آیا قیام حضرت مصباحالهدی(ع) تنها یک حادثه در دل تاریخ بود یا نقشهای راهبردی برای نجات کرامت انسانی که در غبار بدعتها گم شده بود؟
در این روزهای ابتدایی محرم، برای درک عمیقتر این حماسه بیتکرار به سراغ دکتر محمدحسین مردانی نوکنده، عاشوراپژوه و سردبیر فصلنامه پژوهشنامه معارف حسینی رفتهایم تا از نگاه کارشناسانه ایشان، انگیزههای سرخ این قیام جاویدان را بازخوانی کنیم. در ادامه، مشروح این گفتوگو پیش روی شماست.
احیای میراث نبوی در احتضار ارزشهای علوی
دکتر مردانی نوکنده در ابتدا با توصیف قیام کربلا به عنوان یک رستاخیز هویتی برای بازگرداندن جامعه به مسیر اصیل وحی بیان میکند: در دوران یزید که دین به مسلخ بدعتها برده شده بود، امام حسین(ع) نجات تنها راه سعادت بشر را در گرو فداکاری آگاهانه دیدند تا حقیقت اسلام زیر سم اسبان اموی پایمال نشود. ایشان با کالبدشکافی دقیق وضعیت سیاسی و فرهنگی آن عصر، بر این باورند که با علنی شدن فسق و فجور در متن جامعه، سنتهای اصیل نبوی به حاشیه رانده شده و بدعتهای دوران جاهلیت با ظاهری جدید دوباره جان گرفته بودند؛ لذا امام(ع) با درک عمیق از این انحراف تاریخی و به صدا درآوردن زنگ خطر سقوط اخلاقی، جان مبارک خود و عزیزترین کسانشان را فدا کردند تا مانع زوال کامل دین خدا و استحاله میراث گرانبهای پیامبر اکرم(ص) در نظام استبدادی اموی شوند.
این پژوهشگر با تبیین ضرورت این حرکت خونین و اتمام حجت با امت خاطرنشان میکند: اباعبدالله(ع) حتی در واپسین لحظات نبرد، آرمان اصلی خود را مقابله با نفاقی میدانستند که در پوشش دین، ارزشهای اصیل را هدف قرار داده بود. از این منظر، قیام عاشورا نه یک انتخاب سیاسی ساده، بلکه تنها راه باقی مانده برای صیانت از کیان اسلام و هدایت خلق به سوی حقیقت مطلق بود که امام(ع) با آگاهی کامل از تمام ابعاد این مسیر پربلا، قدم در آن نهادند تا با نثار خون خویش، حجت را بر تمامی حقطلبان تاریخ تمام کنند.
تقابل عزت حسینی با دینفروشی در بازار اموی
دکتر مردانی نوکنده با واکاوی ابعاد مبارزاتی قیام نینوا و تقابل بنیادین آن با جریان جعل و تزویر اظهار میکند: حضرت سیدالشهدا(ع) در دورانی که دستگاه اموی، دین را به ابزاری برای توجیه جنایات سیاسی و غارت اموال عمومی تبدیل کرده بود، با ایثار خون خویش به جنگ با این ساختار تحریفگر رفتند. در آن برهه حساس، معاویه با انگیزههای دنیوی و از طریق جعل احادیث، در پی مخدوش کردن چهره حقیقی اسلام بود و امام(ع) برای بازگرداندن عزت به آیین الهی، قیام را تنها مسیر ممکن برای صیانت از وحی یافتند. ایشان در گفتوگو با فرزدق شاعر بهصراحت از سلطه شیطان بر جامعه و تعطیلی حدود الهی سخن گفته و تأکید کردند در شرایط آشکار شدن فساد و ابطال احکام خدا، خود را سزاوارترین فرد برای یاری دین پروردگار و اعتلای فرمان او میدانند تا اجازه ندهند حقایق توحیدی در مسلخ قدرتطلبی حاکمان جور قربانی شود.
این استاد دانشگاه در ادامه با تحلیل وضعیت وخیم اقتصادی و اجتماعی آن عصر خاطرنشان میکند: اباعبدالله(ع) با ترسیم مرزی خونین میان اسلام ناب محمدی و نسخه تحریفشده اموی، از جوهره توحید دفاع کردند تا آیندگان در تشخیص حق از باطل دچار تردید نشوند. این فداکاری عظیم مانع از آن شد که نام اسلام به پوستهای بیمحتوا در خدمت ظالمان تبدیل شود و بدین ترتیب، اصالت آیین نبوی برای همیشه تاریخ در برابر جریانهای نفاق بیمه شد.
منطق سرخ بیعتنکردن و هیهات منا الذله
دکتر مردانی نوکنده به موضوع امتناع از بیعت با یزید اشاره کرده و میگوید: جهاد و قیام علیه ظالمان در نگاه امام(ع) نوعی عبادت بود. ایشان از همان ابتدا و در زمان معاویه، قاطعانه در برابر تهدیدات ایستادند و حاضر به پذیرش ولایت یزید نشدند؛ چرا که پذیرش او را مساوی با نابودی اسلام میدیدند. حتی زمانی که محمد بن حنفیه پیشنهاد کنارهگیری و سکوت داد، امام(ع) با صلابت فرمودند من حتماً خواهم رفت و از این مسیر بازگشتی نیست.
این کارشناس دینی با اشاره به حوادث روز عاشورا و اوج تجلی عزت حسینی میافزاید: وقتی در میدان نبرد به حضرت پیشنهاد تسلیم شدن دادند، ایشان با فریادی که تا ابد در گوش تاریخ طنینانداز است، فرمودند به خدا قسم من هرگز خودم را ذلیل شما نخواهم کرد و مانند غلامان فرار نمیکنم. ایشان مرگ با عزت را بر زندگی با ذلت ترجیح دادند و با این کار، درس آزادگی را به تمام بشریت آموختند(ابن شهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ج ۴، ص ۶۸). حضرت در برابر متکبرانی که به قیامت ایمان نداشتند، به پروردگار پناه بردند و نشان دادند مؤمن واقعی در برابر هیچ قدرتی جز خدا سر خم نمیکند. این روحیه استکبارستیزی همان چیزی است که قیام عاشورا را به الگویی جاویدان برای تمام نهضتهای رهاییبخش جهان تبدیل کرده است.
فریاد بیداری در بیابان بیعتشکنی
این عاشوراپژوه با بازخوانی فرازهای تکاندهنده خطبه حضرت سیدالشهدا(ع) در منطقه «بیضه» بیان میکند: امام(ع) در برابر سپاهیان حر، منشور آزادگی و مسئولیت همگانی در برابر ظلم را ترسیم کرده و با استناد به کلام وحیانی پیامبر اکرم(ص)، سکوت در برابر حاکم ستمکاری را که حدود الهی را شکسته و حرام خدا را حلال کرده، موجب همسرنوشتی با ظالمان در پیشگاه الهی دانستند. حضرت اباعبدالله(ع) در این سخنرانی، ماهیت دستگاه اموی را به عنوان پیروان شیطان که اموال عمومی را غارت و احکام دین را تعطیل کردهاند، افشا کرده و خود را به عنوان سزاوارترین فرد برای هدایت جامعه و اصلاح این انحرافات بزرگ معرفی کردند. ایشان با اتمام حجت قاطع با کوفیان، ضمن یادآوری نامههای بیشمار و بیعتهای عرضهشده، هشدار دادند پیمانشکنی دوباره آنان، تکرار همان جفایی است که در حق پدر، برادر و پسرعمویشان مسلم روا داشتند. در نهایت، حضرت با بیانی مقتدرانه و در عین حال مظلومانه، پیوند ناگسستنی خود با مردم را اعلام کرده و فرمودند جان و خانوادهشان پیشمرگ عزت و دین مردم است؛ این یعنی امام(ع) به ما آموختند رهبر الهی کسی است که در کوران حوادث، خود و عزیزترین کسانش را در صف اول فداکاری برای آرمانهای توحیدی قرار دهد.
میراث سرخ خون خدا برای بیداری وجدانها
این کارشناس، غایت اصلی قیام را در وصیتنامه امام(ع) به محمد بن حنفیه جستوجو کرده و میگوید: امام(ع) پیش از خروج از مدینه، هدف خود را به روشنی ثبت کردند تا در طول تاریخ هیچ غرضورزی نتواند آن را تحریف کند. حضرت فرمودند: من نه برای خوشگذرانی و نه برای فساد و ستم خارج شدم، بلکه تنها برای اصلاح در امت جدم به پا خاستهام. این کلام، منشور همیشگی حرکتهای اصلاحی در جهان اسلام است.
دکتر مردانی نوکنده در پایان با تبیین مفهوم اصلاح در نگاه امام(ع) تأکید میکند: غایت این حرکت، بازگرداندن جامعه به مسیر اصیل نبوی و علوی از طریق احیای امر به معروف و نهی از منکر بود. امام(ع) دریافتند انحراف امت چنان عمیق شده که جز با شوک عظیم شهادت، وجدانهای خفته بیدار نمیشود. این قیام، تجلی کامل ایستادگی در برابر کفر بود که در آن، حضرت و یارانشان برای احیای سنت رسولالله(ص) از همه چیز گذشتند تا راه سعادت جاویدان را بگشایند. نهضت حسینی الگویی همیشگی برای آزادگان جهان است. قیام سیدالشهدا(ع) به ما آموخت سکوت در برابر ستمگر جایز نیست و برای تحقق عدالت اجتماعی، باید از دلبستگیهای دنیوی رها شد. احیای ارزشهای الهی نیاز همیشگی هر جامعه پویاست و خون مطهر امام(ع)، مسیر شجاعت و ایستادگی در راه حق را برای تمام اعصار ترسیم کرد.