به گزارش ایسنا، آخرین روزهای ذیالحجه در یزد با جنبوجوشی متفاوت همراه است. در بسیاری از محلههای تاریخی، هیئتهای مذهبی گردهم میآیند تا حسینیهها را برای استقبال از ماه محرم آماده کنند. یکی از مهمترین بخشهای این آمادهسازی، برگزاری آیین «پوشکشی» است؛ آیینی که هر سال با مشارکت مردم در حسینیههای قدیمی یزد برگزار میشود و به نوعی آغاز رسمی عزاداریهای محرم در این استان به شمار میرود.
پوش در سادهترین تعریف، سقفی پارچهای و گسترده است که بر فراز فضای باز حسینیه نصب میشود. این پارچهها از گذشته تاکنون علاوهبر ایجاد سایه و محافظت عزاداران در برابر گرمای شدید تابستان و سرمای زمستان، کارکردی نمادین نیز داشتهاند. در روایتهای محلی، پوش یادآور خیمهگاه امام حسین (ع) و یارانش در صحرای کربلاست و به همین دلیل نصب آن تنها یک اقدام عمرانی یا خدماتی تلقی نمیشود، بلکه بخشی از مناسک مذهبی مردم یزد به شمار میآید.
با وجود شهرت آیین پوشکشی، آنچه کمتر مورد توجه قرار گرفته، هنر ساخت و دوخت این پوشهاست. پوشها معمولاً از قطعات متعدد پارچه با رنگ روشن و نقاشیشده تشکیل میشوند که باید با دقت بسیار بالا به یکدیگر متصل شوند. ابعاد برخی از آنها به دهها متر میرسد و کوچکترین خطا در اندازهگیری یا دوخت میتواند در زمان نصب مشکل ایجاد کند. به همین دلیل پوشدوزی از گذشته به عنوان یک مهارت تخصصی شناخته میشد و معمولاً گروهی از استادکاران به صورت مشترک روی آن کار میکردند.
بر اساس گزارشها و مستندهای منتشر شده درباره این هنر، پوشدوزی در یزد سابقهای طولانی دارد و تا چند دهه پیش بخشی از فعالیت سالانه بسیاری از خیاطان سنتی شهر محسوب میشد. یکی از مشهورترین پوشدوزان یزد، «حاج اسدالله مریمآبادی» بود که زندگی و فعالیتهای او موضوع یک مستند نیز قرار گرفت. در این مستند، پوشدوزی به عنوان یکی از هنرهای سنتی و بخشی از میراث ناملموس یزد معرفی شده است.
تفاوت پوشدوزی با سایر هنرهای پارچهای در مقیاس و کارکرد آن است. در حالی که بیشتر صنایع دستی پارچهای برای استفاده فردی یا تزئینی تولید میشوند، پوشدوزی مستقیماً با یک آیین جمعی پیوند دارد. این هنر نه برای یک فرد، بلکه برای یک محله، یک حسینیه و گاه صدها عزادار شکل میگیرد. از این منظر، پوشدوزی را میتوان در مرز میان صنایع دستی، معماری آیینی و میراث ناملموس قرار داد.
بررسی گزارشهای منتشرشده از محرم یزد نشان میدهد که پوشکشی هنوز در بسیاری از محلات تاریخی این شهر اجرا میشود. محلههایی مانند فهادان، باغ گندم و دیگر بافتهای قدیمی یزد هر سال شاهد برپایی این آیین هستند. در این مراسم، پیشکسوتان هیئتها، جوانان و ساکنان محله در کنار یکدیگر پوش را بر فراز حسینیه نصب میکنند مشارکتی که خود بخشی از هویت اجتماعی محلههای تاریخی یزد محسوب میشود.
با این حال، پوشدوزی امروز با چالشهای متعددی روبهرو است. افزایش قیمت پارچه، کاهش تعداد استادکاران، تغییر شیوههای برگزاری مراسم و جایگزینی برخی سازههای جدید به جای پوشهای سنتی، از مهمترین تهدیدهای این هنر به شمار میرود. بسیاری از پوشهای موجود، سالها پیش دوخته شدهاند و تنها مرمت و نگهداری میشوند. در نتیجه، فرصت انتقال دانش فنی این هنر به نسل جدید روزبهروز محدودتر میشود.
در سالهای اخیر توجه به ثبت و حفاظت از میراث ناملموس محرم در یزد افزایش یافته است. مسئولان فرهنگی این استان از تلاش برای ثبت آیین پوشکشی در فهرست میراث ناملموس کشور خبر دادهاند؛ اقدامی که میتواند زمینه شناخت بیشتر این سنت و هنر وابسته به آن را فراهم کند.
اهمیت پوشدوزی تنها در حفظ یک مهارت سنتی خلاصه نمیشود. این هنر بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی یزد است؛ حافظهای که در آن معماری خشتی، آیینهای عاشورایی، مشارکت اجتماعی و هنرهای دستی در کنار یکدیگر معنا پیدا میکنند. اگر نخلگردانی نماد روز عاشوراست و عَلَم نماد هیئتهای عزاداری، پوش را میتوان نماد آمادگی یک شهر برای استقبال از محرم دانست؛ پارچهای که هر سال بر فراز حسینیهها گسترده میشود تا یاد آور خیمههای کربلا و تداوم یک سنت چند صد ساله باشد.
شاید به همین دلیل است که بسیاری از پژوهشگران میراث فرهنگی، پوشدوزی را نه صرفاً یک مهارت خیاطی، بلکه بخشی از فرهنگ عاشورایی ایران میدانند؛ هنری که هر سال با آغاز محرم دوباره جان میگیرد، اما همچنان در سایه شهرت دیگر آیینهای عزاداری کمتر دیده میشود.
عکسها از اداره کل میراث فرهنگی استان یزد
انتهای پیام