به گزارش خبرنگار ایرنا، «تنگ دالان» از آن دست مکانهایی است که هر بخش آن روایتی از گذشته را در خود نهفته دارد؛ گذشتهای که با هنر، هوشمندی و تجربه زیسته مردمانی سختکوش درآمیخته و در قالب بناها و سازههایی ماندگار، تا امروز به یادگار مانده است.
آثار بهجا مانده در این منطقه، تنها بقایای چند بنای کهن نیستند، بلکه هر کدام نشانهای از شکلگیری یک نظام زیستی منسجم و برخوردار از دانش فنی در حوزه آب، کشاورزی، تجارت و سکونت بهشمار میروند.
تنگ دالان را میتوان نقطهای دانست که در آن، طبیعت، تاریخ و نبوغ انسانی در کنار یکدیگر، منظومهای چشمگیر از تمدن بومی جنوب را شکل دادهاند.
تنگ دالان؛ روستایی با ردپای تاریخ و تمدن
هر رهگذری که به تنگ دالان قدم بگذارد، بهروشنی میتواند نشانههای یک تاریخ طولانی و پرفراز و نشیب را در جایجای آن مشاهده کند؛ این روستا نهتنها از منظر قدمت، بلکه از نظر نوع سازهها و نحوه جانمایی آنها نیز واجد ویژگیهایی کمنظیر است.
در این محدوده تاریخی، مجموعهای از سازههای آبی بسیار خلاقانه، کاروانسراها، آبانبارها، آسیابهای آبی و گذرگاههای انتقال آب دیده میشود که نشان میدهد تنگ دالان در دورهای از تاریخ، یکی از نقاط فعال و مهم در جنوب ایران بوده است.
گستره و تنوع این آثار بهگونهای است که میتوان آن را نمونهای برجسته از درک عمیق مردمان گذشته نسبت به محیط پیرامون و شیوه بهرهگیری هوشمندانه از منابع طبیعی دانست.
آنچه تنگ دالان را از بسیاری از نقاط تاریخی دیگر متمایز میکند، پیوند همزمان آن با زندگی، تجارت، کشاورزی و مهندسی آب بوده و در حقیقت، این روستا فقط محل سکونت نبوده، بلکه بخشی از یک شبکه مهم اقتصادی و ارتباطی در جنوب کشور بهشمار میرفته است.
بازتاب تنگ دالان در سفرنامههای تاریخی
اهمیت تاریخی تنگ دالان تنها در آثار باقیمانده آن خلاصه نمیشود، بلکه بازتاب این روستا در متون و سفرنامههای تاریخی نیز بر جایگاه آن صحه میگذارد؛ از جمله مهمترین این منابع، سفرنامه دن گارسیا سیلوا فیگوئروا (سفیر اسپانیا در دربار شاهعباس اول) است، که در نوشتههای خود، به توصیف دقیق این منطقه و سازههای آبی آن پرداخته است.
وی در سفرنامهاش از وجود کاروانسرا و ۲ آبانبار بزرگ در نزدیکی آن سخن گفته و به ویژگیهای آب خنک این آبانبارها اشاره کرده؛ با این حال، آنچه بیش از همه توجه او را جلب کرده، آبی بوده که از کوهسار و از طریق مجرایی دستساخت به سوی کاروانسرا هدایت شده و آبی که بهرغم عبور از بخشهایی روباز و زیر تابش خورشید، از نظر کیفیت و گوارایی، از آب آبانبارها نیز بهتر توصیف شده است.
این روایت تاریخی، نهفقط بر قدمت این روستا، بلکه بر وجود یک سامانه پیشرفته و حسابشده برای انتقال و توزیع آب در تنگ دالان دلالت دارد؛ سامانهای که در زمان خود، بیتردید از شاهکارهای مهندسی بومی محسوب شده است.
شاهکاری از مهندسی آب در دل کوه و دشت
یکی از برجستهترین وجوه اهمیت تنگ دالان، وجود سازههای آبی کمنظیر در این منطقه است؛ سازههایی که نشان میدهد گذشتگان با وجود محدودیت امکانات، از درکی عمیق نسبت به مهار، هدایت و بهرهبرداری از آب برخوردار بودهاند.
براساس شواهد و مشاهدات موجود، آب چشمهای که از کوههای اطراف سرچشمه گرفته، از طریق کانالی به سوی تنگ دالان هدایت شده بود و این آب پس از رسیدن به یک رودخانه بزرگ و سیلابی، با استفاده از شیوهای خلاقانه و بدون اتکا به ابزار مکانیکی، از بستر رودخانه عبور داده میشده است.
در ابتدای این مسیر، سازهای استوانهایشکل در کنار دیواره دره ساخته شده که هنوز بقایای آن پابرجاست؛ آب از بالای این سازه به سمت پایین و در مسیری لولهمانند حرکت میکرده و تا سطحی پایینتر از بستر رودخانه ادامه مییافته است.
سپس آب بهصورت عرضی از زیر بستر رودخانه عبور کرده و وارد استوانهای دیگر میشده؛ استوانهای که به دلیل اختلاف سطح، آب را بدون نیاز به نیروی مکانیکی، به ارتفاع بالاتر هدایت میکرده است.
این شیوه انتقال آب، اگرچه در ظاهر ساده به نظر میرسد، اما در بطن خود متکی بر شناخت دقیق از شیب، فشار، اختلاف سطح و رفتار آب بوده و به بیان دیگر، سازندگان این سامانه، سالها پیش از ورود فناوریهای مدرن، با تکیه بر تجربه و دانش بومی، راهکاری مؤثر و پایدار برای عبور آب از مسیرهای دشوار طراحی کرده بودند.
ترکیب کانالهای روباز و سازههای انتقال آب
سامانه آبی تنگ دالان تنها به یک روش محدود نبوده، بلکه ترکیبی از کانالهای روباز و سازوکارهای انتقال عمودی و عرضی را دربر میگرفته و بخشی از آب از طریق کانالهایی که بر بالای پلی در محدوده سیلابی ساخته شده بود، عبور میکرده و در بخشهایی دیگر نیز همان الگوی استوانهای و عبور از سطوح مختلف تکرار شده است.
این تداوم در طراحی، بیانگر آن است که با یک سازه ساده و مقطعی روبهرو نیستیم، بلکه مجموعهای پیوسته و منظم از عناصر مهندسی در این منطقه شکل گرفته بوده است؛ مجموعهای که برای تامین آب، حفظ پایداری سکونت و رونق کشاورزی در یک بستر اقلیمی دشوار، طراحی و اجرا شده بود.
وجود چنین سامانهای در منطقهای با شرایط خاص اقلیمی، بار دیگر اهمیت تاریخی و فنی تنگ دالان را برجسته میسازد؛ چرا که در نواحی گرم و خشک، آب همواره عنصر اصلی تداوم زندگی بوده و هر گونه نوآوری در مدیریت آن، ارزش حیاتی داشته است.
تونلی در دل کوه؛ نشانی از دوراندیشی گذشتگان
یکی از شگفتانگیزترین بخشهای این سازه آبی، گذرگاهی بوده که در دل کوه حفر شده تا آب از یک سوی ارتفاعات به سوی دیگر منتقل شود؛ این اقدام، خود بهتنهایی نشانهای روشن از اراده، توان اجرایی و شناخت فنی بالای سازندگان آن است.
پس از عبور آب از دشت و مجاورت ۲ کاروانسرای تاریخی، جریان آب به دامنه کوهی میرسیده که روستای کنونی تنگ دالان در سمت دیگر آن قرار دارد و در این نقطه، بهجای آنکه مسیر آب متوقف شود یا به هدر رود، با حفر تونلی درون کوه، آن را به سوی دیگر هدایت کردهاند؛ راهکاری که نهتنها کارکردی بوده، بلکه از منظر معماری و مهندسی نیز قابل تامل است.
این گذرگاه زیرزمینی که در منابع تاریخی نیز از آن یاد شده، بهاندازهای عریض بوده که هنگام ورود، محل خروج آن نیز قابل مشاهده بوده و چنین توصیفی نشان میدهد که این تونل، فقط مجرایی محدود نبوده، بلکه با دقت و مقیاسی قابلتوجه طراحی شده است.
آسیابهای آبی؛ پیوند آب، کار و زندگی
پس از عبور آب از تونل، این جریان وارد ۲ آسیاب آبی میشده که بهصورت پلکانی بر روی یکدیگر ساخته شدهاند؛ این آسیابها از دیگر بخشهای مهم و ارزشمند تنگ دالان بهشمار میروند؛ چرا که نشاندهنده بهرهبرداری چندمنظوره از آب در این منطقه هستند.
آب در تنگ دالان تنها برای آشامیدن یا آبیاری بهکار نمیرفته، بلکه در چرخه تولید و معیشت مردم نیز نقش مستقیم داشته و آسیابهای آبی، نمادی از این پیوند میان منابع طبیعی و زندگی روزمره مردم بودهاند؛ جایی که نیروی آب، به حرکت سنگ آسیاب و تأمین نیازهای معیشتی جامعه منجر میشده است.
پس از عبور از این آسیابها نیز آب به مزارع و زمینهای کشاورزی هدایت میشده و به این ترتیب، یک چرخه کامل و هوشمندانه از بهرهبرداری از آب در منطقه شکل میگرفته؛ چرخهای که از سرچشمه آغاز میشده و پس از گذر از سازههای مختلف، در خدمت آبادانی و تولید قرار میگرفته است.
کاروانسراهای تنگ دالان؛ نشانهای از رونق مسیرهای تجاری
در کنار سازههای آبی، وجود ۲ کاروانسرا در فاصلهای حدود ۱۰ متر از یکدیگر، از دیگر ویژگیهای مهم این منطقه تاریخی است. این ۲ بنا، افزون بر آنکه نشانی از موقعیت راهبردی تنگ دالان در مسیر تجاری لار - هرمز هستند، از نظر معماری نیز اهمیت فراوانی دارند.
تفاوتهای ساختاری میان این ۲ کاروانسرا، این احتمال را تقویت میکند که یا در ۲ دوره تاریخی متفاوت ساخته شدهاند و یا هر یک کاربری خاصی داشتهاند. این اختلاف در ساختار، مصالح، شیوه طراحی و جزئیات معماری، میتواند سرنخی برای پژوهشهای دقیقتر در زمینه تاریخ شکلگیری و نقش اقتصادی این منطقه باشد.
یکی از این کاروانسراها در مقایسه با دیگر کاروانسراهای منطقه بندرخمیر، دارای ویژگیهایی متفاوت و متمایز و سردر و ورودی بسیار مرتفع و چشمنواز، سقفی بلندتر از نمونههای مشابه و وجود نقوش و طراحیهای ویژه، از جمله شاخصههایی بوده که این بنا را به اثری برجسته در میان کاروانسراهای منطقه تبدیل کرده است.
این ویژگیها نشان میدهد که تنگ دالان فقط یک ایستگاه بینراهی ساده نبوده، بلکه احتمالا در دورهای از تاریخ، از جایگاهی معتبر و پرتردد در مسیر تجارت برخوردار بوده است.
ظرفیتی ارزشمند برای گردشگری تاریخی در هرمزگان
با وجود این همه پیشینه و ارزش تاریخی، تنگ دالان هنوز آنگونه که شایسته است، در کانون توجه قرار نگرفته و بسیاری از ظرفیتهای آن ناشناخته مانده و این در حالی است که احیا، مرمت و معرفی صحیح این روستای تاریخی، میتواند آن را به یکی از مقاصد مهم گردشگری تاریخی و فرهنگی در هرمزگان تبدیل کند.
تنگ دالان از این قابلیت برخوردار است که هم برای پژوهشگران حوزه تاریخ، معماری و باستانشناسی جذاب باشد و هم برای گردشگرانی که به دنبال کشف جلوههای کمتر دیدهشده از میراث ایران هستند.
وجود آثار متنوع در یک محدوده جغرافیایی، پیوند طبیعت و تاریخ و همچنین روایتهای مستند تاریخی درباره این منطقه، مزیتی مهم برای معرفی آن در سطحی فراتر از هرمزگان است.
بیتردید حفاظت از این آثار، تنها نگهداری از چند بنای کهن نیست، بلکه پاسداری از بخشی از هویت تاریخی و دانش بومی این سرزمین است؛ دانشی که در دل اقلیم سخت جنوب، راه زندگی، آبادانی و تداوم را برای مردمان گذشته هموار کرده است.
ضرورت احیا و مرمت این میراث ماندگار
امروز تنگ دالان بیش از هر زمان دیگری نیازمند توجه، حفاظت و مرمت اصولی است و گذر زمان، فرسایش طبیعی و بیتوجهی میتواند آسیبهای جبرانناپذیری به این آثار وارد کند؛ آثاری که هر یک سندی زنده از تاریخ، هنر و مهندسی این سرزمین هستند.
اگر برنامهای جامع برای شناسایی دقیقتر، مستندسازی، مرمت و معرفی این گنجینه تاریخی تدوین شود، تنگ دالان میتواند جایگاهی شایسته در نقشه میراث فرهنگی و گردشگری هرمزگان پیدا کند؛ چنین اقدامی، افزون بر حفظ میراث گذشتگان، میتواند به رونق اقتصادی منطقه و تقویت گردشگری فرهنگی نیز کمک کند.
تنگ دالان امروز نهفقط یک روستای تاریخی، بلکه گوهری پنهان در دل بندرخمیر است؛ گوهری که در صورت توجه و احیا، میتواند بیش از پیش بدرخشد و سهمی ماندگار در روایت تاریخ و تمدن هرمزگان داشته باشد.
به گزارش ایرنا، بیش از ۳۰۰ اماکن و بنای تاریخی، برای بازدید مسافران و گردشگران به هرمزگان وجود دارد و همچنین شهرستان بندرخمیر با جمعیتی بیش از ۶۰ هزار نفر در فاصله حدود ۷۵ کیلومتری غرب بندرعباس مرکز استان هرمزگان قرار دارد.