به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، حجت الاسلام محمد اکبری عضو هیأت علمی دانشگاه تفسیر و معارف قرآن کریم در گفتگو با خبرنگار تسنیم با اشاره به این که در تاریخ جوامع انسانی لحظاتی وجود دارد که جامعه نه در آرامش، بلکه در دل تهدید و اضطراب، سیمای واقعی خود را آشکار میکند. از این رو برای فهم جامعه باید آن را در لحظه تهدید مشاهده کرد، زیرا در بحرانهاست که لایههای پنهان روابط اجتماعی خود را نشان میدهند.
وی افزود:تجربه ایران در فاصله میان جنگ 12 روزه تا جنگ رمضان را نمیتوان صرفاً در سطح رخدادهای امنیتی تحلیل کرد، بلکه باید آن را بهعنوان یک پیوستار اجتماعی برای فهم نسبت میان تهدید بیرونی و سرمایه اجتماعی بررسی کرد.در این بازه تاریخی نشانههایی از بازآرایی روابط اجتماعی، فعال شدن شبکههای غیررسمی همکاری و شکلگیری همبستگیهای موقت اما معنادار قابل مشاهده است. همچنین در ادبیات کلاسیک علوم اجتماعی، تهدید بیرونی معمولاً بهعنوان عاملی برای افزایش شکافهای اجتماعی، کاهش اعتماد عمومی و تدید تعارضات داخلی در نظر گرفته میشود، اما تجربههای تاریخی نشان میدهد این قاعده همواره صادق نیست، چرا که در برخی شرایط، فشار بیرونی به جای گسست اجتماعی، موجب نوعی تراکم درونی میشود که خود را در قالب همبستگیهای ناگهانی، همکاریهای داوطلبانه و کاهش موقت تنشهای اجتماعی نشان میدهد. دکتر محمد اکبری این وضعیت را بلوغ اجتماعی موقعیتی نامید و تصریح کرد: این نوع بلوغ ساختاری و دائمی نیست، بلکه در لحظه بحران فعال میشود و جامعه در چنین شرایطی از سطح منهای پراکنده به سمت یک مای اضطراری حرکت میکند؛ مایی که نه محصول ایدئولوژی، بلکه نتیجه ضرورت بقا و ادراک مشترک خطر است.
عضو هیأت علمی دانشگاه تفسیر و معارف قرآن کریم در ادامه افزود: سرمایه اجتماعی در شرایط بحران یک ذخیره ثابت و از پیش موجود نیست، بلکه پدیدهای پویاست که در لحظه تهدید فعال و بازتولید میشود. از این رو اعتماد عمومی که در وضعیت عادی ممکن است شکننده، متعارض یا چندلایه باشد، در لحظه خطر مشترک دوباره فعال شده و در قالب شبکههای همکاری و کنش جمعی ظهور پیدا میکند. در چنین شرایطی، مسئولیتپذیری اجتماعی نیز دچار تحول میشود؛ فرد خود را نه جدا از جمع، بلکه درون یک کلیت آسیبپذیر اما همسرنوشت تجربه میکند و این تجربه یکی از نشانههای مهم بلوغ اجتماعی است که در آن مرز میان فرد و جمع تا حد زیادی سیال میشود.
حجت الاسلام اکبری با تأکید بر موقتی بودن این همبستگیها گفت: آنچه در دل بحران شکل میگیرد بیشتر شبیه یک جهش اخلاقی موقت است. همچنین پس از عبور از بحران، جامعه به وضعیت پیچیده و چندلایه پیشین خود بازمیگردد، اما اثر این تجربه در حافظه جمعی باقی میماند. این حافظه جمعی یکی از مهمترین منابع پنهان انسجام اجتماعی است و حتی اگر همبستگیها موقتی باشند، اثر آنها در لایههای عمیق جامعه باقی میماند و در بحرانهای بعدی قابلیت فعال شدن دوباره پیدا میکند.
این استاد حوزه و دانشگاه در ادامه تهدید بیرونی را نوعی کاتالیزور اجتماعی توصیف کرد و افزود: برخلاف تصور رایج که بحران را صرفاً عامل تخریب میداند، تهدید میتواند در برخی شرایط فرآیندهای نهفته اعتماد، همکاری و همبستگی را تسریع کند. از این رو بحرانها علاوه بر نقش ویرانگر، نقش آشکارساز ظرفیتهای پنهان جامعه را نیز ایفا میکنند. اما آنچه اهمیت دارد صرفاً واکنش به جنگ نیست، بلکه نحوه تبدیل این واکنش به نوعی سرمایه اجتماعی است. در این دوره، جامعه از سطح واکنشهای منفعلانه عبور کرده و به سطحی از کنش جمعی رسیده که در آن مرز میان فرد و جمع تا حدی سیال میشود و نوعی همکاری گسترده شکل میگیرد که این وضعیت نشان میدهد جامعه در شرایط تهدید قادر است شکافهای درونی خود را بهطور موقت تعلیق کند و نوعی انسجام عملی ایجاد نماید؛ انسجامی که در شرایط عادی کمتر قابل مشاهده است اما در بزنگاههای تاریخی فعال میشود.
حجت الاسلام و المسلمین دکتر محمد اکبری در پایان این گفتوگو تأکید کرد: جامعهای که بتواند در لحظه تهدید کنشهای داوطلبانه تولید کند، اعتمادهای متقاطع را فعال سازد و شکافهای درونی را کاهش دهد، از ظرفیت ویژهای برای بلوغ اجتماعی برخوردار است. همچنین این ظرفیت همواره فعال نیست، اما در لحظات بحرانی بهعنوان یک امکان تاریخی ظهور میکند. بنابراین فهم نسبت میان تهدید و انسجام اجتماعی نیازمند عبور از تحلیلهای سطحی و ورود به لایههای عمیقتر فلسفه اجتماعی است؛ جایی که بحران نه صرفاً یک حادثه، بلکه آزمون بلوغ جامعه تلقی میشود و جامعه در آن نه فقط واکنش نشان میدهد، بلکه خود را بازتعریف میکند.
انتهای پیام/