مرحوم آیتالله محمد فاضل لنکرانی از جمله فقها و مراجع معاصر است که نامش با امام خمینی(ره) و مکتب فقهی ایشان پیوند خورده است. بهگونهای که فهم نگاه اجتهادی امام(ره) بدون مراجعه به آثار فاضل لنکرانی و تقریرهای او از دروس امام، دشوار مینماید. همزمان با سالگرد وفات او نگاهی داریم به زندگی علمی و مبارزات انقلابی این فقیه درگذشته.
همدرس سیدمصطفی
محمد موحدی متولد سال ۱۳۱۰ شمسی بود در شهر مقدس قم. پدرش از عالمان برجسته حوزه قم بود و از شاگردان ممتاز مؤسس حوزه علمیه قم، مرحوم آیتالله شیخ عبدالکریم حائری و از آنجا که زاده لنکران در جمهوری آذربایجان فعلی بود، به «فاضل لنکرانی» شهرت داشت. خاندانی که از دیرباز به دانش دینی و خدمت به مکتب اهلبیت(ع) شهرت داشتند.
محمد همچون برادرانش ابتدا به مدارس معمول رفت و در تحصیلات جدید هم رشد و توفیق بسیار به دست آورد و هوش و استعداد فراوان نشان داد؛ اما سیزده ساله بود که برخلاف برادرانش به یکباره از ادامه تحصیل در مدارس جدید چشم پوشید و وارد حوزه علمیه شد تا راه پدرش را ادامه دهد.
علاوه بر جاذبههای دنیای بیآلایش و در عین حال معنوی طلبگی، عامل دیگری هم لازم بود که آن نوجوان پرشور را به این راه بکشاند؛ «سیدمصطفی» که از دوستان دوران تحصیلات ابتداییاش بود، به همراه و همبحث طلبگیاش تبدیل شد و همین رفاقت بود که در آینده پیوند خورد به ارادت نسبت به پدر سیدمصطفی، یعنی سیدروحالله خمینی.
دروس حوزه را با جدیت و سرعت آغاز کرد و دورههای مقدمات و سطوح را که معمولا در مدت 8 یا 9 سال به پایان میبردند، تنها در مدت 6 سال از سر گذراند در نوزده سالگی وارد آخرین مرحله تحصیلات حوزوی، یعنی درس خارج شود و جوانترین شاگردی باشد که پای درس سنگین آیتالله بروجردی مینشیند.
چهره جوان او تردیدهایی به وجود آورده بود درباره قدرت درک و فهم مطالب استاد؛ اما وقتی درسهای هر روز استاد را به زبان عربی تقریر میکرد، نشان میداد که نهتنها درس را درک کرده، بلکه بر آن تسلط هم پیدا کرده و قدرت انتقالش را دارد. بهطوری که چندی بعد، استاد را در منزل پدری دید که میگفت: «هیچ فکر نمیکردم که پسرت با این سن و سال بتواند به خوبی بر تمام رموز درسها آشنا بشود و آنها را در قالب عباراتی جالب توجه از نظر تفهیم و تفهّم و آن هم به زبان عربی به رشته تحریر در آورد.»
پای درس آقا روحالله
درس اصول فقه «آقا روحالله» که شروع شد، یکی از پرشورترین شاگردانش شیخ محمد فاضل لنکرانی بود تا پس از درس آیتالله بروجردی، پای درس اصول امام بنشیند. چندی بعد درس فقه امام هم شروع شد تا در مجموع حدود ده سال از دروس امام بهره گیرد و حاصلش را در دهها جلد کتاب به رشته تحریر درآورد.
در کنار اینها از حکمت و فلسفه نیز غافل نشد و از محضر علامه طباطبایی، بخشهایی از منظومه سبزواری و اسفار صدرای شیرازی را فراگرفت.
فاضل لنکرانی با هوش سرشار و کمنظیری که داشت، در جوانی به قدرت اجتهاد رسید و 25ساله بود که پس از نوشتن کتاب نهایةالتقریر، استادش آیتالله بروجردی به اجتهادش تصریح کرد.
بعدها جامعه مدرسین حوزه علمیه قم در بیانیهای هفت نفر از مجتهدین جامعالشرایط را به عنوان مراجع جایزالتقلید معرفی کردند که آیتالله محمد فاضل لنکرانی در صدر این فهرست بود.
تدریس استاد نوجوان
فاضل جوان از نخستین سالهای طلبگی و به موازات تحصیل، تدریس را نیز پی گرفت و کرسی تدریس استاد نوجوان، صحنه جالبی را در برابر شاگردانی که همگی بزرگتر از استادشان بودند رقم میزد. در آن سالها شاگردانش به دهها نفر میرسید و در بیست سالگی گاه صدها نفر در درسش حاضر می شدند.
درس کفایةالاصول استاد، یعنی آخرین و دشوارترین کتاب سطح عالی، قریب ششصد نفر را پای درسش مینشاند و صوت آن هنوز هم طی سالها مورد توجه طلاب جوان بوده است. و بالاخره دروس خارج فقه و اصول او دهها سال ادامه داشت و گروه کثیری از فضلا را به خود جلب کرد.
میراث مکتوب
تألیفات مرحوم آیتالله فاضل لنکرانی عمدتا با نثری روان، مستدل و در عین حال بهدور از پیچیدگیهای غیرضرور نوشته شده است. از او ۵۴ عنوان کتاب در ۸۷ جلد بهجا مانده که پنج حوزه اصلی فقه، اصول، عقاید، تفسیر و حدیث را دربر میگیرد.
«تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة»، بیتردید مهمترین و مفصلترین اثر آیتالله فاضل لنکرانی است. کتابی که در بیش از سی جلد تنظیم شده، شرحی است بر «تحریر الوسیله» امام خمینی(ره). ایشان در این اثر عظیم، با استادی تمام، به شرح و بسط فتاوای امام(ره) پرداخته و با تکیه بر مبانی فقهی و اصولی، دیدگاه نهایی خود را در ابواب گوناگون فقه از طهارت تا دیات ارائه کرده است. این کتاب امروز یکی از منابع اصلی درس خارج فقه در حوزههای علمیه محسوب میشود.
او علاوه بر فقه، در علم اصول نیز صاحبنظر بود و کتاب «اصول الشیعه لاستنباط أحکام الشریعه» حاصل سالها تدریس خارج اصول اوست. علاوه بر اینها آثاری در فقه سیاسی و مبارزه با جریانهای انحرافی و... نیز از او بهجا مانده که «آیین کشورداری از دیدگاه امام علی(ع)» و «سیمای فرقههای منحرف» از آن جملهاند.
مرکزی فقهی برای ائمه اطهار
فعالیت علمی آیتالله فاضل لنکرانی در تدریس و تالیف خلاصه نشد و نسبت به تاسیس و تدبیر مراکز علمی نیز اهتمام داشت. مرکز فقهی ائمه اطهار(ع) به ابتکار او و با هدف گسترش فقه شیعه و پاسخگویی به نیازهای نوپدید فقهی در سال 1376 بنیانگذاری شد. این مرکز با فعالیت در بخشهای گوناگون علمی و پژوهشی، شعبههایی در مشهد، سوریه و افغانستان دارد.
فعالیت آموزشی این مرکز به برگزاری دروس عالی حوزه، دروس خارج و تخصصی تفسیر اختصاص دارد و علاوه بر آن مرکز تخصصی تربیت مربی نیز در آن پیشبینی شده است. علاوه بر این به فعالیت پژوهشی و تالیفی در زمینههای فقه و اصول نیز اهتمام داد.
کتابخانه تخصصی مرکز فقهی ائمه اطهار، مجموعهای از هزاران جلد کتاب در حوزههای گوناگون فقهی را دربر دارد؛ اعم از فقه شیعه، فقه مذاهب چهارگانه اهلسنت و فقه سایر مذاهب، مانند زیدی، اباضی و... این مجموعه همچنین شامل آثاری در زمینههای قواعد فقه، تاریخ فقه، اصول فقه شیعه، اصول فقه اهلسنت، فقه مقارن، موسوعات فقهی، آیاتالاحکام و نیز احادیث شیعه و اهلسنت است.
چهل سال تبعید در چهارماه
سالهای جوانی محمد فاضل تنها به تحصیل و پژوهش نمیگذشت. او از همان دوران نسبت به مسائل اجتماعی و سرنوشت مسلمانان حساسیت ویژهای داشت و همزمان با شروع مبارزات امام(ره) محمد فاضل نیز به پیروی از استادش قدم در این راه نهاد؛ چه به صورت فردی و چه بهعنوان عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه که در آن زمان فعالیت چشمگیری داشت.
او یکی از دوازده نفری بود که مرجعیت امام خمینی را کتبا به اطلاع دیگران رساند و از اولین روزهای فعالیت جامعه مدرسین حوزه علمیه قم به آن پیوست تا امضایش زیر بسیاری از اعلامیهها، از جمله اعلام مرجعیت امام خمینی و نیز خلع ید شاه از قدرت، بنشیند.
فعالیتهای سیاسی او پس از انقلاب اسلامی هم ادامه داشت. در اولین دوره مجلس خبرگان رهبری به نمایندگی از مردم استان مرکزی برگزیده شد، سالها دبیر جامعه مدرسین حوزه علمیه قم بود و چندین بار نیز در جبهههای جنگ دفاع مقدس حضور یافت تا مشوق رزمندگان باشد.
فعالیتها و مبارزاتش بدون هزینه نبود و بارها طعم دستگیری، بازجویی، زندان و شکنجه رژیم طاغوت را چشید و سرانجام تبعید شد. نخستین تبعیدگاهش بندر لنگه بود در اوج تابستان تا چهار ماه را در گرمای سوزان و شرجی تحملناپذیرش سپری کند؛ چهار ماهی که به قول خودش به اندازه تحمل چهل سال رنج و مرارت گذشت. مقصد بعدیاش هم منطقه کویری یزد بود برای دو سال و نیم اقامت اجباری.
فاضل از دوره تبعیدش هم بهترین استفاده را کرد و علاوه بر تحقیقات علمی و تألیفات و نگارشهای با ارزشی که در آن مدت انجام داد، به ارتباط با مردم و روشنگری پرداخت برای ادامه مبارزه نیز میپرداخت تا جامعه را در مسیر مبارزات امام راحل قرار دهد.
مفسر مکتب فقهی و سیاسی امام
میگفت بیش از ده سال در درس و بحثهای امام شرکت کردهام و حدود بیست و شش سال است که مشغول نوشتن شرح کتاب فقهی امام، یعنی تحریرالوسیله هستم که بیست جلد آن چاپ شده. مبانی امام را با اکثر مبانی معاصرین یا متقدمین بر امام هم مقایسه کردهام؛ امابه طور حتم اذعان میکنم که نتوانستهایم ابعاد علمی امام را دریابیم!
درباره اندیشه حکومت اسلامی امام میگفت: ابتکار مهم امام در مسئله ولایتفقیه، اثبات بداهت عقلی آن است. امام برپایه جامعنگری اسلام و عدم محدودیت عصری اسلام و لزوم اجرای دین در جامعه، به این نتیجه میرسند که فقیه جامعالشرایط نیز در زمان غیبت همان وظیفه پیامبر(ص) و امام(ع) را دارد.
از نظر امام(ره)، ولایتفقیه در ردیف سایر مسائل عرفیه فقهیه نیست که پشتوانهاش یک یا چند روایت باشد تا عدهای بخواهند از راه مناقشه در سند یا دلالت، این اصل مهم را مخدوش نمایند.
معتقد بود مشروعیت حکومت و لزوم تبعیت از قوانینش در زمان حاضر، راهی جز ولایتفقیه ندارد و همانطور که در زمان رسول خدا(ص) مشروعیت حکومت، به جهت تصدی رسول خدا بود، در زمان غیبت نیز با تصدی فقیه جامعالشرایط، حکومت و قوانین او مشروعیت پیدا می کند.