به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، مهدی محبتی، استاد زبان و ادبیات فارسی درباره ابعاد مختلف اندیشه عطار نیشابوری و پیوند آن با مفاهیم بنیادین فرهنگ ایرانی و اسلامی بهویژه فلسفه عاشورا گفت: یکی از مهمترین پیامهای نهضت امام حسین(ع)، ترجیح زندگی با عزت بر زندگی همراه با ذلت و ظلمپذیری است؛ اندیشهای که در طول تاریخ ادبیات فارسی بارها و بارها توسط شاعران و نویسندگان بزرگ بازآفرینی شده است.
وی با تأکید بر اینکه «کیفیت زندگی مهمتر از طول زندگی است»، افزود: در ادبیات فارسی بارها این مضمون تکرار شده که آنچه به زندگی ارزش میبخشد، شمار سالهای عمر نیست، بلکه چگونگی زیستن انسان است. بسیاری از شاعران ما بر این باور بودهاند که اگر زندگی از حقیقت، آزادگی و شرافت تهی شود، طولانی بودن آن امتیازی محسوب نمیشود.
مهدی محبتی
این استاد دانشگاه در ادامه با اشاره به شاهنامه فردوسی گفت: فردوسی از نخستین شاعرانی است که این اندیشه را با صراحت مطرح میکند. در شاهنامه، پهلوانان ایرانی بارها مرگ با شرافت را بر زندگی همراه با بندگی و خواری ترجیح میدهند. این نگاه در آثار شاعران بعدی نیز استمرار یافته و به یکی از مؤلفههای اصلی تفکر ایرانی تبدیل شده است.
عطار از جمله شاعرانی است که توجه ویژهای به شخصیت امام حسین(ع) و حادثه عاشورا داشته است. در آثاری همچون الهینامه و مصیبتنامه، اشارات و روایتهایی درباره امام حسین(ع) و یارانش دیده میشود
محبتی سپس به شعر معروف «عقاب» اثر زندهیاد ناتل خانلری پرداخت و آن را نمونهای برجسته از بازتاب همین اندیشه دانست و توضیح داد: در این شعر، تقابل میان عقاب و زاغ در حقیقت تقابل دو نوع نگرش به زندگی است؛ از یک سو زندگی کوتاه اما سرشار از آزادی، شکوه و عزت، و از سوی دیگر زندگی طولانی اما آلوده به خواری، منفعتطلبی و وابستگی. عقاب در نهایت حاضر نمیشود برای ادامه حیات، ارزشهای خود را قربانی کند و ترجیح میدهد با حفظ هویت و آزادگی خویش زندگی کند، حتی اگر این انتخاب به قیمت کوتاهتر شدن عمرش تمام شود.
وی تاکید کرد: این همان درسی است که میتوان از فلسفه عاشورا نیز دریافت کرد. امام حسین(ع) در برابر وضعیتی قرار گرفت که میتوانست با پذیرش شرایط موجود، زندگی خود را حفظ کند، اما راه دیگری را برگزید؛ راهی که بر حفظ حقیقت، عدالت و کرامت انسانی استوار بود.
محبتی در بخش دیگری از سخنان خود به انعکاس واقعه کربلا در آثار عطار نیشابوری اشاره کرد و گفت: عطار از جمله شاعرانی است که توجه ویژهای به شخصیت امام حسین(ع) و حادثه عاشورا داشته است. در آثاری همچون الهینامه و مصیبتنامه، اشارات و روایتهایی درباره امام حسین(ع) و یارانش دیده میشود که بیانگر ارادت و توجه عمیق این شاعر بزرگ به مفاهیم عاشورایی است.
وی با اشاره به شرایط سیاسی و مذهبی دوران عطار افزود: بسیاری از شاعران و اندیشمندان گذشته ناچار بودند برخی دیدگاههای خود را با احتیاط بیان کنند، زیرا فضای فکری و سیاسی زمانه امکان طرح آشکار بسیاری از مسائل را فراهم نمیکرد. با این حال، عطار در آثار خود بهصراحت با تعصب، جزماندیشی و ظلم مخالفت میکند و انسان را به حقیقتجویی و آزاداندیشی فرا میخواند.
این پژوهشگر ادبیات فارسی همچنین تأکید کرد: فلسفه عاشورا در هر دوره تاریخی قابلیت بازخوانی و تفسیر مجدد دارد. هیچ نسلی ناگزیر نیست تنها یک روایت ثابت و محدود از عاشورا داشته باشد؛ بلکه میتواند با حفظ اصول و ارزشهای بنیادین این واقعه، آن را متناسب با مسائل و نیازهای زمان خود مورد تأمل قرار دهد.
محبتی تصریح کرد: آنچه در همه این بازخوانیها ثابت میماند، پیام اصلی عاشوراست؛ اینکه انسان نباید حقیقت را فدای منفعت، عدالت را قربانی قدرت و کرامت انسانی را تسلیم خواستههای نادرست کند.
وی در پایان سخنان خود با اشاره به جایگاه ادبیات در انتقال این مفاهیم گفت: ادبیات فارسی گنجینهای سرشار از روایتها، حکایتها و مضامینی است که انسان را به تأمل درباره معنای زندگی فرامیخواند. از فردوسی و عطار گرفته تا شاعران معاصر، همگی به شیوههای مختلف این پیام را منتقل کردهاند که ارزش زندگی نه در طول آن بلکه در کیفیت گذران عمر است.