تاریخ ایران، همواره با نبردها و آزمونهای سخت گره خورده است. نبردهایی که گاه به عقبنشینی و از دست رفتن سرزمینها انجامیده و گاه به ایستادگی و تثبیت موقعیت کشور در برابر تهدیدهای بیرونی.
به تازگی نیز ایران با حملهی ناجوانمردانهی آمریکا مواجه شده بود. اما با وجود همهی تهدیدها و آسیبها، مردم و نیروهای نظامی کوتاه نیامدند و با شجاعت مقاومت کردند. مقاومتی که در نهایت آمریکا را از اهدافی چون تغییر رژیم ایران و تصرف منابع نفتی ایران به عقب راند.
به همین دلیل، در این مقاله به بررسی کارنامهی نظامی ایران معاصر (۲۰۰ سال اخیر) میپردازیم.
مروری بر جنگها و حوادث مهم نظامی ایران از ۱۱۸۳ تا ۱۳۵۴
در ادامه مهمترین جنگها و اتفاقات نظامی را که مردم ایران از زمان فتحعلیشاه قاجار تا پیش از انقلاب تجربه کردند، با هم بررسی میکنیم.
جنگ اول ایران و روسیه
طرفین جنگ: ایران (در زمان قاجاریه؛ فتحعلیشاه) و روسیه
دلیل شروع جنگ: روسها گرجستان را تصرف کرده بودند ولی ایران با این اقدام مخالف بود. روسیه نیز به سرزمینهای اطراف گرجستان مانند باکو، قرهباغ، گنجه و ایروان حمله کرد. در واقع حمله به گنجه، دلیلی اصلی شروع این جنگ بود.
مدت زمان جنگ: ۹ سال (۱۱۸۳ تا ۱۱۹۲ هجری شمسی)
طرف پیروز: روسیه
نتیجه: در نتیجهی این جنگ، عهدنامهی گلستان امضا شد. بر طبق این عهدنامه، بخش بزرگی از سرزمینهای شمال ایران مانند ایالت گنجه و قرهباغ، ولایتهای شکی، شیروان، قبه، دربند، باکو، داغستان و گرجستان و ... از دست رفت و به روسیه رسید.
جنگ ایران و عثمانی
طرفین جنگ: ایران (قاجاریه) و عثمانی
دلیل شروع جنگ: از آغاز حکومت دوره صفویه تا اوایل مشروطه، روابط ایران و امپراتوری عثمانی اغلب خصمانه بود و بارها به جنگ انجامید. مهمترین عوامل این درگیریها اختلافات مذهبی، رقابت بر سر مناطق مرزی مانند قفقاز، کردستان و بغداد و همچنین مسئلهی ادارهی شهرهای مقدس شیعیان در نجف، کربلا، سامرا و کاظمین بود.
در دوره فتحعلیشاه قاجار نیز این تنشها ادامه یافت و درگیریهایی بر سر شهر زور، بغداد و رفتار مأموران عثمانی با زائران ایرانی رخ داد.
در سالهای ۱۲۳۷ تا ۱۲۳۹ قمری، اختلافات بیشتر شد و عثمانی هم درگیر مشکلات داخلی و جنگ با یونان بود. بنابراین ایران به فرمان عباس میرزا و محمدعلی میرزا دولتشاه حملات گستردهای را آغاز کرد.
مدت زمان جنگ: حدود ۲ سال (از ۱۲۳۷ قمری تا ۱۲۳۹ قمری)
طرف پیروز: ایران
نتیجه: نیروهای ایرانی بخشهایی از شمال بینالنهرین، مناطق کردنشین عراق و شرق آناتولی را تصرف کردند، بغداد و ارزروم را به محاصره درآوردند و در نبرد مهم جنگ توپراققلعه نیز ارتش عثمانی را شکست دادند. با این حال، شیوع وبا و مرگ دولتشاه مانع ادامهی پیشروی ایران شد.
سرانجام دو طرف در سال ۱۸۲۳ با امضای پیمان ارزروم به جنگ پایان دادند. بر اساس این عهدنامه، با وجود پیروزی نظامی ایران، سرزمینهای اشغالشده به عثمانی بازگردانده شد و تغییر مهمی در مرزها ایجاد نشد.
دو دولت متعهد شدند در امور یکدیگر دخالت نکنند، از زائران و بازرگانان ایرانی حمایت شود و از پناه دادن به شورشیان طرف مقابل خودداری کنند. با این حال، ابهام در تعیین مرزها و اختلافات مربوط به عشایر مرزی باعث شد تا مشکلات میان دو کشور در سالهای بعد نیز ادامه یابد.
دوره دوم جنگهای ایران و روسیه
طرفین جنگ: ایران (در زمان قاجاریه؛ فتحعلیشاه) و روسیه
دلیل شروع جنگ: قیام مردم ایران برای بازپسگیری سرزمینهایی که بر اثر عهدنامهی گلستان از دست داده بودند. فتحعلیشاه و عباسمیرزا نیز از این اقدام حمایت کردند و با ارتش ایران به مناطق اشغالی حمله کردند.
مدت زمان جنگ: حدود ۲ سال (۱۲۰۵ تا ۱۲۰۶ هجری شمسی)
طرف پیروز: روسیه
نتیجه: ایران مجبور به پذیرش عهدنامهی ترکمانچای شد. مطابق این قرارداد، ایروان، نخجوان و قسمتهایی از تالش از ایران جدا و به روسیه واگذار شد. افزون بر این، نفوذ و حاکمیت ایران در دریای مازندران کاهش یافت و حق کاپیتولاسیون به روسها داده شد.
اولین نبرد ایران و انگلستان
طرفین جنگ: ایران (در زمان قاجاریه، محمدشاه) و انگلستان.
دلیل شروع جنگ: در دوران صفویه و افشاریه، هرات بخشی از ایران بود. پس از نادرشاه افشار، هرات تا حدودی از ایران جدا شد. ماموران انگلیسی نیز افغانستان را به استقلالطلبی تشویق میکردند. در نتیجه، محمدشاه قاجار تلاش کرد تا هرات را دوباره به ایران ملحق کند.
مدت زمان جنگ: کمتر از ۱ سال
طرف پیروز: انگلستان
نتیجه: انگلستان برای جلوگیری از تصرف هرات توسط ایران، جزیرهی خارک را اشغال کرد. در نتیجه، لشکر ایران، دست از محاصرهی هرات برداشت.
دومین نبرد ایران و انگلستان
طرفین جنگ: ایران (در زمان قاجاریه، ناصرالدینشاه) و انگلستان.
دلیل شروع جنگ: ایران هرات را تصرف کرد. به همین دلیل، انگلستان شهرهای جنوب ایران مانند خارک، بوشهر، برازجان، خرمشهر و اهواز را تصرف کرد.
مدت زمان جنگ: حدود ۱ سال
طرف پیروز: انگلستان
نتیجه: عهدنامهی هرات تصویب شد که بر طبق آن به تدریج، کل افغانستان از ایران جدا میشد. انگلستان هم قبول کرد که از اشغال شهرهای جنوبی ایران دست بکشد.
نبرد خوشاب
طرفین جنگ: مردم غیور ایران (قاجاریه؛ ناصرالدینشاه) و انگلستان
دلیل شروع جنگ: انگلستان برای تحت فشار قراردادن ایران (در جهت دست کشیدن از هرات) به جنوب ایران حمله کرد، بوشهر را اشغال و به سوی فارس پیشروی کرد. مردم فارس، عشایر و نیروهای محلی بهصورت خودجوش برای دفاع از کشور بسیج شدند و حدود چهار هزار نفر زیر فرمان مهرعلیخان گرد آمدند.
مدت زمان جنگ: کمتر از چند ماه
طرف پیروز: مردم غیور ایران
نتیجه: با نزدیک شدن نیروهای انگلیسی به برازجان، تعلل فرماندهان ایرانی باعث شد دشمن شهر را اشغال کند. اما در نبرد خوشاب، نیروهای مردمی ایران به رهبری عشایر قشقایی و اهالی منطقه حملات گستردهای انجام دادند و ارتش انگلیس را وادار به عقبنشینی کردند. البته به دلیل خیانت میرزا آقاخان نوری و انعقاد عهدنامهی پاریس، در نهایت هرات از ایران جدا شد.
قحطی بزرگ در ایران
دلیل ماجرا: در جنگ جهانی اول، با وجود اعلام بیطرفی ایران، نیروهای روس، انگلیس و عثمانی بخشهایی از کشور را اشغال کردند و با خرید و مصادره غلات، اختلال در حملونقل و تضعیف حکومت مرکزی، کمبود شدید مواد غذایی را تشدید کردند. خشکسالی، آفتزدگی محصولات، احتکار و نابسامانی اقتصادی نیز به گسترش قحطی دامن زد و در بسیاری از شهرها مردم برای تهیه نان و غذا دست به شورش و غارت زدند. در این زمان، بیمارهای مسری چون آنفولانزای اسپانیایی در ایران شایع شد.
مدت زمان واقعه: ۲ سال (۱۲۹۶ تا ۱۲۹۸ هجری شمسی)
نتیجه: بر اساس برخی منابع حدود حدود هشت تا ده میلیون نفر، یعنی ۴۰ تا ۵۰ درصد کل جمعیت ایران، در اثر این قحطی، از بین رفتند.
اشغال ایران در جنگ جهانی دوم
طرفین جنگ: ایران (پهلوی، رضاشاه) و شوروی و انگلستان
دلیل شروع جنگ: به نظر نیروهای متفقین، ایران با وجود بیطرفی در جنگ جهانی دوم، به آلمانها گرایش داشت. بنابراین انگلستان و شوروی به ایران حمله کردند و بخشهای زیادی از کشور را تصرف کردند. ارتش ایران نیز توان مقاومت نداشت (البته بعضی نیروهای غیور، خودشان با نیروهای خارجی جنگیدند).
مدت زمان جنگ: ۳ شهریور تا ۲۶ شهریور ۱۳۲۰
طرف پیروز: شوروی و انگلستان
نتیجه: رضاشاه به سرعت استعفا داد. در نهایت با وساطت فروغی، انگلستان پذیرفت که پهلوی همچنان بر ایران حکومت کند و فرزندش، محمدرضا به حکومت برسد. بعدها نیز اشغالگران ایران را ترک کردند.
از دست دادن بحرین
دلیل وقوع: پس از درگذشت کریمخان زند، شیخ احمد بن خلیفه با حمایت انگلیسیها به بحرین یورش برد. او پس از از میان برداشتن نیروهای مرزبانی ایران و ویران کردن پاسگاههای نظامی، کنترل این جزیره را در دست گرفت. در نتیجه این رویداد، حکومت خاندان آلخلیفه با پشتوانه و حمایت مستقیم بریتانیا در بحرین شکل گرفت و تثبیت شد.
در زمان قاجار، ایران نیروی دریایی منسجمی نداشت که برای بازپسگیری بحرین اقدام کند. بنابراین تا زمان محمدرضای پهلوی، بحرین روی کاغذ برای ایران بود ولی انگلیسیها از حکومت مستقل آن حمایت میکردند.
در سال ۱۳۳۶ شمسی، دولت ایران به دستور محمدرضاشاه پهلوی بحرین را بهصورت نمادین «استان چهاردهم» ایران اعلام کرد تا بر بریتانیا برای بازگرداندن این سرزمین فشار وارد کند. این اقدام با اعتراض بریتانیا و کشورهای عربی خلیج فارس روبهرو شد.
در نهایت، پس از تهدیدهای فراوان انگلستان و برگزاری همهپرسی جهتدار در بحرین، محمدرضاشاه استقلال بحرین را به رسمیت شناخت. در عوض انگلستان و کشورهای عربی، حاکمیت ایران بر جزایر سهگانه را تایید کردند.
هویدا، نخستوزیر وقت در اینباره گفته بود: «بحرین به مثابه یکی از دختران ما بود که این دختر شوهر کرد و رفت و چون عضوی از خانواده ما بوده باید بهمانند بزرگ هر خانواده از او پشتیبانی کنیم و خواهیم کرد!»
درگیریهای ۱۹۷۵–۱۹۷۴ اروندرود
طرفین جنگ: ایران و عراق
دلیل شروع جنگ: در سالهای ۱۳۵۴ و ۱۳۵۵، بهدلیل حمایت ایران از کردهای عراق، چندین درگیری مرزی میان دو کشور رخ داد که در آن ایران با برتری نظامی، بهویژه در نیروی هوایی، حملات عراق را دفع کرد.
مدت زمان جنگ: حدود ۱سال
طرف پیروز: ایران
نتیجه: عراق برای پایان دادن به شورش کردها و کاهش تنشها، توافقنامهی الجزایر را در سال ۱۹۷۵ پذیرفت و با تعیین مرز اروندرود بر اساس خط تالوگ موافقت کرد. در مقابل، ایران نیز حمایت از کردهای عراق را متوقف نمود. با این حال، پنج سال بعد صدام حسین این توافق را لغو کرد. در شهریور ۱۳۵۹ ارتش عراق به ایران حمله کرد که آغازگر جنگ هشتسالهی ایران و عراق شد.
کارنامهی نظامی ایران پس از انقلاب اسلامی
پس از انقلاب اسلامی، ایران ۳ جنگ مهم را تجربه کرد. ۳ جنگی با رهبری مدبرانه، دلاوری نیروهای نظامی و حمایت مردم در هیچکدام شکست نخورد و مرزهای ایران نیز تغییری ایجاد نشد. در ادامه به صورت خلاصه، این ۳ جنگ را با هم بررسی میکنیم.
جنگ تحمیلی ۸ ساله
طرفین جنگ: ایران (به رهبری آیتالله خمینی (ره)) و عراق (با حمایت آمریکا)
دلیل شروع جنگ: در پیمان الجزایر ۱۹۷۵، مرز ایران و عراق تثبیت شد. پس از انقلاب ۱۳۵۷، صدام حسین، حاکم وقت عراق به این نتیجه رسید که ایران ضعیف شده است و توان دفاع از خودش را ندارد. بنابراین در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹، برای اشغال شهرهای جنوبی ایران و با حمایت آمریکا، رسما به ایران حمله کرد.
مدت زمان جنگ: ۸ سال (از ۱۳۵۹ شمسی تا ۱۳۶۷ شمسی)
طرف پیروز: ایران (در واقع جنگ به آتشبس منجر شد. ولی چون صدام حسین در نهایت به هیچکدام از اهدافش مانند فتح خرمشهر و تصرف تهران نرسید و مرزهای ایران نیز تغییری نکرد، در واقع ایران پیروز شده است.)
نتیجه: با مقاومت مردم ایران هیچ نقطهای از ایران تحت اشغال عراق باقی نماند. پس از ۸ سال، هر دو طرف قطعنامه ۵۹۸ را پذیرفتند و جنگ رسما در سال ۱۳۶۷ به اتمام رسید. صدام حسین با وجودی که پشتیبانی آمریکا و سایر کشورهای غربی را داشت، به هیچکدام از اهدافش در ایران نرسید.
در دوران دفاع مقدس، حدود پنج میلیون نفر از مردم ایران حضور و مشارکت داشتند که نزدیک به ۱۹۰ هزار نفر از آنان به شهادت رسیدند. از این تعداد، حدود ۱۶ هزار نفر در پی بمباران مناطق مسکونی شهید شدند و سایر شهدا در جبهههای نبرد و در مقابله با نیروهای ارتش بعث به شهادت رسیدند.
جنگ ۱۲روزه
طرفین جنگ: ایران (به رهبری رهبر شهید ایران، آیتالله سید علی خامنهای (قدّساللهنفسهالزکیه)) و اسرائیل (+ آمریکا)
دلیل شروع جنگ: دولت جعلی اسرائیل در تاریخ ۲۳ خرداد با حملات هوایی به ایران حمله کرد و تعدادی از فرماندهان نظامی ایران، دانشمندان هستهای و مردم بیگناه را به قتل رساند. این حملات نقض حقوق بینالمللی محسوب میشود. ایران نیز در پاسخ، نقاط حیاتی اسرائیل را هدف قرار داد.
در روزهای پایانی جنگ نیز آمریکا به اسرائیل پیوست و در اقدامی غیرقانونی، سایتهای هستهای ایران را بمباران کرد.
مدت زمان جنگ: ۱۲ روز (از ۲۳ خرداد تا ۳ تیر ۱۴۰۴)
طرف پیروز: جنگ به آتشبس منجر شد.
نتیجه: ایران قدرت موشکی و دفاعی خود را به جهانیان نشان داد. در نتیجهی حملات وحشیانهی اسرائیل هم، ۱۱۰۰ نفر در ایران به شهادت رسیدند و بیش از ۵۷۰۰ نفر مجروح شدند. در میان شهدا، ۱۲۶ شهید زن و ۴۱ تن کودک به چشم میخورد.
جنگ رمضان
طرفین جنگ: ایران (به رهبری آیتالله سید مجتبی خامنهای) و آمریکا (+ اسرائیل)
دلیل شروع جنگ: جنگ رمضان (یا دفاع مقدس سوم) در ۹ اسفند ۱۴۰۴ با حملات آمریکا و اسرائیل به اهدافی در ایران، از جمله تهران، آغاز شد. آمریکا و اسرائیل اهدافی مانند متوقف کردن برنامه هستهای ایران، تضعیف توان موشکی و نظامی، محدود کردن نفوذ منطقهای ایران و تغییر حکومت ایران را مطرح میکردند.
در روز ۹ اسفند، آمریکا رهبر ایران، آیتالله سید علی خامنهای را به همراه بعضی از فرماندهان نظامی شهادت رساند. سپس ترامپ مردم را به شورش و نیروهای مسلح را به تسلیم دعوت کرد و به حملات خود به زیرساختهای ایران ادامه داد. ولی جنگ آنگونه که او میخواست، پیش نرفت.
مردم برای حمایت از کشور، هر شب در میادین اصلی شهر خود حضور یافتند. با وجود اینکه کشور حدود ۸ روز رهبر نداشت، ولی نیروهای نظامی با اقتدار به بمباران پایگاههای آمریکایی در منطقه و نقاط حیاتی اسرائیل ادامه دادند. همچنین نیروهای دریایی ایران، تنگهی هرمز را بستند و از عبور کشتیها جلوگیری کردند.
مدت زمان جنگ: از ۹ اسفند ۱۴۰۴
نتیجه: ترامپ که بارها دربارهی اهدافی چون تغییر رژیم ایران، نابودی کامل قدرت دفاعی ایران و محو کردن ایران از نقشه صحبت کرده بود، درخواست آتشبس کرد.
در ۱۹ فروردین ۱۴۰۵ با میانجیگری پاکستان، میان ایران و آمریکا آتشبس دو هفتهای برقرار شد. ایران پایان جنگ را مشروط به پذیرش خواستههایی مانند به رسمیت شناختن غنیسازی، رفع تحریمها، پرداخت خسارت و خروج نیروهای آمریکایی از منطقه دانست. مذاکرات بعدی در اسلامآباد به دلیل اختلاف بر سر این مسائل به نتیجه نرسید.
آتشبس چند بار از سوی آمریکا و اسرائیل نقض شد و حملات به لبنان و برخی اهداف مرتبط با ایران ادامه یافت. در واکنش به این حملات، ایران در خرداد ۱۴۰۵ چند عملیات موشکی علیه اهدافی در اسرائیل انجام داد و همزمان یمن نیز حملات و محدودیتهای دریایی علیه اسرائیل را تشدید کرد.
سرانجام در ۲۴ خرداد ۱۴۰۵، اساس مصوبهی شورایعالی امنیت ملی، متن یادداشت تفاهم در خصوص مذاکرات پایان جنگ میان ایران و امریکا نهایی شد. بر اساس این مصوبه، جنگ و عملیات نظامی در تمامی جبهه ها از جمله لبنان از این تاریخ به صورت فوری و دائمی پایان مییابد. همچنین محاصرهی دریایی علیه ایران بلافاصله و به طور کامل خاتمه مییابد. مذاکرات برای توافق نهایی، به پس از اجرای تعهدات طرف مقابل موکول خواهد شد.
رئیس قرارگاه جنگ رمضان بنیاد شهید، تعداد شهدا را ۳۴۶۸ نفر اعلام کرده که از میان آنها ۲۰۰۸ شهید نظامی و ۱۴۶۰ شهید غیر نظامی هستند. همچنین ۴۹۶ تن از شهدا زن، ۲۵۵ نفر کودک زیر ۱۲ سال و ۲۷۹ تن دانشآموز بودند. بیش از ۳۴ هزار ایرانی نیز در این جنگ مجروح شدند.
و در پایان
این مقاله را با این سخن رهبر شهید که در تاریخ ۲۷ تیر ۱۳۹۷ بیان شده بود، به پایان میرسانیم:
«ما از هیچ جنگی استقبال نمیکنیم، ما به هیچ جنگی مبادرت نمیکنیم و پیشدستی نمیکنیم، امّا اگر جنگی اینجا اتّفاق بیفتد، آن کسی که سرشکسته از جنگ خارج خواهد شد آمریکای متجاوز و جنایتکار است.»