سرود تیم ملی فوتبال ایران برای جام جهانی ۲۰۲۶، در فضایی منتشر شد که کشور شرایط ویژهای را از نظر سیاسی و اجتماعی تجربه میکرد. در حالی که فضای عمومی جامعه تحت تأثیر تنشهای منطقهای و شرایط خاص ناشی از درگیریها قرار داشت، این اثر موسیقایی نیز با سرعتی قابل توجه تولید و معرفی شد. اما آنچه قرار بود بهعنوان نماد همبستگی و هیجان ملی در بزرگترین رویداد فوتبالی جهان عمل کند، خیلی زود به موضوعی بحثبرانگیز در میان مخاطبان، کارشناسان موسیقی و فضای رسانهای تبدیل شد.
در ظاهر، هدف از تولید چنین آثاری روشن است: ساخت یک قطعه موسیقایی که بتواند هیجان فوتبال، غرور ملی و فضای استادیومی را بهصورت همزمان منتقل کند. اما درباره سرود تیم ملی ایران در جام جهانی ۲۰۲۶، این هدف بهزعم بسیاری از منتقدان بهطور کامل محقق نشد.
فاصله با منطق موسیقی فوتبالی
یکی از نخستین محورهای انتقاد به این سرود، مقایسه آن با استانداردهای جهانی موسیقی ورزشی بود. در سراسر دنیا، سرودهای تیمهای ملی معمولا با هدف ایجاد هیجان جمعی ساخته میشوند؛ ریتمهای تند، کُرهای قابل همخوانی، و ساختارهایی که در فضای استادیوم بهسرعت توسط جمعیت تکرار شوند.
اما در سرود اجراشده توسط پرواز همای برای تیم ملی ایران، بسیاری از این ویژگیها کمتر دیده میشود. فضای اثر، بیش از آنکه به موسیقی استادیومی نزدیک باشد، ریشه در موسیقی سنتی و حالوهوای کلاسیک ایرانی دارد؛ سبکی که بهطور طبیعی با ریتم آرامتر، بیان آوازی کشیدهتر و ساختار غیرپاپ شناخته میشود. همین مسئله باعث شد بخشی از مخاطبان و تحلیلگران موسیقی ورزشی معتقد باشند این اثر، هرچند از نظر هنری قابل احترام است، اما برای کارکرد فوتبالی طراحی نشده است. به بیان دیگر، مسئله نه کیفیت موسیقی، بلکه «کارکرد آن در فضای فوتبال» است.
پرواز همای و انتخاب سبک، هنر یا عدم تناسب؟
پرواز همای بهعنوان یکی از چهرههای شناختهشده موسیقی تلفیقی و سنتی ایران، همواره در فضایی متفاوت از موسیقی پاپ فعالیت کرده است. آثار او معمولاً بر پایه موسیقی کلاسیک ایرانی، اشعار فاخر و اجرای آوازی خاص شکل میگیرد. از این منظر، انتخاب او برای ساخت سرود تیم ملی، از دید برخی کارشناسان میتواند یک انتخاب هنری ارزشمند تلقی شود؛ زیرا تلاش شده موسیقی اصیل ایرانی در یک پروژه ملی حضور داشته باشد. با این حال، منتقدان معتقدند که این انتخاب از نظر کارکردی با فضای فوتبال همخوان نیست. فوتبال، بهویژه در سطح جام جهانی، نیازمند موسیقیهایی است که بتوانند در لحظه، جمعیت را درگیر کنند، در ذهن بمانند و قابلیت تکرار در استادیوم را داشته باشند. در حالی که این سرود بیشتر به شنیدن فردی و فضای تأملی نزدیک است تا هیجان جمعی.
تغییر ذائقه مخاطب و نقش نسل جدید
یکی از نکات مهم در تحلیل این سرود، توجه به تغییر ذائقه موسیقایی نسل جدید است. نسل زد و مخاطبان جوانتر فوتبال، بیش از گذشته با ریتمهای سریع، موسیقیهای مدرن و حتی ژانرهایی مانند رپ و هیپهاپ ارتباط برقرار میکنند.
در سالهای اخیر حتی در فضای رسمی رسانهای نیز شاهد شکلگیری نمونههایی از «رپ حماسی» یا موسیقیهای تلفیقی مدرن بودهایم که توانستهاند مخاطبان گستردهای جذب کنند. همین موضوع باعث شده برخی کارشناسان معتقد باشند که سرودهای فوتبالی باید همگام با تغییرات فرهنگی جامعه حرکت کنند.
از این منظر، سرود تیم ملی ایران در جام جهانی ۲۰۲۶، بیش از آنکه به سمت یک اثر جمعی و مدرن حرکت کند، به سمت یک قالب سنتی رفته است؛ موضوعی که باعث فاصله گرفتن بخشی از مخاطبان از آن شده است.
سرودهای تیم ملی ایران؛ یک مرور تاریخی
برای درک بهتر این موضوع، مرور تاریخچه سرودهای تیم ملی ایران در تورنمنتهای مختلف ضروری است.
در سالهای ابتدایی حضور ایران در جام جهانی، اساساً مفهوم «سرود رسمی تیم ملی» به شکل امروزی وجود نداشت و بیشتر از قطعات حماسی عمومی استفاده میشد. با گذشت زمان و بهویژه از دهه ۸۰ و ۹۰ شمسی، فدراسیون فوتبال تلاش کرد برای هر دوره رقابتهای مهم، یک اثر رسمی تولید کند.
یکی از نمونههای شناختهشده، سرودهای مرتبط با جام جهانی ۲۰۱۴ برزیل و ۲۰۱۸ روسیه بود که در آنها تلاش شد از ترکیب موسیقی حماسی و پاپ استفاده شود. در این میان، سرود جام جهانی ۲۰۱۴ با صدای سالار عقیلی یکی از نمونههای موفقتر محسوب میشود.
در آن اثر، بخشهایی از شعر بهگونهای طراحی شده بود که قابلیت تبدیل شدن به شعار جمعی را داشته باشد. عباراتی مانند «در صحنه میدرخشید با یازده ستاره» بهسرعت در فضای مجازی و میان هواداران فوتبال ترند شد و به نوعی وارد حافظه جمعی فوتبالدوستان شد.
در مقابل، برخی آثار دیگر در دورههای مختلف نتوانستند چنین ماندگاریای ایجاد کنند و بیشتر در همان زمان انتشار باقی ماندند.
مسئله ماندگاری؛ مهمترین معیار سرود فوتبالی
کارشناسان موسیقی ورزشی همواره تأکید دارند که مهمترین ویژگی یک سرود فوتبالی، «ماندگاری در ذهن مخاطب» است. این ماندگاری از طریق ریتم ساده، کلمات قابل تکرار و ساختار قابل همخوانی ایجاد میشود.
در غیر این صورت، حتی اگر یک اثر از نظر هنری بسیار قوی باشد، ممکن است در کارکرد ورزشی شکست بخورد. سرود تیم ملی ایران در جام جهانی ۲۰۲۶ نیز دقیقاً در همین نقطه مورد نقد قرار گرفته است؛ یعنی فاصله میان ارزش هنری و کارکرد عمومی.
حاشیه مجوز و اظهارات رسمی
در کنار نقدهای هنری، یک موضوع اداری نیز به این سرود حاشیه اضافه کرد. در فضای رسانهای گزارشهایی منتشر شد مبنی بر اینکه این اثر بدون دریافت مجوزهای لازم منتشر شده است.
در همین رابطه، بابک رضایی، مدیرکل دفتر موسیقی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، در گفتوگویی اعلام کرد:
«این اثر نیز مجوزی از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ندارد؛ در حالی که لازم بود پیش از انتشار، مراحل دریافت مجوز طی شود. ظاهراً این قطعه به سفارش و پیشنهاد فدراسیون فوتبال تولید شده و پس از آن دوستان شهرداری آن را در یکی از میادین شهر رونمایی کردند، اما نه برای تولید اثر و نه برای رونمایی آن از دفتر موسیقی مجوزی دریافت نشد. این موضوع از جمله گلایههایی است که نسبت به برخی دستگاهها داریم.»
این اظهارات باعث شد بحث درباره فرآیند تولید آثار ملی و هماهنگی میان نهادهای مختلف دوباره مطرح شود.
سرود تیم ملی ایران برای جام جهانی ۲۰۲۶، در نهایت به اثری تبدیل شد که در مرز میان هنر، کارکرد و حاشیه قرار گرفت. از یک سو، حضور یک هنرمند شناختهشده و استفاده از موسیقی اصیل ایرانی، به آن اعتبار هنری بخشید. از سوی دیگر، عدم تناسب با فضای پرهیجان فوتبال، تغییر ذائقه نسل جدید و برخی مسائل اداری، باعث شد این اثر نتواند به یک سرود فراگیر و ماندگار در حافظه جمعی تبدیل شود.
در نهایت، تجربه این سرود بار دیگر این پرسش را مطرح میکند که «موسیقی فوتبالی» باید بیش از هر چیز به دنبال زیبایی هنری باشد یا کارکرد جمعی و هیجانی؟ پرسشی که پاسخ آن، آینده تولید سرودهای تیم ملی را نیز تحت تأثیر قرار خواهد داد.