هفته صرفهجویی در مصرف آب(۲۵ تا ۳۱ خرداد) بهانهای برای برگزاری میزگردی با حضور متولیان حوزه آب و صاحبنظران دانشگاهی به میزبانی خبرگزاری دانشجویان ایران(ایسنا) در کرمانشاه بود. میزگردی که در آن وضعیت کنونی منابع آبی، خطرات سوءمصرف آب و راهکارهای برون رفت از وضعیت فعلی بررسی شد.
در ابتدای این نشست طهماسب نجفی معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری کرمانشاه اشارهای به شرایط اقلیمی ایران و به تبع آن استان کرمانشاه داشت و گفت: ما در کشوری خشک و نیمه خشک زندگی میکنیم که منابع آبی محدودی در بخش سطحی و زیرزمینی دارد، اما با وجود این شرایط میزان منابع و مصارف آب متناسب با یکدیگر نیست. از منابع موجود نزدیک به ۹۰ درصد در بخش کشاورزی استفاده میشود و سهم بخش صنعت به اندازه سه تا چهار درصد و مابقی سهم شرب و سایر مصارف است.
معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری کرمانشاه با بیان اینکه کرمانشاه نیز بارش چندان زیادی ندارد و وضعیت منابع آب در استان ما هم اصلا خوب نیست، خاطرنشان کرد: روند کاهشی بارشهای چند سال اخیر منابع آب استان را در شرایط شکنندهای قرارداده که مستندات هواشناسی و آب منطقهای کرمانشاه نیز بیانگر این موضوع است.
وی از کاهش قابل توجه حجم آب در مخازن آبهای زیرزمینی کرمانشاه یاد کرد که خطر فرونشست را جدی کرده و یادآور شد: رسیدن به مرحله فرونشست تقریبا غیرقابل بازگشت است. وقتی که بافت و ساختار خاک به دلیل فرونشست تغیر کند دیگر امکان تغذیه آبخوانها وجود نخواهد داشت و در این صورت اتفاقاتی که در برخی استانهای دیگر کشور رخ داده در کرمانشاه هم محتمل خواهد بود.
به گفته این مسئول، اکنون عمق برداشت آب از چاه برخی دشتهای استان به ۲۵۰ تا ۳۰۰ متر و آن هم با حداقل دبی رسیده است.
نجفی با بیان اینکه در زمینه آبهای سطحی هم وضعیت مناسبی نداریم، گفت: اکنون سد گاوشان که ۴۰ درصد منابع آب شرب شهر کرمانشاه را تامین میکند وضعیت مناسبی ندارد و اگر از سال گذشته منابع آب را مدیریت نمیکردیم، شاید شاهد جیرهبندی آب در شهر کرمانشاه بودیم.
اصلاح الگوی کشت، همراهی مردم و استفاده از پساب، ۳ راهکار حفظ آب
معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری کرمانشاه درباره راهکارهایی که میتواند جلوی رسیدن کرمانشاه به شرایط بدتر آبی را بگیرد نیز عنوان کرد: خوشبختانه در برنامه هفتم پیشرفت به عنوان یک سند بالادستی، تکالیف خوبی برای بخشهای مختلف در حوزه آب در نظر گرفته شده است. برای نمونه تاکید شده در بخش کشاورزی که بیشترین مصرف آب را به خود اختصاص میدهد، کاهش مصرف تا ۵۰ درصد و افزایش ۱.۵ برابری میزان بهرهوری باید در دستور کار قرار گیرد.
نجفی، اصلاح الگوی کشت متناسب با وضعیت منابع آبی، نوع اقلیم و خاک هر منطقه را یکی از مهمترین راهکارهای مدیریت منابع آب دانست که در برنامه هفتم پیشرفت نیز مورد تاکید قرار گرفته و افزود: ممنوعیت کشتهای آببَر خصوصا کشت برنج که آسیب جدی برای منابع آب استان است، مقابله با کشاورزان مهاجر، توسعه آبیاریهای هوشمند و نوین از جمله آبیاری زیرسطحی و ... از مهمترین اقداماتی است که باید انجام شود.
به گفته این مسئول، جهاد کشاورزی کرمانشاه اقدامات خوبی را در زمینه مدیریت منابع آب بخش کشاورزی آغاز کرده و این روند باید ادامه داشته باشد.
وی در ادامه تداوم برنامههای احیاء و تعادل بخشی دشتها شامل انسداد چاههای غیرمجاز، نصب کنتورهای هوشمند، اصلاح و تعدیل پروانهها، نصب کنتور هوشمند بر روی چاههای در اختیار دستگاهها و ... را نیز از دیگر مواردی دانست که باید در زمینه مدیریت منابع آب مورد توجه قرار گیرد و اضافه کرد: نیازمند بازتخصیص مجوزهای آب متناسب با شرایط کنونی هستیم.
نجفی با اشاره به آمار قابل توجه انسداد چاههای غیرمجاز استان در سال گذشته که با همراهی شرکت آب منطقهای و سایر بخشها محقق شد، افزود: امسال نیز برخورد با اضافه برداشت از منابع آب زیرزمینی با جدیت دنبال خواهد شد.
معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری کرمانشاه با بیان اینکه استفاده از پساب برای مصارف صنعتی نیز یک کمک بزرگ برای منابع آب است، خاطرنشان کرد: جایگزینی پساب به جای آبهای زیرزمینی و حتی سطحی را برای صنایع آببَر سنگین شرق کرمانشاه از جمله پتروشیمیها و نیروگاه با جدیت دنبال میکنیم. میزان برداشت سالیانه این صنایع از منابع آب زیرزمینی منطقه معادل ۲۸ تا ۳۰ میلیون مترمکعب و معادل حجم برخی از سدهای استان است و با توجه به اینکه در این محدوده صنایع سنگینی هم داریم، تداوم این وضعیت میتواند خطر فرونشست و ایجاد فاجعه در آن مناطق را جدی کند.
وی از بررسی چند سناریوی انتقال پساب به صنایع شرق کرمانشاه خبر داد که کوتاهترین مسیر انتخاب شده و در دست پیگیری نهایی است و افزود: اگر پیگیریهای ملی به نتیجه برسد، این طرح ظرف سه ماه قابل اجرا خواهد بود و اعتبار آن نیز توسط بخش خصوصی تامین میشود.
معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری کرمانشاه با بیان اینکه بر اساس قانون برنامه هفتم پیشرفت نیز صنایع آببَر باید فکری به حال تامین آب خود بکنند، خاطرنشان کرد: البته جایگزینی پساب به جای منابع آب محدود به صنایع نیست و باید در آبیاری فضای سبز و سایر مصارف نیز دنبال شود.
نجفی از نقش مهم مشارکت مردم در مصرف آب هم یاد کرد و ادامه داد: آموزش مردم و کشاورزان میتواند به کاهش مصرف آب کمک کند، به شرط آنکه آموزشها اصولی، تخصصی، غیرتکراری و با استفاده از ظرفیت اساتید و دانشگاهیان باشد.
۶۰۰ میلیون مترمکعب سوءبرداشت سالیانه از منابع آب زیرزمینی در کرمانشاه/ خطر فرونشست در دشت حسنآباد - شیان
بهرام درویشی مدیرعامل شرکت آب منطقهای کرمانشاه هم در این میزگرد اشارهای به وضعیت نامناسب منابع آب در کشور داشت و گفت: عمده جغرافیای کشور ما مناطق خشک است که میزان بارندگی در آن پایین است.
وی با بیان اینکه درحال حاضر ۲۳ استان ایران درگیر تنش آبی هستند، خاطرنشان کرد: پشتوانه دائمی و محکمی در زمینه منابع آبی نداریم و اکنون برخی شهرهای بزرگ از جمله تهران در زمینه تامین آب حتی از محل سدها نیز با چالش مواجه شدهاند.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای از وضعیت نامناسب منابع آبی در کرمانشاه هم یاد کرد و افزود: ما در استان کرمانشاه ۳۲ محدوده مطالعاتی داریم که ۹ مورد آن مشترک با سایر استانهای همجوار است. از ۲۳ محدوده اختصاصی داخل استان هیچ محدوده آزادی نداریم و همه محدودههای مطالعاتی ممنوعه یا ممنوعه بحرانی هستند.
وی با بیان اینکه خطر فرونشست را در دشت حسنآباد - شیان احساس کرده ایم، خاطرنشان کرد: در سایر دشتها از جمله ماهیدشت، سرفیروزآباد و ... نیز وضعیت مناسبی نداریم.
درویشی وقوع فرونشست در دشتها را نقطهای بدون بازگشت دانست که باعث میشود دیگر امکان تغذیه آبخوان وجود نداشته باشد و ادامه داد: اگرچه ما هنوز در استان کرمانشاه به این شرایط نرسیده ایم اما باید از نمونههایی که در کشور رخ داده درس عبرت بگیریم.
وی با بیان اینکه اکنون میزان مصرف و برداشت آب از منابع زیرزمینی در کرمانشاه سالانه یک میلیارد و ۳۰۰ میلیون مترمکعب است، گفت: از این میزان ۳۰۰ میلیون مترمکعب مربوط به برداشتهای غیرمجاز(آب مفقودی) و ۳۰۰ میلیون مترمکعب نیز مربوط به بدمصرفی و اضافه برداشت است.
صنایع به سمت پایاب سدها هدایت شوند
مدیرعامل شرکت آب منطقهای از راهکارها و اقداماتی که برای صیانت از منابع آب در بخشهای مختلف در دستور کار است یاد کرد و ادامه داد: محدود کردن صدور مجوز برداشت آب در دشتها را دنبال میکنیم و برداشت در دشتها بسیار محدود و صرفا در صورت نیاز واحدهای صنعتی با هدف کمک به تولید و اشتغال استان صورت میگیرد.
به گفته درویشی، رویکرد کلی این است که حتی برای مصارف صنعتی نیز صدور مجوز جدید برداشت آب در دشتها صورت نگیرد و با توجه به اینکه در اکثر سدهای استان تخصیص آب برای صنعت داریم، احداث صنایع جدید به سمت پایاب سدها هدایت شود.
وی معتقد است صدور مجوزهای متعدد برای صنایع کوچک و یا کشاورزی در دشتها نتیجهای جز سوراخ شدن گوشه به گوشه دشتها و وخیمتر شدن وضعیت آنها نخواهد داشت.
هدفگذاری برای انسداد بیش از ۱۰۰۰ حلقه چاه غیرمجاز
درویشی همچنین از اجرای جدی طرح احیاء و تعادل بخشی دشتها خبر داد و گفت: در همین راستا، شرکت آب منطقهای طرح احیاء و تعادل بخشی دشتها را با جدیت دنبال میکند. سال گذشته ۱۴۳۸ حلقه چاه غیرمجاز در استان کرمانشاه با هزینه و زمان زیاد پُر شد و از محل انسداد چاهها، نصب کنتورهای هوشمند و اصلاح و تعدیل پروانهها نزدیک به ۶۰ میلیون مترمکعب آب در کرمانشاه ذخیره شد که معادل حجم برخی از سدهای استان است.
وی از تکلیف وزارت نیرو برای انسداد هزار حلقه چاه غیرمجاز دیگر در استان کرمانشاه در سال جاری یاد کرد و ادامه داد: برنامه داریم بیش از این تعداد چاه غیرمجاز پُر کنیم، اما نباید فراموش کرد شناسایی و انسداد چاههای غیرمجاز بسیار دشوار است و در اکثر موارد چاهها پوشانده و مخفی میشوند.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای کرمانشاه جلوگیری از اضافه برداشت چاههای مجاز از طریق نصب کنتور هوشمند را نیز از دیگر برنامههای در دست اقدام برشمرد و عنوان کرد: در طرح مشترکی که با شرکت توزیع برق آغاز کردیم، برق کنتور چاههایی که اضافه برداشت دارند از راه دور قطع میشود. به علاوه به دنبال راهاندازی نهایی مرکز دیسپاچینگ کنتورهای هوشمند هم هستیم که اقدامات اولیه آن انجام شده است.
لزوم محدودیت کشت برنج و کشت دوم
مدیرعامل شرکت آب منطقهای کرمانشاه از سهم ۹۰ درصدی مصرف آب در بخش کشاورزی و لزوم مدیریت آب در این بخش نیز یاد و اظهار کرد: بر اساس قانون برنامه هفتم پیشرفت هم مقرر شده در استان کرمانشاه ۴۰۰ میلیون مترمکعب ذخیره آب در بخش کشاورزی و از محل انسداد چاه، نصب کنتور هوشمند و اصلاح و تعدیل پروانهها داشته باشیم.
وی با بیان اینکه اصلاح و تعدیل پروانه بهرهبرداری از چاهها با جدیت از سوی شرکت آب منطقهای دنبال میشود، ادامه داد: چند دهه قبل که وضعیت آب بهتر بوده پروانههای بهرهبرداری برای چاهها صادر شده که متناسب با شرایط تنش آبی کنونی باید اصلاح شود. به علاوه اکنون با روشهای نوین آبیاری نیاز کشاورزان نیز کاهش مییابد و باز تخصیصی که برای پروانههای بهرهبرداری چاهها انجام میشود حتما جوابگوی نیاز مصرفی کشاورزان خواهد بود.
وی همچنین بر لزوم حرکت به سمت روشهای مدرن کشاورزی و آبیاری نیز تاکید کرد و ادامه داد: در روشهای مدرن نیاز به مصرف آب به میزان قابل توجهی کاهش و بهرهوری افزایش مییابد و این روش اکنون در گلخانهها هم مورد استفاده قرار میگیرد.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای کرمانشاه از آسیب جدی که کشت دوم خصوصا کشت محصولات آببر به منابع آبی وارد میکند نیز یاد کرد و ادامه داد: کشت دوم درست در زمانی که ظرفیت منابع آبی در فصل تابستان به حداقل رسیده صورت میگیرد، آن هم برای محصولاتی مانند ذرت، چقندر و ... که آسیب جدی به منابع آبی وارد میکند.
وی در ادامه همچنین بر لزوم جلوگیری از کشت محصولاتی که متناسب با اقلیم کرمانشاه نبوده و بسیار آببر است از جمله برنج تاکید کرد و افزود: باید جلوی فعالیت کشاورزان مهاجر هم گرفته شود که البته این امر نیازمند اصلاح فرهنگ است. این کشاورزان در گذشته در استانهایی فعالیت داشتند که اکنون منابع آب و خاک آنجا از دست رفته و حالا سراغ کرمانشاه آمدهاند و میتوانند منابع آب کرمانشاه را هم با خطر جدی مواجه کنند.
به گفته مدیرعامل شرکت اب منطقهای کرمانشاه، صیانت از منابع آب یک کار فرادستگاهی است که نیازمند همراهی و مشارکت جدی مردم و اصلاح فرهنگ مصرف بوده و این اصلاح فرهنگ باید از کودکی در خانوادهها آغاز شود.
درویشی در ادامه تامین آب شرب را دغدغه اصلی متولیان حوزه آب برشمرد و عنوان کرد: در سال گذشته هم اگر در شهر کرمانشاه چاههای غیرمجاز در منطقه «میاندربند» را مسدود نمیکردیم با بحران آب مواجه میشدیم و از همین رو انسداد چاههای غیرمجاز با اولویت نزدیکی به منابع تامین اب شرب صورت میگیرد.
وی با بیان اینکه منابع آبی که اکنون در کرمانشاه داریم قطعا پاسخگوی نیاز شرب استان تا افق بلندمدت ۱۴۳۰ نخواهد بود و باید به فکر منابع جایگزین باشیم، تاکید کرد: در حال پیشبینی و مطالعات طرحهای جایگزین برای تامین آب شرب شهرها و روستاهای استان با اتکا به منابع آب سطحی و کاهش حداکثری استفاده از منابع آب زیرزمینی هستیم. کرمانشاه از استانهای پیشرو در تدوین این طرح بوده و اکنون این طرح در حال بررسیهای کارشناسی بیشتر است.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای کرمانشاه یادآور شد: در قالب این طرح، تامین آب شرب بلندمدت شهرهای استان از محل سدها دیده شده است. برای نمونه اجرای سد «بیستون» برای تامین آب شرب بلندمدت شهرهای کرمانشاه و هرسین دنبال میشود.
حل مشکل آب از طریق پیوند مردم و حاکمیت ممکن است
در ادامه خلیل جلیلی عضو هیات علمی گروه مدیریت منابع محیطی پژوهشکده توسعه کالبدی جهاد دانشگاهی کرمانشاه نیز با اشاره به اینکه کشور ایران از نظر موقعیت جغرافیایی در منطقهای واقع شده که نقاط هم عرض آن در دنیا بیایان است، افزود: اگرچه در برخی نقاط محدود در کشور ممکن است بارشهای بیشتری داشته باشیم، اما عمده نقاط کشور خشک و نیمه خشک است و با توجه به این شرایط نباید نوع برخورد ما با کل کشور یکسان باشد.
وی با اشاره به اینکه ۹۰ درصد مصرف آب در ایران به بخش کشاورزی اختصاص دارد و سایر بخشها خصوصا صنعت سهم بسیار کمتری دارد، یادآور شد: این در حالیست که در کشورهای توسعه یافته سهم بخش کشاورزی حدود ۶۰ درصد بوده و مصارف صنعتی سهم بیشتری دارد.
معاون پژوهش و فناوری سازمان جهاد دانشگاهی کرمانشاه اضافه کرد: از سوی دیگر متوسط مصرف آب در ایران نسبت به دیگر کشورها و منابع آبی که در اختیار داریم بالاست و حتی بیشترین مصرف آب را نیز در شهری مانند تهران داریم که چالشهای جدی در زمینه تامین آب دارد.
جلیلی میزان مصارف آب در کشور را متناسب با منابعی که در اختیار داریم ندانست و اظهار کرد: پیامد این وضعیت وقوع فرونشست در دشتهای کشور است که متاسفانه این روند را در برخی از استانها شاهد هستیم. وقتی که فرونشست رخ دهد منافذ بین خاک از دست رفته و عملا پتانسیل ذخیره آب در آن منطقه برای آینده هم از بین میرود.
عضو هیات علمی سازمان جهاد دانشگاهی کرمانشاه ادامه داد: اکنون در استان کرمانشاه عمده دشتهای ما ممنوعه و یا ممنوعه بحرانی است. با این حال وضعیت منابع آب در استان کرمانشاه بهتر از دیگر استانها مدیریت شده و در برخی استانها شاهد بروز فروچالههایی عمیق هستیم.
وی درباره راهکارهایی که میتواند به کمک منابع آب بیاید نیز عنوان کرد: اصلاح فرهنگ مهمترین گام است و از برخی اقدامات دیگر هم اثربخشی بیشتری دارد.
این پژوهشگر حوزه آب اصلاح سبک زندگی مردم را هم ضروری دانست و خاطرنشان کرد: چرا باید در شرایطی که در کشور خشک و نیمه خشک زندگی میکنیم مصرف برنج در خانوارها اینقدر بالا باشد که در استانهایی مانند کرمانشاه، ایلام، خوزستان و ... هم برنج بکاریم.
جلیلی تنهارهکار برون رفت از این وضعیت را مدیریت تدریجی، مشارکتی و مردمی منابع آبی برشمرد و گفت: در برخی از زمینهها هم خلاءهای قانونی داریم که باید اصلاح و جلوی رفتارهای سلیقهای با منابع آب گرفته شود.
انتهای پیام