به گزارش ادارهکل روابط عمومی و امور بینالملل نهاد کتابخانههای عمومی کشور، در راستای معرفی کتابهایی که رهبر شهید انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله سیدعلی حسینی خامنهای آنها را پیشنهاد داده و معرفی کرده بودند، در پرونده ویژه «به پیشنهاد آقا» این آثار معرفی خواهند شد که مروری بر کتاب «نامیرا» به قلم صادق کرمیار، شانزدهمین گام در این پرونده است.
شناسنامه کتاب
نام اثر: نامیرا
نویسنده: صادق کرمیار
ناشر: کتاب نیستان
موضوع: روایت آزمون ایمان مردم کوفه و انتخاب انسان میان حقیقت و مصلحت در آستانه واقعه عاشورا
ژانر: رمان تاریخی و مذهبی با رویکرد تحلیل سیاسی و اجتماعی وقایع عاشورا
زمان تقریبی مطالعه: ۱۱ ساعت
مقدمه و بافتار تآلیف؛ در آستانه انتخاب در غبار کوفه
رمان «نامیرا» نوشته صادق کرمیار، فراتر از یک بازخوانی تاریخی، واکاوی دقیق جامعهای است که در سال ۶۱ هجری در شرایط حیاتی قرار گرفته است. بافتار اصلی این اثر، شهر کوفه است؛ شهری که در آستانه واقعه عاشورا بیش از آنکه میدان شمشیرها باشد، میدان نبرد شایعات است. نویسنده با ترسیم فضای سیاسی حاکم، کوفه را بهعنوان جامعهای تصویر میکند که در محاصره ترس و طمع، هویت خود را گم کرده و میان مصلحت شخصی و حقیقت ایمانی سرگردان مانده است.
در چنین بستری، مقدمه روایت کرمیار، ورود مخاطب به ذهن شخصیتهایی است که نمیدانند سرنوشت نهاییشان چه خواهد بود. برخلاف نگاه سنتی به عاشورا، در «نامیرا» با شخصیتهایی روبهرو هستیم که درگیر تردیدهای عمیق انسانیاند. داستان مسیر دشوار گذار از ابهام سیاسی به یقین قلبی است؛ سفری که در آن قهرمانان داستان نه با دشمنان بیرونی بلکه با ترسها و تعلقات درونی خود میجنگند. «نامیرا» با ترسیم هوشمندانه سازوکارهای قدرت و نحوه مدیریت افکار عمومی از سوی ابنزیاد، به خواننده نشان میدهد که چگونه یک جامعه منفعل ناخواسته بهسمت فاجعه پیش میرود. در نهایت این رمان بستری فراهم میکند تا مخاطب امروز در کنار شخصیتهای داستان، نسبت به مفاهیمی همچون بصیرت، مسئولیتپذیری اجتماعی و هزینه ایستادن بر سر حقیقت تأمل کند.
ماجرای تقریظ منتشرنشده رهبر انقلاب بر کتاب «نامیرا» (۱۹ فروردین ۱۳۹۵)
صادق کرمیار نویسنده تحسین شده رمان نامیرا بیان خاطرهای از دیدار خود با رهبر انقلاب منتشر کرده است که در ذیل میآید:
«هیچ رهبری در تاریخ جهان نمیشناسم که به اندازه ایشان بر ادبیات و هنر تسلط تخصصی داشته باشد و این دو را بهمثابه راهبردیترین حرکت فرهنگساز در جامعه تبیین کرده باشد.
حلاوت دیدار با رهبر معظم انقلاب برایم فراموششدنی نیست. در لحظۀ مواجهه با ایشان از تیزهوشی و ذهن دقیقشان حیرت کردم که در میان اینهمه مشغلههای غیرقابل تصور، مرا که همواره از رسانهای شدن پرهیز داشتم، از روی عکسی که بر جلد کتاب نامیرا بود شناختند و هنوز به ایشان نزدیک نشده بودم که فرمودند: من کتاب شما را خواندهام و به همه توصیه کردم آن را بخوانند.
نمیدانم چرا یکباره دچار شرمی شدم که دیگر نتوانستم آنچه را میخواستم بگویم، بگویم. فقط گفتم: اگر امکان دارد دستخط شما را تبرکاً داشته باشم. گفتند: بله، من تقریظی بر کتاب شما نوشتهام از آقایان بگیرید. که البته با وجود پیگیریها، هنوز آقایان دستخط را ندادهاند.»
خلاصه محتوایی؛ از تردید تا جاودانگی
داستان در کوفه و در زمانی آغاز میشود که خبر حرکت امام حسین(ع) بهسوی عراق و ماجرای مسلم بن عقیل در شهر پیچیده است. مردم کوفه ابتدا با نامهها و شعارها از امام دعوت میکنند، اما با ورود عبیدالله بن زیاد و ایجاد فضای ترس و تهدید، بسیاری از آنان دچار تردید میشوند و از حمایت خود عقب مینشینند.
شخصیت اصلی داستان عبدالله بن عمیر است که میان چند جریان فکری و سیاسی گرفتار میشود. او با آدمهایی روبهروست که هر کدام نگاه متفاوتی به ماجرا دارند: برخی از روی ترس سکوت میکنند، برخی به طمع قدرت با حکومت همراه میشوند و عدهای نیز با وجود خطر راه، یاری امام حسین(ع) را انتخاب میکنند.
در طول داستان، عبدالله با کشمکشهای درونی، گفتوگوها و حوادث مختلف روبهرو میشود و کمکم به حقیقت ماجرا پی میبرد. سرانجام او تصمیم میگیرد در کنار امام حسین(ع) بایستد و به کاروان ایشان بپیوندد.
تحلیل ساختاری و فرمی
بینامتنیت جسورانه و مهندسی تقاطع(Crossover): در رمان «نامیرا» صادق کرمیار نوعی بینامتنیت جسورانه به کار گرفته شده است که در آن روایت داستانی با متون و گزارشهای تاریخی مرتبط با واقعه عاشورا پیوند میخورد. نویسنده با الهام از منابع تاریخی درباره فضای اجتماعی و سیاسی کوفه، شخصیتها و حوادث آن دوره را در قالب یک روایت داستانی بازآفرینی میکند. این شیوه باعث میشود متن رمان در تقاطع میان تاریخ، روایت دینی و تخیل ادبی شکل بگیرد. در این میان، آنچه میتوان از آن با عنوان «مهندسی تقاطع» یاد کرد، نحوه طراحی و پیوند خطوط مختلف روایت است؛ به گونهای که سرگذشت شخصیتهای داستانی، تحولات اجتماعی کوفه و رویدادهای تاریخی بهتدریج به یکدیگر نزدیک میشوند و در لحظههای سرنوشتساز بههم میرسند. این تقاطع روایی نهتنها به انسجام ساختار داستان کمک میکند، بلکه امکان میدهد مخاطب درک عمیقتری از فضای فکری و اجتماعی آن دوره و مسئله انتخاب انسان در مواجهه با حقیقت بهدست آورد.
نمادپردازی و تمثیلِ رسانهای: در رمان «نامیرا» نمادپردازی و تمثیل نقش مهمی در انتقال مفاهیم فکری و تاریخی دارند. صادق کرمیار با بهرهگیری از عناصر نمادین، فضای اجتماعی و روانی جامعه کوفه را در آستانه واقعه عاشورا بازنمایی میکند. بسیاری از شخصیتها در این رمان فقط یک فرد نیستند، بلکه نمادی از جریانهای فکری و اجتماعی زمانه به شمار میآیند. برخی نماد تردید و مصلحتاندیشی، برخی نماد دنیاطلبی و قدرتگرایی و گروهی دیگر نماد بصیرت و وفاداری به حقیقت هستند. در کنار این نمادها، نویسنده از تمثیلهای روایی نیز بهره میگیرد تا وضعیت جامعهای را نشان دهد که میان شناخت حقیقت و ترس از قدرت گرفتار شده است. این شیوه سبب میشود روایت فراتر از یک بازگویی تاریخی عمل کند و به نوعی بازتاب رسانهای از یک موقعیت اجتماعی تبدیل شود و موقعیتی که در آن رفتار و انتخاب افراد میتواند نمایانگر الگوهای عمومی جامعه باشد. بدین ترتیب نمادپردازی و تمثیل در «نامیرا» ابزاری برای تعمیق معنا و برجستهسازی پیام اصلی رمان، یعنی اهمیت انتخاب آگاهانه در لحظههای سرنوشتساز تاریخی، به شمار میآیند.
زبان، لحن و ریتم: زبان رمان «نامیرا» زبانی روان، نسبتا ساده و در عین حال متناسب با فضای تاریخی روایت است. صادق کرمیار تلاش کرده است میان زبان معاصر و حالوهوای تاریخی تعادل برقرار کند بهگونهای که متن برای خواننده امروز قابل فهم باشد اما در عین حال حس و فضای دوره صدر اسلام نیز حفظ شود. لحن روایت در بیشتر بخشها جدی و تأملبرانگیز است و متناسب با مضمون تاریخی و اعتقادی داستان شکل میگیرد. در گفتوگوهای میان شخصیتها، لحن گاه حالت استدلالی و جدلی پیدا میکند و زمینهای برای طرح دیدگاههای مختلف درباره حق، قدرت و مسئولیت فراهم میآورد. از نظر ریتم، روایت در آغاز و میانه داستان با آهنگی نسبتا آرام و تأملی پیش میرود و نویسنده با توصیف فضا و گفتوگوهای متعدد بهتدریج زمینه شکلگیری بحران را فراهم میکند. با نزدیک شدن داستان به لحظههای حساس تاریخی، ریتم روایت تندتر میشود و کشش و تعلیق داستان افزایش مییابد امری که سبب میشود خواننده همراه با تحولات داستانی به اوج روایت نزدیک شود.
مقایسه همرده و جایگاه در ادبیات فانتزی
رمان «نامیرا» از نظر مضمون و فضای تاریخی در کنار آثاری قرار میگیرد که به بازآفرینی ادبی واقعه عاشورا و زمینههای تاریخی آن پرداختهاند. در مقایسه با آثاری مانند «پس از بیست سال» نوشته سلمان کدیور یا «فتح خون» اثر سید مرتضی آوینی، «نامیرا» بیشتر بر فضای اجتماعی کوفه و تردیدهای مردم در آستانه قیام امام حسین(ع) تمرکز دارد. در حالی که «فتح خون» روایتی ادبی و تفسیری از خود واقعه عاشورا ارائه میدهد و بیشتر جنبه تأملی و حماسی دارد «نامیرا» به بستر اجتماعی و تصمیمهای مردم پیش از وقوع حادثه میپردازد و تلاش میکند نشان دهد چگونه فضای ترس، قدرت و تردید میتواند سرنوشت یک جامعه را تغییر دهد. همچنین در مقایسه با «پس از بیست سال» که بیشتر به روند تاریخی پس از واقعه کربلا و پیامدهای آن توجه دارد «نامیرا» تمرکز خود را بر لحظه انتخاب و وضعیت روانی و اجتماعی جامعه کوفه قرار میدهد. از این رو میتوان گفت که «نامیرا» در میان آثار عاشورایی معاصر جایگاهی ویژه دارد، زیرا با بهرهگیری از روایت داستانی و شخصیتپردازی، به بررسی مسئله انتخاب و مسئولیت فردی در بستر یک واقعه تاریخی میپردازد.
کاربرد در ترویج خواندن و توسعۀ سواد رسانهای
رمان «نامیرا» میتواند در حوزه ترویج کتابخوانی و توسعه سواد رسانهای نیز کاربرد قابلتوجهی داشته باشد. این اثر به دلیل روایت داستانی جذاب و در عین حال برخورداری از محتوای تاریخی و اندیشهمحور، زمینه مناسبی برای گفتوگو و تحلیل در میان مخاطبان فراهم میکند. طرح مسئله تردید، شایعه، ترس اجتماعی و تأثیر فضای تبلیغاتی حکومت در شکلگیری تصمیمهای مردم کوفه، فرصتی ایجاد میکند تا خوانندگان درباره نقش اطلاعات، روایتها و جریانهای خبری در جهتدهی به افکار عمومی تأمل کنند. از این منظر مطالعه «نامیرا» میتواند به تقویت نگاه انتقادی مخاطبان نسبتبه پیامها و روایتهای اجتماعی کمک کند. همچنین این رمان بهدلیل روایت پرکشش و زبان نسبتا روان، گزینهای مناسب برای برنامههای ترویج کتابخوانی در کتابخانهها، حلقههای مطالعاتی و نشستهای کتابخوانی است، زیرا میتواند مخاطبان را به مشارکت در بحث و تحلیل درباره مفاهیم تاریخی، اجتماعی و رسانهای ترغیب کند و پیوندی میان ادبیات داستانی، تاریخ و آگاهی اجتماعی برقرار سازد.
جمعبندی
رمان «نامیرا» اثر صادق کرمیار روایتی داستانی از فضای اجتماعی و فکری کوفه در آستانه قیام امام حسین(ع) است که با تمرکز بر مسئله تردید و انتخاب انسان در لحظههای حساس تاریخی شکل گرفته است. نویسنده با بهرهگیری از ساختاری منسجم، شخصیتهایی نمادین و روایتهایی که در تقاطع تاریخ و تخیل ادبی قرار دارند، تلاش کرده است شرایط جامعهای را به تصویر بکشد که میان شناخت حقیقت و ترس از قدرت گرفتار شده است. زبان روان، گفتوگوهای فکری و فضاسازی تاریخی از ویژگیهایی هستند که به تأثیرگذاری این اثر کمک کردهاند. «نامیرا» در ادبیات آیینی معاصر جایگاهی قابل توجه دارد، زیرا بهجای تمرکز صرف بر واقعه عاشورا، به زمینههای اجتماعی و انسانی شکلگیری آن میپردازد و نشان میدهد که چگونه انتخابهای فردی میتوانند سرنوشت یک جامعه را رقم بزنند. از این منظر، این رمان علاوه بر ارزش ادبی و تاریخی، اثری تأملبرانگیز درباره مسئولیت انسان در برابر حقیقت و ماندگاری انتخابهای درست در تاریخ به شمار میآید.