به گزارش ایرنا، بیابان‌زایی یکی از چالش‌های اصلی مناطق خشک و نیمه‌خشک از جمله استان بوشهر است که برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، چرای مفرط و فراتر از ظرفیت مراتع، توسعه نامتوازن کشاورزی و پیامدهای تغییرات اقلیمی از مهم‌ترین عوامل گسترش بیابان‌ها دراین مناطق محسوب می‌شود.

وسعت عرصه‌های بیابانی در استان بوشهر ۳۳۱ هزار و ۶۸۲ هکتار است که ۱۴ درصد مساحت این استان را شامل می‌شود و ۵۶۹ هزار و ۴۲۵ هکتار از اراضی این استان نیز تحت‌تأثیر مستقیم فرسایش بادی است که از این میزان ۵۲۶ هزار و ۶۶۴ هکتار آن در قالب ۱۶ کانون بحرانی فرسایش بادی شناسایی شده و نیازمند اقدامات مستمر حفاظتی است.

این درحالی است که بخش قابل توجهی از کانون‌های بحرانی فرسایش بادی استان بوشهر تحت تاثیر عوامل طبیعی و انسانی از جمله رطوبت نسبی، چرای بی رویه دام از مراتع و رهاسازی اراضی دیم بوجود آمده‌است که می‌توان با دخالت‌ها و مدیریت‌های هوشمندانه انسانی روند بیابان زایی را در این استان معکوس کرد.
بر اساس برآوردهای کارشناسی، ظرفیت قابل تحمل مراتع استان بوشهر که برای جلوگیری از تخریب پوشش گیاهی و حفظ پایداری اکوسیستم تعیین شده حدود ۵۵۰ هزار واحد دامی است؛ این در حالی است که اکنون سالانه بیش از یک میلیون و ۲۰۰ هزار واحد دامی از این مراتع تعلیف می‌کنند که این وضعیت نشان‌دهنده فشاری مضاعف بر مراتع و افزایش خطر فرسایش و تخریب است.

مدیریت انسانی، سدی در برابر بیابان زایی و گردوغبار

عضو هیات علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی بوشهر گفت: نتایج یک طرح پژوهشی در این استان نشان داد عوامل مختلف اقلیمی و مدیریتی نقشی تعیین‌کننده در کاهش معنادار پدیده‌های گردوغبار و بیابان زایی دارد.

غلامرضا راهی، با تشریح نتایج یک مطالعه ۳۰ ساله (از ۱۹۸۹ تا ۲۰۱۸) در استان بوشهر افزود: یافته‌های این مطالعه نشان می‌دهد که برغم روند صعودی دمای هوا و افزایش شدت خشک‌سالی‌ها در تمام ایستگاه‌های استان بوشهر، شاخص طوفان گردوغبار (DSI) محلی روند کاهشی معناداری را تجربه کرده‌است.

وی افزود: این موفقیت بویژه در منطقه دیر بسیار چشمگیر است؛ جایی که اجرای موفق طرح‌های جنگل‌کاری با گونه‌های مقاوم و بومی، توانسته است بخوبی جلوی فرسایش بادی را بگیرد.

راهی، با تفکیک عوامل ایجاد گردوغبار تصریح کرد: گردوغبارهای استان بوشهر تنها تحت تأثیر عوامل اقلیمی نیست؛ بلکه دخالت‌های انسانی نظیر چرای بی‌رویه و رهاسازی زمین‌های دیم، در کنار منابع فرامرزی (بویژه از سمت کشور عراق)، نقشی مهم در تشدید این وضعیت ایفا می‌کنند.

این پژوهشگر با تأکید بر اینکه تنها متغیر اقلیمیِ مؤثر بر کاهش گردوغبار، رطوبت نسبی بوده است، ادامه داد: سایر پارامترها نظیر دما و سرعت باد همبستگی معناداری با تغییرات گردوغبار نداشته‌اند؛ این یعنی مدیریت هوشمندانه و احیای پوشش گیاهی، کلید اصلیِ مهار ریزگردهاست.

عضو هیات‌علمی مرکز تحقیقات بوشهر بیان کرد: پیش‌بینی آینده بیابان‌زایی بدون در نظر گرفتن اقدامات مدیریتی ممکن نیست. تجربه موفق دیر اثبات می‌کند که مداخلات انسانی می‌تواند روند بیابان‌زایی را معکوس کند.

توسعه کشت گیاهان سازگار با اقلیم منطقه

کارشناس مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی بوشهر گفت: مراتع کلید مقابله با بیابان‌زایی، سازگاری با تغییرات اقلیمی و تضمین پایداری سرزمین برای نسل‌های آینده هستند و پایه‌هایی مستحکمی برای امنیت زیستی و غذایی، اقتصاد درون‌زا و تاب‌آوری ملی محسوب می‌شوند.

حسن کازرونی افزود: چرای بی‌رویه موجب کاهش توان بازسازی طبیعی مرتع، افت تراکم گونه‌های بومی و در نهایت برهنه شدن سطح خاک می‌شود و تغییر کاربری اراضی، توسعه‌های غیراصولی، برداشت‌های غیرمجاز، ترددهای خارج‌ازمسیر، انباشت پسماند و سایر مداخلات انسانی نیز شرایط شکننده این زیست‌بوم را بیش‌ازپیش بحرانی کرده‌است.

وی اضافه کرد: در زمان حاضر با وجود شرایط اقلیمی چالش‌برانگیز، بیش از ۵۵۰ گونه گیاهی و بیش از ۱۰۰ گونه ارزشمند دارویی از جمله خاکشیر، سیاه‌دانه، کاملینا، لعل کوهستان، سربرنجاس، هلپه و سایر گونه‌های بومی سازگار با اقلیم خشک و نیمه‌خشک در این استان، شناسایی شده‌است که با توسعه کشت این گیاهان سازگار با اقلیم منطقه می‌توان از بیابان زایی و تولید گرد و غبار جلوگیری کرد.

این پژوهشگر در امور بیابان زدایی بیان کرد: مهمترین عوامل بیابان‌زایی در استان بوشهر خشکسالی، سیل، آتش سوزی، بروز آفات گیاهی، فرسایش‌های خندقی، تبدیل جنگل‌ها و مراتع به اراضی کشاورزی و تغییر کاربری غیرمجاز اراضی ملی و کشاورزی به مسکونی و صنعتی، رعایت نکردن اصول صحیح کشاورزی است.

وی راهکارهای مختلف در راستای مقابله با بیابان‌زایی را روش‌های بیولوژیکی، مکانیکی و شیمیایی، کاشت نهال، بذرپاشی، مالچ باشی، تثبیت شن‌های روان و پروژه‌های مقابله با ریزگردها و جنگل‌کاری مدیریت رواناب، جنگل‌کاری عنوان کرد.

کازرونی یادآورشد: همچنین درختکاری نقشی مهم در مقابله با آثار مخرب ریزگردها، تامین اکسیژن زمین و جذب دی‌اکسید کربن، جلوگیری از فرسایش و رانش زمین دارد.

اجرای عملیات احیایی در ۳۳ هزار هکتار

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهر از اجرای گسترده طرح‌های بیابان‌زدایی در این استان خبر داد و اعلام کرد: تاکنون بیش از ۱۸ هزار هکتار جنگل دست‌کاشت با هدف تثبیت کانون‌های بحرانی و صیانت از امنیت زیستی پایدار در این استان ایجاد شده‌است.

عبدالحسین گرشاسبی با اشاره به اینکه وسعت عرصه‌های بیابانی استان بوشهر بالغ بر ۳۳۱ هزار هکتار است، اظهارکرد: با هدف جلوگیری از گسترش کانون‌های بحرانی، تاکنون ۱۸ هزار و ۵۰۰ هکتار جنگل دست‌کاشت در مناطق مستعد این استان ایجاد شده‌است.

وی ادامه داد: همچنین عملیات احیایی و بیابان‌زدایی در بیش از ۳۳ هزار و ۴۰۰ هکتار از اراضی استان بوشهر با موفقیت به اجرا درآمده‌است.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهر افزود: به منظور تثبیت کانون‌های بحرانی فرسایش بادی که تحت تاثیر عوامل طبیعی و انسانی هستند، ۵ هزار و ۴۰۰ هکتار از عرصه‌های بیابانی این استان نیز تحت عملیات مالچ‌پاشی قرار گرفته است.

گرشاسبی از آغاز مطالعات کارشناسی برای تدوین طرح‌های جامع بیابان‌زدایی خبر داد و گفت: این مطالعات برای ۳۵۴ هزار و ۵۶۰ هکتار از اراضی که به صورت مستقیم تحت تاثیر فرسایش بادی قرار دارند، کلید خورده است تا با نگاهی علمی به جنگ این پدیده برویم.

کاهش ۹۰ درصدی سطح آتش‌سوزی مراتع

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهر گفت: با وجود ثبت ۳۰ فقره آتش‌سوزی در مراتع استان از ابتدای سال جاری تاکنون، سطح اراضی دچار حریق نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۹۰ درصد کاهش یافته است.

عبدالحسین گرشاسبی بیان کرد: آتش‌سوزی‌های ثبت‌شده در عرصه‌های مرتعی استان با اقدام به‌موقع نیروهای یگان حفاظت منابع طبیعی و مشارکت نیروهای مردمی مهار شده است.

وی افزود: از مجموع آتش‌سوزی‌های ثبت‌شده در عرصه‌های منابع طبیعی استان، ۲۷ مورد مربوط به شهرستان دشتستان بوده است.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهر یادآورشد: بررسی‌ها نشان می‌دهد حدود ۹۵ درصد آتش‌سوزی‌های مراتع ناشی از عوامل انسانی اعم از سهوی یا عمدی است؛ از این‌رو افزایش آموزش‌های پیشگیرانه، جلب مشارکت جوامع محلی و حضور همیاران طبیعت در حفاظت از عرصه‌ها در دستور کار قرار دارد.

مدیریت چرا و کنترل کوچ

گرشاسبی با اشاره به گستره عرصه‌های منابع طبیعی استان بوشهر افزود: از مجموع ۲ میلیون و ۳۱۹ هزار هکتار مساحت این استان، حدود یک میلیون و ۷۳۰ هزار هکتار اراضی ملی است که زیر پوشش مدیریت و حفاظت منابع طبیعی قرار دارد.

وی ادامه داد: مساحت مراتع استان حدود یک میلیون و ۱۸۹ هزار هکتار است و تمام اراضی مرتعی استان ممیزی شده و برای بهره‌برداران واجد شرایط پروانه چرا صادر شده‌است.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهر اظهار کرد: ظرفیت مجاز چرای دام در مراتع این استان حدود ۵۵۰ هزار واحد دامی است، اما بیش از یک میلیون و ۲۰۰ هزار واحد دامی وارد عرصه‌های منابع طبیعی می‌شود که این میزان، مدیریت چرا و کنترل کوچ را برای جلوگیری از تخریب مراتع ضروری کرده‌است.

گرشاسبی ادامه داد: یکی از مهم‌ترین برنامه‌های اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهر در حوزه مراتع، ساماندهی چرای دام، کنترل کوچ و پیشگیری از تخریب پوشش گیاهی است که بر اساس تصمیم‌های کارگروه ملی ساماندهی کوچ دنبال می‌شود.

وی گفت: تقویم کوچ در استان بوشهر از ۱۵ آبان هر سال آغاز می‌شود و تا ۳۰ فروردین سال بعد ادامه دارد و در این بازه زمانی ورود دام به مراتع باید متناسب با ظرفیت تعیین‌شده انجام شود.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهر گفت: ورود زودهنگام دام‌های عشایر از استان‌های همجوار نیز باید در مبادی ورودی استان مدیریت و کنترل شود تا از چرای خارج از تقویم و فشار بیش از حد بر مراتع جلوگیری شود.

وی ادامه داد: مدیریت چرا، شناسایی و شاخ‌شماری دام، جلوگیری از چرای مازاد بر ظرفیت و برخورد قانونی با متخلفان از مهم‌ترین اقدامات در حال اجراست؛ که با همکاری مرتعداران و یگان حفاظت منابع طبیعی انجام می‌شود.

مدیرکل منابع طبعی و آبخیزداری بوشهر بیان کرد: اجاره مرتع تخلف محسوب می‌شود و قابل پیگیری قانونی است؛ همچنین ورود دام‌های غیرمجاز خط قرمز اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهر است و با متخلفان در این زمینه برخورد می‌شود.

گرشاسبی اظهار کرد: هم اکنون برای حدود ۹۷۰ هزار هکتار از مراتع این استان طرح مرتعداری تهیه شده و مدیریت حدود ۴۷۰ تا ۴۷۳ هزار هکتار از مراتع در قالب قراردادهای ۳۰ ساله و از طریق دفاتر اسناد رسمی به مرتعداران واگذار شده‌است.

وی گفت: در این چارچوب، مسئولیت حفاظت، احیا و بازسازی مراتع به بهره‌برداران سپرده شده‌است؛ مدلی که به باور کارشناسان می‌تواند به افزایش حس مالکیت، کاهش تخلفات و ارتقای بهره‌برداری اصولی منجر شود.

گرشاسبی ادامه داد: این واگذاری‌ها با هدف مشارکت بهره‌برداران محلی در حفاظت، صیانت، احیا و بازسازی مراتع انجام شده و می‌تواند نقش مؤثری در مدیریت پایدار عرصه‌های طبیعی استان داشته باشد.

وی اضافه کرد: اجرای طرح‌های تلفیقی از جمله زنبورداری و پرورش دام در مراتع، علاوه بر کمک به معیشت بهره‌برداران، در کاهش فشار بر منابع طبیعی و حفاظت بهتر از عرصه‌ها مؤثر است.

تولید ۹ میلیون نهال طرح یک میلیارد درخت

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهر اظهارکرد: همچنین در قالب طرح ملی کاشت میلیارد درخت که از سال ۱۴۰۲ در کشور آغاز شده و هدف آن تولید سالانه ۲۵۰ میلیون اصله نهال در سطح ملی است سهم استان بوشهر، سالانه سه میلیون اصله نهال و در مجموع ۱۲ میلیون اصله تا پایان سال ۱۴۰۵ تعیین شده‌است.

گرشاسبی افزود: برای اجرای این طرح، ۱۴ هزار هکتار عرصه جنگلی و بیابانی و ۱۲ هزار و ۵۰۰ هکتار عرصه ساحلی در استان بوشهر شناسایی شده که در آنها گونه‌های متناسب با شرایط اقلیمی منطقه کشت می‌شود.

وی اضافه کرد: با بهره‌گیری از ظرفیت چهار نهالستان دولتی به مساحت ۵.۴ هکتار و مشارکت بخش خصوصی، تاکنون ۷۵ درصد تعهد تولید نهال استان محقق شده‌است.

اجرای ۶۷ طرح منابع طبیعی با موفقیت در جذب اعتبار

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری بوشهر از کسب رتبه نخست کشوری این اداره‌کل در جذب اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای استانی خبر داد و ادامه داد: براساس گزارش مورخ ۱۸ خرداد ۱۴۰۵ سامانه سیماب، اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهر با ۲ هزار و ۲۳۷ میلیارد ریال اعتبار مصوب، رتبه دوم کشور را از نظر میزان اعتبارات مصوب به خود اختصاص داده است.

وی افزود: این اداره‌کل همچنین با جذب یکهزار و ۱۹۰ میلیارد ریال از اعتبارات تخصیص‌یافته، موفق به کسب رتبه نخست کشوری در جذب اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای استانی شده‌است.

گرشاسبی ادامه داد: افزون بر اعتبارات دولتی، مبلغ ۶۸۰ میلیارد ریال از محل مسئولیت‌های اجتماعی صنایع نفت، گاز و پتروشیمی برای اجرای پروژه‌های منابع طبیعی استان تأمین شده‌است.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهر با اشاره به آثار و نتایج این موفقیت گفت: با بهره‌گیری از این میزان اعتبار، ۶۷ پروژه در حوزه‌های آبخیزداری، مرتع، جنگل‌کاری، مقابله با بیابان‌زایی و حفاظت و احیای منابع طبیعی در سطح استان اجرا شده‌است.

گرشاسبی تصریح کرد: اجرای این پروژه‌ها نقش مؤثری در توسعه پایدار، حفاظت از منابع طبیعی، کنترل فرسایش خاک، تقویت پوشش گیاهی و افزایش تاب‌آوری مناطق مختلف استان بوشهر در برابر مخاطرات طبیعی داشته است.

رویکرد مشارکت مردمی زمینه‌ساز پایداری اکولوژیک

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری بوشهر با تأکید بر «درخت‌داری» به جای درخت‌کاری صرف، بر مشارکت مردم، سازمان‌های مردم‌نهاد و صنایع بزرگ استان بوشهر از جمله شرکت‌های نفت و گاز در اجرای طرح کاشت نهال، تأکید و بیان کرد: هدف این برنامه فقط کاشت درخت نیست، بلکه نهادینه‌سازی فرهنگ درخت‌داری و حفاظت مستمر از منابع طبیعی است.

وی افزود: تداوم این رویکرد مشارکتی می‌تواند زمینه‌ساز پایداری اکولوژیک و کاهش تخریب منابع طبیعی در استان بوشهر در سال‌های آینده باشد.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهر گفت: حفاظت از مراتع، مدیریت چرای دام، کنترل کوچ، اجرای طرح‌های مرتعداری و توسعه عملیات آبخیزداری از محورهای اصلی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهر برای کاهش تخریب و تقویت پایداری عرصه‌های منابع طبیعی است.

گرشاسبی مشارکت جوامع محلی، مدیریت اصولی مراتع و ترویج فرهنگ منابع طبیعی را از راهکارهای اساسی برای کاهش اثرات خشکسالی برشمرد و تأکید کرد: بهره‌برداران و دوستداران طبیعت باید با شناخت ارزش مراتع و احترام به ظرفیت‌های زیستی، در حفظ سرمایه‌های طبیعی این استان مشارکت فعال داشته باشند.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان بوشهرتصریح کرد: منابع طبیعی میراث مشترک نسل‌هاست و صیانت از آن، تضمین‌کننده توسعه پایدار و امنیت زیستی برای نسل‌های آینده‌است.

وی برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی و چرای مفرط را از چالش‌های اصلی منطقه برشمرد و راهکار اساسی را در مدیریت اصولی و مشارکت جامعه محلی دانست.

گرشاسبی از بهره‌برداران و دوستداران طبیعت خواست تا با شناخت ارزش‌های زیستی مراتع، در حفظ این سرمایه‌های ملی مشارکت فعال داشته باشند.