنون حدود ۱۲۰ میلیمتر بارندگی در استان ثبت شده که در مقایسه با ۶۳ میلیمتر سال گذشته حدود ۸۸ درصد افزایش داشته است، اما نسبت به میانگین بلندمدت که حدود ۱۰۸ میلیمتر است تنها حدود ۱۰ درصد افزایش ثبت شده است.مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی ادامه داد: این میزان بارندگی اگرچه میتواند به تقویت پوشش گیاهی و افزایش آبدهی چشمهها و قنوات کمک کند، اما تاثیر چندانی در جبران کسری منابع آب زیرزمینی ندارد.
وی با بیان وضعیت سدهای استان گفت: ظرفیت سدهای خراسان جنوبی حدود ۷۵ میلیون مترمکعب است اما در حال حاضر تنها حدود ۱۴ تا ۱۴.۵ میلیون مترمکعب آب در آنها ذخیره شده که معادل حدود ۱۹ درصد ظرفیت سدهاست.سارانی همچنین درباره کسری منابع آب زیرزمینی در دشتهای استان گفت: بسیاری از دشتهای خراسان جنوبی با کسری مخزن سالانه مواجه هستند؛ بهگونهای که در دشت سرایان سالانه حدود ۱۳ میلیون مترمکعب و در دشت بیرجند حدود هشت تا ۹ میلیون مترمکعب از ذخایر آب زیرزمینی کاهش مییابد.
وی با بیان نتایج مطالعات سنیابی آب در دشت بیرجند افزود: بررسیها نشان میدهد تنها حدود ۱۵ درصد آب برداشت شده در این دشت مربوط به آبهای جوان حاصل از بارندگیهای چند دهه اخیر است و حدود ۸۵ درصد آن مربوط به آبهایی با قدمت چهار هزار تا ۱۷ هزار سال است.مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی تاکید کرد: این موضوع نشان میدهد بخش عمده آبی که امروز مصرف میشود عملاً تجدیدپذیر نیست و در صورت ادامه روند فعلی برداشت، منابع آبی استان در آینده با بحران جدی مواجه خواهد شد.
وی با بیان اینکه استان دارای ۳۵ محدوده مطالعاتی آب است گفت: از این تعداد ۲۶ محدوده در وضعیت ممنوعه یا ممنوعه بحرانی قرار دارند.سارانی درباره پیامدهای برداشت بیش از حد آب از سفرههای زیرزمینی اظهار کرد: یکی از مهمترین پیامدها پدیده فرونشست زمین است که در حال حاضر در ۹ شهرستان استان گزارش شده است.
وی افزود: حدود ۷۰ درصد فرونشستها ناشی از برداشت بیرویه آب از سفرههای زیرزمینی و حدود ۳۰ درصد مربوط به شرایط زمینشناسی است.مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی ادامه داد: فرونشست زمین میتواند خسارتهای جدی به زیرساختهایی مانند جادهها، خطوط ریلی، ساختمانها و اراضی کشاورزی وارد کند و حتی ظرفیت ذخیره آب در سفرههای زیرزمینی را برای همیشه از بین ببرد.
وی مهمترین راهکار مدیریت منابع آب استان را کاهش مصرف در بخش کشاورزی، توسعه آبیاری نوین، گسترش کشتهای گلخانهای و اصلاح الگوی کشت عنوان کرد و گفت: استفاده از سیستمهای نوین آبیاری میتواند بین ۳۰ تا ۵۰ درصد مصرف آب را کاهش دهد.سارانی با تاکید بر نقش رسانهها در آگاهسازی جامعه افزود: مدیریت مصرف آب بدون همراهی مردم و بهویژه کشاورزان امکانپذیر نیست و اطلاعرسانی و فرهنگسازی در این زمینه اهمیت بسیار زیادی دارد.
تنش آبی در ۹ شهر و ۲۷ مجتمع روستایی
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب خراسان جنوبی نیز از تنش آبی در ۹ شهر و ۲۷ مجتمع آبرسانی خبر داد و گفت: در حال حاضر شهرهای بیرجند، قاین، نهبندان، طبس، خوسف، شوسف، اسدیه، سرایان و سربیشه با تنش آبی مواجه هستند که در میان آنها وضعیت بیرجند، نهبندان، خوسف و اسدیه حادتر است.
حسین توکلی با بیان مشکلات زیرساختی در شبکههای آبرسانی افزود: بخش قابل توجهی از هدررفت آب به دلیل فرسودگی شبکههای توزیع و خطوط انتقال است و برای نوسازی بیش از هزار کیلومتر از شبکههای اولویتدار به حدود ۲ هزار میلیارد تومان اعتبار نیاز داریم.وی متوسط هدررفت آب در استان را حدود ۳۸ درصد اعلام کرد و گفت: کاهش حتی چند درصد از این میزان میتواند صرفهجویی قابل توجهی در منابع آب به همراه داشته باشد.
توکلی افزود: برای مدیریت شرایط بحران، تقویت ذخیرهسازی اضطراری، آمادهسازی ناوگان آبرسانی سیار و استفاده از پساب تصفیه شده برای مصارف غیرشرب در دستور کار قرار دارد.وی گفت: همزمان با رشد دو درصدی جمعیت، مصرف آب حدود هفت درصد افزایش یافته که تنها مدیریت مصرف آب راهکار گذر از تابستان سخت پیش رو است.مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب خراسان جنوبی همچنین با بیان اینکه اکنون تنها حدود ۳۰ درصد ظرفیت مخازن آب شهر بیرجند دارای ذخیره است، افزود: مدیریت مصرف از سوی شهروندان برای عبور از تابستان پیش رو یک ضرورت جدی محسوب میشود.
توکلی از آغاز پویش کاهش ۲۰ درصدی مصرف آب خبر داد و از شهروندان خواست با رعایت راهکارهای سادهای مانند کاهش زمان استحمام، استفاده از سایبان برای کولرهای آبی، پرهیز از شستوشوی حیاط با آب شرب و گزارش نشتیها از طریق سامانه ۱۲۲، در مدیریت منابع آب مشارکت کنند.
خراسان جنوبی امسال با تناقضی ظاهری روبهروست چراکه بارندگی سال آبی جاری نسبت به بلندمدت افزایش داشته، اما بحران آب همچنان پابرجاست و این تناقض زمانی قابل فهم میشود که بدانیم مسئله آب در استان، حاصل خشکسالی متوالی، برداشت بیرویه، وابستگی شدید به آبهای زیرزمینی، افزایش دما و ضعف در مدیریت منابع است.
استانی با کسری تجمعی بیش از چهار میلیارد متر مکعبی منابع آب، نمیتواند با یک سال بارش بهتر از میانگین از بحران عبور کند و تابستان پیشرو آزمونی جدی برای مردم و مسئولان خراسان جنوبی است؛ آزمونی که نتیجه آن به میزان صرفهجویی مردم، قاطعیت مدیران در کنترل مصرف و اجرای سیاستهای اصولی در بخش آب بستگی دارد.
اگر مدیریت آب همچنان به هشدارهای فصلی و توصیههای عمومی محدود بماند، بحران موجود نهتنها حل نخواهد شد بلکه در سالهای آینده با شدتی بیشتر، زندگی، کشاورزی و توسعه استان را تحت تاثیر قرار خواهد داد.در حال حاضر حدود ۸۰۰ هزار نفر در ۳۱ شهر و بیش از هزار روستای خراسان جنوبی تحت پوشش خدمات شرکت آب و فاضلاب قرار دارند و میزان پوشش آبرسانی شهری ۹۸ درصد و روستایی ۸۶ درصد اعلام شده است.