به گزارش خبرنگار ایرنا، خشکسالی و کمبود آب در ایران وارد مرحله ای بحرانی و فراگیر شده بگونه ای که هم اکنون حدود۹۷ درصد مساحت و بیش از ۹۰ درصد جمعیت کشورمان را درگیر کرده است که طبق داده‌های آماری منتشر شده این میزان در مازندران به ۸۹.۵۲ درصد رسیده است.

کاهش ۴۰ درصدی بارش نسبت به نرمال، همراه با افزایش یک تا ۲ درجه ای دمای هوا، کاهش منابع آب های سطحی و زیرزمینی و همچنین کاهش پرشدگی سدها به میزان ۴۴ درصد، تشدید تنش آبی در کشور را به همراه داشته است بگونه ای که استان هایی مانند سیستان و بلوچستان، کرمان، تهران، سمنان و قم از مناطق با بیشترین شدت بحران هستند.

بررسی وضعیت اقلیمی کشور

میانگین بارش کشور از ابتدای سال آبی تاکنون به ۱۳۷ میلی متر رسیده که نسبت به میانگین بلند مدت با کاهش ۴۰ درصدی همراه بوده و تنها ۵۸ درصد از بارش سالانه کشور تامین شده است.

استان هایی مانند سیستان و بلوچستان، هرمزگان، تهران، قم، خراسان شمالی و جنوبی و سمنان بیشترین کاهش بارش را بین ۴۰ تا ۷۳ درصد تجربه کرده اند که پیامد آن افزایش تنش آبی، افت منابع زیرزمینی و کاهش تولیدات کشاورزی در این مناطق بوده است.

وضعیت خشکسالی کشور

تا پایان تیرماه سال ۱۴۰۴ بر اساس شاخص استانداردهای بارش سالانه “SPEI”، ایران با یکی از فراگیرترین و ماندگارترین دوره های خشکسالی در دهه های اخیر مواجه بود. بگونه ای که بیش از ۹۷ درصد مساحت کشور در هر دو بازه زمانی یک و ۱۰ ساله تحت تاثیر خشکسالی قرار دارد.

این شرایط نه تنها ابعاد سرزمینی، بلکه ابعاد انسانی بحران را نیز نشان می دهد؛ به طوری که بیش از ۹۰ درصد جمعیت کشور در معرض درجاتی از خشکسالی قرار دارند.

در بازه یک ساله، شدت خشکسالی قابل توجه است و بیش از ۶۶ درصد از مساحت کشور با خشکسالی بسیار شدید مواجه شده؛ در حالی که در بازه ۱۰ ساله، اگرچه شدت اندکی کاهش یافته، اما الگوی خشکسالی پایدارتر و ساختاری تر شده و بیش از ۸۲ درصد مساحت کشورمان با خشکسالی شدید تا بسیار شدید درگیر است.

درگیری حدود ۹۰ درصد مساحت مازندران با خشکسالی

مازندران با حدود ۲۴ هزار کیلومتر مربع مساحت و بیش از ۳ میلیون نفر جمعیت که از آن به عنوان یکی از قطب های کشاورزی و گردشگری کشور نام برده می شود از پدیده خشکسالی در امان نبوده است بگونه ای که طبق داده های منتشر شده از سوی مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور، ۸۹.۵۲ درصد مجموع مساحت مازندران درگیر درجات انواع مختلف خشکسالی است.

طبق این داده، از این میزان، ۴۳.۷۴ درصد مساحت مازندران با خشکسالی بسیار شدید، ۲۲.۰۵ درصد با خشکسالی شدید،‌ ۱۶.۳۵ درصد با خشکسالی متوسط و ۷.۳۸ درصد نیز با خشکسالی خفیف همراه است. موضوعی تامل برانگیز و نگران کننده که جای تاسف بسیار دارد.

همچنین طبق این داده، بارندگی در ۷.۲۰ درصد از مجموع مساحت مازندران در حد نرمال بوده است و ۱.۵۲ درصد از مجموع مساحت این استان با ترسالی ضعیف، ۰.۸۲ درصد با ترسالی متوسط، ۰.۵۵ درصد با ترسالی شدید و ۰.۳۷ درصد نیز با ترسالی بسیار شدید مواجه بوده است.

داده های آماری منتشر شده در جدولی که مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور آن را تهیه و منتشر کرده است نشان می دهد که ۱۰۰ مساحت شهرهای بابلسر، جویبار، سیمرغ و میاندرود با خشکسالی بسیار شدید، و شهرهای نوشهر با ۷۰.۷۳، فریدونکنار با ۴۰.۰۱ و کلاردشت با ۳۱.۹۱ درصد مجموع مساحت با خشکسالی شدید، عباس آباد با ۳۵.۴۷، آمل با ۳۰.۴۹، نور با ۲۴.۵۰ و بابل با ۲۴.۴۵ درصد مساحت نیز با خشکسالی متوسط و رامسر با ۲۰.۸۰، چالوس با ۱۸.۹۵ و بابل با ۱۹.۴۱ درصد مجموع مساحت نیز با خشکسالی خفیف مواجه هستند.

مازندران در خط مقدم تغییرات اقلیمی

براساس داده های آماری، میانگین بارندگی در طی سال های اخیر در مازندران روند کاهشی داشته است و این روند همچنان نیز ادامه دارد و نکته قابل تامل اینکه اخلاف میانگین بارندگی در این استان در مقایسه با میانگین بلندمدت، سال به سال در حال افزایش است که موید این مطلب مهم و اساسی نیز جدول زیر است که با مشاهد آن می توان به عمق فاجعه پی برد.

وضعیت منابع آب زیرزمینی مازندران

بر اساس گزارش شرکت آب منطقه ای مازندران، کسری مخزن سالانه دشت های استان به حدود ۳۵۰ میلیون مترمکعب رسیده است و افت سطح آب زیرزمینی در دشت های بحرانی مانند دشت نکا، بهشهر و دشت ساری سالانه ۴۰ تا ۶۰ سانتی متر است و از ۱۱ دشت استان، ۶ دشت به عنوان دشت ممنوعه و بحرانی تشخیص داده شده است.

دمای هوای مازندران

میانگین دمای هوای سالانه مازندران در دهه ۹۰ نسبت به دهه ۸۰ حدود ۱.۲ درجه افزایش داشته و این روند در سالهای ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۲ به ۱.۵ درجه رسیده است.

عوامل تشدید کننده وقوع پدیده خشکسالی در مازندران

به اعتقاد کارشناسان تغییرات اقلیمی جهانی که در پی افزایش گازهای گلخانه ای و تغییر الگوی کشت رخ داده باعث کاهش بارش های مؤثر در منطقه خزری و از جمله در مازندران شده است که از جمله عوامل موثر در آن می توان به نکات زیر اشاره کرد:
تغییر کاربری اراضی: از سال ۱۳۷۰ تا ۱۴۰۰، حدود ۱۵ درصد از مجموع مساحت جنگل های مازندران کاهش یافته و به زمین های کشاورزی و مسکونی تبدیل شده است و این یعنی کاهش نفوذ آب و افزایش روان آب.
مدیریت سنتی کشاورزی: هم اکنون ۹۰ درصد آب مصرفی استان در بخش کشاورزی استفاده می شود که بخش زیادی از آن با روش های غرقابی و راندمان پایین ۳۵ تا ۴۰ همراه است.
برداشت بی رویه از چاه ها: تعداد چاه های مجاز و غیرمجاز در مازندران به بیش از ۵۰ هزار حلقه رسیده که این خود عاملی برای تشدید بحران خشکسالی در این استان است.

پیامدهای منفی وقوع خشکسالی در مازندران

در بخش کشاورزی: کاهش ۲۰ تا ۳۰ درصدی تولید برنج در برخی مناطق، کاهش کیفیت مرکبات و افزایش آفات
در بخش محیط زیست: خشک شدن تالاب ها مانند تالاب میانکاله، کاهش سطح جنگل ها و افزایش خطر آتش سوزی
در بخش اجتماعی: مهاجرت روستاییان به شهرها، افزایش تنش های آبی بین کشاورزان و کاهش درآمد خانوارهای روستایی
در بخش اقتصادی: کاهش تولید ناخالص داخلی استان در بخش کشاورزی و گردشگری

کاهش ۱۳ درصدی میانگین بارندگی در هشت ماهه سال زراعی مازندران

داده‌های دریافتی از مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور نشان می‌دهد که میانگین بارندگی در هشت ماهه سال زراعی امسال مازندران نسبت به مدت مشابه دوره آماری بلند مدت ۱۳ درصد کاهش داشت.

مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور میانگین بارندگی در هشت ماهه سال زراعی جاری منتهی به اردیبهشت ماه سال ١٤٠٥ مازندران را در مجموع ٤٣٦.٤ میلی‌متر اعلام کرد و گفت که این میزان نسبت به مدت مشابه دوره آماری بلندمدت که ۵۰۰.۷ میلی‌متر بوده حدود ۱۳ درصد و نسبت به مدت مشابه سال قبل نیز که ٤٦٩.٢ میلی متر بوده حدود هفت درصد کاهش داشته است.

طبق داده‌های دریافتی از مرکز ملی اقلیم و مدیریت حران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور، میانگین بارندگی در فصل اردیبهشت ماه امسال مازندران ۴۸.۰ میلی‌متر بوده که این میزان نسبت به مدت مشابه دوره آماری بلندمدت که ٤٨.١ میلی‌متر بوده بدون تغییر و نسبت به مدت مشابه سال قبل که ٢٢.٤ میلی‌متر بوده حدود ۱۱۴ درصد افزایش داشته است.

میانگین بارش باران در ۲ ماهه نخست سال ١٤٠٥ مازندران، ۱۱۶.۷ میلی‌متر بوده که این میزان نیز نسبت به مدت مشابه دوره آماری بلندمدت که ۱۰٤.٠ میلی‌متر بوده حدود ۱۲ درصد و نسبت به مدت مشابه سال قبل که ۷۸.۲ میلی‌متر بوده حدود ٤٩ درصد افزایش داشته است.

میانگین دمای هوای اردیبهشت ماه سال ١٤٠٥ مازندران نیز ١٤.١ درجه سلسیوس بوده که این میزان نسبت به مدت مشابه دوره آماری بلندمدت که ۱۲.۹ درجه سلسیوس بوده ۱.۲ درجه سلسیوس افزایش و نسبت به مدت مشابه سال قبل که ١٦.٦ درجه سلسیوس بوده ۲.۵ درجه سلسیوس کاهش داشته است.

داده‌های دریافتی از مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور، میانگین دمای هوای در ۲ ماهه نخست امسال مازندران را ١٢.٤ درجه سلسیوس ثبت کرد که این میزان نسبت به مدت مشابه دوره آماری بلندمدت که ۱۰.۶ درجه سلسیوس بوده، ۱۸ درجه سلسیوس افزایش و نسبت به مدت مشابه سال قبل که ۱۳.۷ درجه سلسیوس بوده، ۱.۳ درجه سلسیوس کاهش داشته است.

میانگین دمای هوا در هشت ماهه سال زراعی جاری مازندران منتهی به اردیبهشت ماه سال ١٤٠٥ نیز
۹.۷ درجه سلسیوس بوده که این میزان نسبت به مدت مشابه دوره آماری بلندمدت که ۷.۳ درجه سلسیوس بوده. ٢.٤ درجه سلسیوس و نسبت به مدت مشابه سال قبل که ۸.۷ درجه سلسیوس بوده ، یک درجه سلسیوس افزایش نشان می دهد.

براساسی خروجی‌های مدل اقلیم پژوهشکده اقلیم شناسی سازمان هواشناسی کشور، میانگین بارندگی از نیمه خردادماه تا نیمه مهرماه سال ۱۴۰۵ مازندران در محدوده نرمال پیش‌بینی می‌شود.

پیش‌بینی ۱۳۱ میلی‌متر باران در سه ماه آینده مازندران

همچنین مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور برای سه ماهه منتهی به مهرماه سال ۱۴۰۵ استان مازندران در مجموع ۱۳۱ میلی‌متر بارندگی پیش‌بینی کرده است.

مطابق جدول پیش‌بینی فصلی این مرکز، میانگین کمترین میزان بارندگی در سه ماهه آینده با ۲۴ میلی متر مربوط به مردادماه سال ۱۴۰۵ و بیشترین میزان بارندگی نیز با ۵۶ میلی متر مربوط به شهریورماه سال جاری است و برای خرداد و تیرماه امسال نیز به ترتیب ۲۵ و ۳۲ میلی متر باران پیش بینی شده است.
مطابق این جدول، میانگین بیشترین میزان بارندگی در خردادماه سال ۱۴۰۵ با ۴۹ میلی متر مربوط به رامسر است و پس از آن نوشهر با ۳۸، آلاشت با ۳۳، پل سفید با ۳۲ و ساری مرکز مازندران نیز با ۲۵ میلی متر به ترتیب شاهد بیشترین میزان بارندگی در این ماه خواهند بود و کمترین میزان بارندگی نیز در طی این ماه به ترتیب در کجور با ۲۸، بابلسر با ۴۰، کیاسر با ۴۲ و آلاشت و بلده با ۴۳ میلی متر پیش بینی شده است.

مطابق این جدول، میانگین بیشترین میزان بارندگی در تیرماه سالجاری با ۶۰ میلی متر مربوط به رامسر است و پس از آن نوشهر با ۵۷، آلاشت با ۴۱، بابلسر و قراخیل با ۳۹ و پل سفید با ۳۶ میلی متر به ترتیب شاهد بیشترین میزان بارندگی در این ماه خواهند بود و کمترین میزان بارندگی نیز در طی این ماه به ترتیب در کیاسر با ۱۹، بندرامیرآباد با ۲۰، سیاه بیشه و کجور با ۲۱ و بلده با ۲۳ میلی متر پیش بینی شده است.
در مردادماه سال ۱۴۰۵ نیز میانگین بیشترین میزان بارندگی با ۴۱ میلی متر در رامسر اتفاق خواهد افتاد و نوشهر با ۴۰، بابلسر با ۳۷، آلاشت با ۳۳ و قراخیل با ۳۰ میلی متر باران در جایگاه بعدی قرار دارند و کمترین میزان بارندگی نیز در طی این مدت در گلوگاه با ۱۲، بلده با ۱۳، کجور با ۱۴ و کیاسر با ۱۵ میلی متر پیش بینی شده است.

مطابق جدول پیش‌بینی فصلی مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور، در شهریورماه سال ۱۴۰۵ نیز میانگین بیشترین میزان بارندگی با ۱۴۶ میلی متر در نوشهر پیش بینی شده است و پس از آن به ترتیب رامسر با ۱۴۱، بابلسر با ۹۱ و قراخیل با ۶۷ میلی متر شاهد بیشترین میزان بارش باران در ماه یاد شده خواهند بود و بلده با ۱۷، سیاه بیشه با ۱۸، کجور بات ۲۵ و کیاسر با ۳۱ میلی متر شاهد کمترین میزان بارندگی در این ماه خواهند بود.
براساس خروجی های مدل اقلیمی پژوهشکده اقلیم شناسی سازمان هواشناسی کشور، میانگین بارش باران از خردادماه تا نیمه مهرماه سال ۱۴۰۵ در محدوده نرمال پیش‌بینی شده است.

با توجه به موارد مطرح شده، با نگاه جامع و آینده‌نگر، برای افزایش تاب‌آوری کشور در برابر خشکسالی، باید با برنامه ریزی مدون برای مقابله با این پدیده، اقدامات اثربخش صورت گیرد.

اصلاح الگوی کشت، کاهش مصرف آب، حمایت از کشاورزان، مدیریت حفظ و برداشت از منابع آبی و تدوین سیاست های هماهنگ و بلندمدت برای مقابله با پدیده خشکسالی در مازندران لازم و ضروری است و عبور از این شرایط نیازمند مشارکت جدی تمام دستگاه‌ها و مردم و حرکت به سوی سازگاری هوشمندانه با اقلیم متغیر کشور است.

خشکسالی در مازندران دیگر یک پدیده موقتی نیست، بلکه به یک بحران ساختاری تبدیل شده که ریشه در تغییرات اقلیمی و مدیریت ناپایدار دارد.