محمدحسین محمدپور در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: واقعه عاشورا یکی از تأثیرگذارترین و ماندگارترین رخدادهای تاریخ بشریت است که نهتنها در حافظه تاریخی مسلمانان و شیعیان بلکه در وجدان اخلاقی بسیاری از آزادگان جهان جایگاه ویژهای یافته است. اگرچه این حادثه در سال ۶۱ هجری قمری و در جغرافیایی محدود رخ داده است اما پیامها و آموزههای آن، مرزهای زمان و مکان را درنوردیده و به الگویی جاودانه برای مبارزه با ظلم، دفاع از حقیقت و پاسداری از کرامت انسانی تبدیل شده است.
وی با بیان اینکه اندیشمندان مسلمان و غیرمسلمان در طول تاریخ هر یک از زاویهای خاص به تحلیل فلسفه قیام امام حسین(ع) پرداختهاند، گفت: برخی از این بزرگان بر جنبه سیاسی عاشورا تأکید کرده و آن را نهضتی برای مقابله با استبداد دانستهاند و برخی دیگر نیز بر ابعاد اجتماعی آن تمرکز کرده و عاشورا را تلاشی برای اصلاح ساختارهای منحرف جامعه اسلامی معرفی کردهاند. در کنار این رویکردها، نگاه اخلاقی به عاشورا نیز از اهمیتی ویژه برخوردار است؛ زیرا بسیاری از اهداف، رفتارها و مواضع امام حسین(ع) تنها در پرتو مفاهیم اخلاقی قابل فهم و تبیین است.
این پژوهشگر بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ادامه داد: از این منظر، عاشورا بیش از آنکه یک رویارویی نظامی یا اعتراضی سیاسی باشد، جنبشی برای احیای ارزشهای فراموش شده اخلاقی و بازگرداندن جامعه به مسیر فضیلت، عدالت و انسانیت است. در واقع امام حسین(ع) با قیام خود کوشید نشان دهد که حیات یک جامعه، بیش از هر چیز به سلامت اخلاقی آن وابسته است و هرگاه ارزشهای اخلاقی قربانی منافع سیاسی و دنیوی شوند، هویت دینی و انسانی جامعه نیز در معرض نابودی قرار میگیرد.
وی با اشاره به اینکه عاشورا واکنشی به بحران اخلاقی جامعه بوده است، تاکید کرد: برای فهم دقیق فلسفه قیام عاشورا باید به شرایط اجتماعی و فرهنگی عصر اموی توجه کرد. جامعه اسلامی پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) بهتدریج با دگرگونیهایی مواجه شد که بخشی از آن به تغییر معیارهای اخلاقی و ارزشی بازمیگشت. حکومت اموی توانسته بود با بهرهگیری از ابزارهای قدرت، ثروت و تبلیغات، بسیاری از ارزشهای اصیل اسلامی را به حاشیه براند و فرهنگ دنیاگرایی، اشرافیت، تبعیض و منفعتطلبی را جایگزین آن سازد.
بازسازی نظام ارزشی جامعه و مقابله با ساختارهای تهدید کننده فضیلتهای اخلاقی، دو هدف مهم امام حسین(ع)
محمدپور تصریح کرد: در چنین فضایی، آنچه بیش از همه امام حسین(ع) را نگران میکرد، صرفاً جابهجایی قدرت سیاسی نبود بلکه تغییر در وجدان اخلاقی جامعه بود. هنگامی که مردم در برابر ظلم سکوت میکنند، حقیقت را فدای مصلحت کرده، دین را ابزاری برای توجیه قدرت قرار میدهند و در نهایت میتوان گفت که جامعه دچار بحران اخلاقی شده است. از همین رو، امام حسین(ع) در وصیتنامه خود به محمد بن حنفیه تصریح میکند که هدفش اصلاح امت و امر به معروف و نهی از منکر است.
وی افزود: اصلاح در اینجا مفهومی صرفاً سیاسی ندارد بلکه به معنای بازسازی نظام ارزشی جامعه است. امر به معروف و نهی از منکر نیز تنها به برخی رفتارهای فردی محدود نمیشود بلکه شامل مقابله با هر ساختار و رفتاری است که فضیلتهای اخلاقی را تهدید میکند. عاشورا در حقیقت اعتراض به جامعهای بود که در آن، منکر به معروف و معروف به منکر تبدیل شده بود. از این رو میتوان گفت قیام حسینی پیش از آنکه واکنشی به یک حاکم خاص باشد، واکنشی به یک وضعیت اخلاقی خاص بود؛ وضعیتی که در آن دروغ، تزویر، ظلم و دنیاپرستی به امری عادی تبدیل شده و حساسیت اخلاقی جامعه رو به زوال رفته بود.
این پژوهشگر دینی با اشاره به نسبت معنادار میان اخلاق و عاشورا، تاکید کرد: یکی از مهمترین راههای فهم عاشورا، مطالعه آن در چارچوب اخلاق است و در این رویکرد، محور اصلی اخلاق، نه قوانین و پیامدها بلکه شخصیت و منش انسان است. انسان فضیلتمند کسی است که صفات اخلاقی در وجود او نهادینه شده است و رفتارهایش از درون شخصیت او سرچشمه میگیرد. شخصیت امام حسین(ع) تجلی مجموعهای از عالیترین فضیلتهای انسانی است. شجاعت، صداقت، عدالتخواهی، عزتنفس، صبر، وفاداری، سخاوت، شفقت و ایثار در وجود آن حضرت بهگونهای درهم تنیده شدهاند که عاشورا را به نمایشگاه فضیلتهای اخلاقی تبدیل کردهاند.
محمدپور با بیان اینکه شجاعت امام حسین(ع) تنها به حضور در میدان نبرد محدود نمیشود، اظهار کرد: شجاعت واقعی آن حضرت در تصمیم آگاهانهای بود که برای ایستادگی در برابر قدرت حاکم گرفت. بسیاری از افراد ممکن است در شرایط عادی مدافع حق باشند اما هنگامی که پای جان، خانواده و منافع آنان در میان باشد، از مواضع خود عقبنشینی میکنند. امام حسین(ع) نشان داد که یک فضیلت اخلاقی زمانی معنا پیدا میکند که انسان در سختترین شرایط نیز به آن پایبند بماند.
وی افزود: امروز نیز جامعه بشری بیش از هر زمان دیگری به الگوهایی نیاز دارد که بتوانند اخلاق را در عرصه عمومی زنده نگه دارند. عاشورا یکی از مهمترین این الگوها است، زیرا نشان میدهد عدالت، صداقت، آزادی و کرامت انسانی ارزشهایی نیستند که بتوان از آنها چشم پوشید. به همین دلیل است که پیام عاشورا محدود به جامعه شیعی یا حتی جهان اسلام نمانده و بسیاری از اندیشمندان و آزادیخواهان جهان در آن سرچشمهای برای الهام اخلاقی یافتهاند.
این پژوهشگر بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی با تأکید بر اینکه کرامت انسانی، محور فضائل اخلاقی است، خاطرنشان کرد: در قلب پیام عاشورا، مفهوم کرامت انسانی نهفته شده است. کرامت به معنای ارزش و منزلتی است که خداوند برای انسان قرار داده و او را شایسته احترام و حرمت ساخته است. مخالفت امام حسین(ع) برای بیعت با یزید را نیز باید در همین چهارچوب فهمید. یزید صرفاً یک حاکم سیاسی نبود، بلکه نماد نظامی بود که کرامت انسانی را قربانی قدرت و منفعت میکرد.
محمدپور ادامه داد: پذیرش چنین حاکمیتی از سوی امام حسین(ع)، به معنای تأیید تحقیر انسان و مشروعیتبخشی به ظلم بود. شعارهای امام حسین(ع) در روز عاشورا نیز بر همین اصل استوار است. تأکید آن حضرت بر عزت و نفی ذلت، بیانگر این حقیقت است که انسان مؤمن نباید در برابر ستم تسلیم شود، حتی اگر هزینه این ایستادگی بسیار سنگین باشد. در این نگاه، زندگی بدون کرامت ارزشی ندارد و گاه مرگ شرافتمندانه بر زندگی ذلیلانه ترجیح دارد. از منظر اخلاقی، عاشورا دفاعی تمامقد از شأن و منزلت انسان است؛ دفاعی که نهتنها برای مسلمانان، بلکه برای همه انسانها قابل فهم و الهامبخش است.
نهضت عاشورا؛ مکتبی برای برای تربیت انسان مسئول و احیای فضیلتهای اخلاقی
وی با اشاره به مسئولیت اخلاقی انسان در برابر ظلم اظهار کرد: یکی از مهمترین درسهای عاشورا، مسئولیتپذیری در برابر سرنوشت جامعه است. در بسیاری از موارد، انسانها گمان میکنند وظیفه آنها تنها رعایت اخلاق در زندگی شخصی است، اما عاشورا نشان میدهد که اخلاق، ابعاد اجتماعی نیز دارد.
این پژوهشگر دینی افزود: امام حسین(ع) میتوانست مانند بسیاری از افراد صالح زمان خود، از عرصه اجتماعی فاصله بگیرد و به عبادت و زندگی شخصی خود بپردازد، اما چنین نکرد؛ زیرا از نگاه آن حضرت، سکوت در برابر ظلم نوعی مسئولیتگریزی اخلاقی محسوب میشود. قیام عاشورا بیانگر این اصل است که انسان نمیتواند نسبت به رنج دیگران بیتفاوت باشد. هرجا حقی پایمال میشود و انسانی مورد ستم قرار میگیرد، وجدان اخلاقی انسان را به واکنش فرامیخواند. از این منظر، عاشورا مدرسهای برای تربیت انسان مسئول است؛ انسانی که خود را در برابر خدا، جامعه و تاریخ پاسخگو میداند و حاضر نیست به بهانه حفظ منافع شخصی، در برابر نادرستیها سکوت کند.
محمدپور خاطرنشان کرد: یکی از وجوه کمتر مورد توجه عاشورا، پایبندی امام حسین(ع) به اصول اخلاقی حتی در شرایط جنگ و رویارویی است، در حالی که بسیاری از جنگها به صحنه انتقام، خشونت و نفرت تبدیل میشوند. عاشورا نشان داد که اخلاق میتواند حتی در سختترین شرایط نیز حضور داشته باشد. امام حسین(ع) بارها کوشید با مخالفان خود گفتوگو کند و آنها را از عواقب رفتارشان آگاه سازد. سخنان آن حضرت در منزلگاههای مختلف و نیز در روز عاشورا، تلاشی برای بیدار کردن وجدان انسانها بود. ایشان دشمنان خود را تحقیر نکرد بلکه با آنها سخن گفت و فرصت اندیشیدن را برایشان فراهم ساخت.
اخلاقمداری و تقدم انسانیت بر دشمنی در واقعه عاشورا
این پژوهشگر بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی تصریح کرد: نمونه روشن این اخلاقمداری، رفتار امام حسین(ع) با سپاه حر است. در شرایطی که سپاه حر راه را بر کاروان امام بسته بود، آن حضرت دستور داد آنها و حتی اسبهایشان را سیراب کنند و این رفتار نشان میدهد که در منطق عاشورا، انسانیت مقدم بر دشمنی است. تحول حرّ بن یزید ریاحی نیز نتیجه همین منش اخلاقی بود. او با عظمت اخلاقی امام حسین(ع) دگرگون شد و راه خود را تغییر داد. این رخداد نشان میدهد که قدرت اخلاق گاه از قدرت نظامی بسیار اثرگذارتر است.
وی با بیان اینکه عاشورا همچنان پاسخگوی نیازهای اخلاقی انسان معاصر است، گفت: اگرچه بیش از ۱۳ قرن از واقعه عاشورا گذشته اما بسیاری از چالشهایی که امام حسین(ع) با آنها مواجه بود، همچنان در جوامع امروز وجود دارد. انسان معاصر نیز با بحرانهایی همچون بیعدالتی، فساد، تبعیض، منفعتطلبی، تحقیر انسان و فرسایش ارزشهای اخلاقی روبهرو است. در جهانی که معیار موفقیت اغلب با ثروت، قدرت و شهرت سنجیده میشود، عاشورا یادآور این حقیقت است که ارزش واقعی انسان به فضیلتهای اخلاقی او وابسته است.
محمدپور ادامه داد: در روزگاری که مصلحتاندیشیهای کوتاهمدت گاه جای حقیقتجویی را میگیرد، عاشورا انسان را به وفاداری به اصول دعوت میکند. از این رو، بازخوانی فلسفه قیام عاشورا براساس مفاهیم اخلاقی چون فضیلت و مسئولیت، نشان میدهد که نهضت امام حسین(ع) بیش از آنکه حرکتی صرفاً سیاسی باشد، طرحی بزرگ برای احیای اخلاق در زندگی فردی و اجتماعی انسانها بوده و هست.
وی با اشاره به اینکه در چهارچوب فضیلت، امام حسین(ع) مظهر عالیترین فضایل انسانی همچون شجاعت، عدالت، صداقت، وفاداری و کرامت است و نهضت او تلاشی برای بازگرداندن این فضایل به متن جامعه اسلامی به شمار میرود، تاکید کرد: در چهارچوب مسئولیت نیز عاشورا نماد انسانی است که در برابر حقیقت، جامعه و سرنوشت دیگران احساس تعهد میکند و حاضر نیست به بهانه حفظ امنیت یا منفعت شخصی، از این مسئولیت شانه خالی کند.
این پژوهشگر بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، افزود: پیام جاودانه عاشورا آن است که انسان اخلاقمدار کسی است که فضیلتها را در درون خویش پرورش دهد و در برابر رنج، ظلم و انحراف پیرامون خود مسئولانه بایستد. راز ماندگاری عاشورا نیز در همین پیوند میان فضیلت و مسئولیت نهفته است؛ پیوندی که میتواند همچنان راهنمای انسان معاصر در جستوجوی حقیقت، عدالت و کرامت انسانی باشد.
انتهای پیام