به گزارش ایرنا، با فرارسیدن محرم خراسان جنوبی بار دیگر صحنه برپایی آیین کهن «علمبندان» میشود؛ سنتی ریشهدار که از کارکردهای جنگی در تاریخ کهن تا نمادهای سوگواری عاشورا امتداد یافته و امروز در شهرها و روستاهای استان بهعنوان آیینی زنده و مردمی آغازگر عزاداری امام حسین(ع) است.
غروب آخرین روز ماه ذیالحجه که از راه میرسد حسینیهها و تکایای خراسان جنوبی حال و هوایی متفاوت پیدا میکنند پارچههای نذری، صدای چاووشی، دود اسپند و جمع شدن مردم در یک نقطه همگی خبر از آیینی میدهند که نه فقط یک مراسم مذهبی که بازخوانی بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی مردم این سرزمین است.
«عَلَم» در فرهنگ عزاداری خراسان جنوبی تنها یک نماد ساده نیست این نشانه، ریشههایی دارد که برخی پژوهشها آن را به پیش از اسلام و حتی کارکردهای نظامی در جنگهای کهن نسبت میدهند زمانی که علم و بیرق، ابزار هدایت و انسجام لشکرها بوده است.
در روایتهای تاریخی نیز آمده که پرچمها و علمها در سپاه امام حسین(ع) حضور داشتهاند و بعدها در دورههای مختلف از جمله در زمان سلجوقیان و سپس صفویه، شکل و کارکرد آنها دستخوش تغییر شده است.
سفرنامهنویسان اروپایی نیز در قرون گذشته به حضور علمها در آیینهای سوگواری اشاره کردهاند از جمله «تاورنیه» که در شرح عزاداری شیعیان بغداد از دستههایی سخن میگوید که با علم و بیرقهای بلند در مراسم تشییع حرکت میکردند و نوای اندوهگین سر میدادند این روایتها نشان میدهد که علم، به تدریج از ابزار جنگی به نماد سوگواری و هویت مذهبی تبدیل شده است.
در شکل امروزی، علم ترکیبی از پایه، پوشش پارچهای و توغ است ساختاری که به گفته پژوهشگران احتمالا در اواخر دوره صفویه و اوایل قاجاریه شکل نهایی خود را یافته است.
در بیرجند و بسیاری از مناطق خراسان جنوبی، پایه علمها ارتفاعی متفاوت دارد و گاه از دو تا بیش از ۲۰ متر متغیر است هرچند اغلب میان دو تا پنج متر ساخته میشود.
بر فراز علم، توغ قرار دارد و زیر آن پارچهها و دستمالهای نذری آویخته میشود پارچههایی که مردم با نیتهای مختلف از حاجتخواهی تا تبرک به علم میبندند، این پارچهها در رنگهای سبز، سیاه، سفید و روشن، جلوهای خاص به علمها میبخشند و هر یک روایت نذر و ارادت یک خانواده را در خود دارند.
در خراسان جنوبی، «علم» تنها یک نشانه آیینی نیست بلکه موجودی زنده در ذهن و باور مردم است اهالی این منطقه معتقدند علمها صاحب هویتاند، برای هر یک نامی دارند و به نام امام حسین(ع)، حضرت ابوالفضل(ع) یا دیگر شهدای کربلا شناخته میشوند همین باور سبب شده است که مردم هنگام بستن علم، آن را نه یک شیء بلکه بخشی از یک امر مقدس تلقی کنند گویی به آن جان تازهای بخشیده میشود.
آیین علمبندان که در برخی مناطق «علمبندو» یا «عقد علم» نیز نامیده میشود در روزهای مختلف دهه نخست محرم در شهرها و روستاهای استان برگزار میشود از روز اول تا روزهای چهارم و هفتم محرم، بسته به سنت هر منطقه. این تنوع زمانی، نشاندهنده گستردگی و ریشهدار بودن این آیین در جغرافیای فرهنگی خراسان جنوبی است.
در بسیاری از مناطق، علمها دارای «بانی» و «علمچی» هستند، مسئولانی که نگهداری از علم را به صورت موروثی بر عهده دارند و این وظیفه نسل به نسل در یک خاندان منتقل میشود.
در برخی روستاها، علم در خانه بانیان بسته میشود و سپس برای مراسم به مسجد یا حسینیه منتقل میگردد و در برخی دیگر، تمام مراحل در محل تجمع مردم انجام میشود.
روز علمبندان با اعلام عمومی از طریق چاووشیخوانی، بلندگو یا حتی شیپور آغاز میشود، مردم در حسینیه یا مسجد گرد هم میآیند و فضای مراسم با دود اسپند، نوای چاووشی و صلوات حضار آمیخته میشود، بزرگان محل، سادات و خادمان هیئتها پارچهها، دستمالها و توغ علم را با آدابی خاص بر پیکره آن میبندند در این میان، نوحهخوانی و گاه سینهزنی نیز فضای آیین را همراهی میکند.
در برخی مناطق، علم پس از بسته شدن تنها در جای خود باقی نمیماند بلکه آن را زیارت میکنند و سپس به قبرستان میبرند در میان قبور میچرخانند و برای اموات فاتحه میخوانند.
در برخی روستاها نیز علم برای دوری از بلا، به دور روستا گردانده میشود آیینی که نشان از پیوند عمیق باورهای مذهبی با زندگی روزمره مردم دارد.
در گذشته این آیین در بیرجند با شکلی منسجمتر برگزار میشد، علمها توسط سادات در خانهها بسته میشد و سپس به مسجد عاشورا آورده میشد پس از روضهخوانی، علمها پای منبر قرار میگرفتند عملی که به آن «به تخت بردن علم» گفته میشد.
این سنت کماکان در قالبهای جدید در هیاتهای مذهبی ادامه دارد و امروز ساعت ۱۶ همزمان با غروب آخرین روز ماه ذیالحجه در هیات محبانالزهرا(س) بیرجند برگزار میشود
امروز نیز این سنت در قالبهای جدید در هیاتهای مذهبی از جمله هیات محبانالزهرا(س) ادامه دارد.
در روستاهایی مانند چنشت، علمبندان حتی با مناسبتهای اجتماعی پیوند خورده است بهگونهای که در هنگام فوت افراد، علم بر در خانه متوفی نصب میشود و تا زمان انجام مراسم، بخشی از تشریفات سوگواری محسوب میشود، در این روستا، «صاحب علم» وظیفهای موروثی دارد و معمولا به فرزند بزرگ خانواده منتقل میشود.
در روستای خلیلان نیز این آیین با عنوان «عقد علم» شناخته میشود و در میدان ده یا کنار چشمه برگزار میشود. در این مراسم، متنی آیینی توسط روحانی یا ملای روستا خوانده میشود که با عباراتی مانند «کلیمالله را، خلیلالله را و رسولالله را» آغاز شده و مردم در پاسخ، با هم «یعنی الله را» تکرار میکنند لحظهای که فضای مراسم را به اوج همنوایی میرساند.
در برخی روستاها مانند مهمویی، علمها با نشانههای طبیعی و محلی نیز آراسته میشوند از جمله بستن سیب یا انار تازه بر علم در فصل برداشت یا جایگزینی آن با پارچه در زمانهای دیگر. در روستای درخش نیز ۱۲ علم به نام ۱۲ امام وجود دارد که هر یک صاحب و علمچی خاص خود را دارد و در پایان مراسم، علمها با آیینی خاص به منبر یا جایگاه ویژه منتقل میشوند.
مردم خراسان جنوبی معتقدند علمبندان یادآور ورود کاروان اهلبیت(ع) به کربلا و برپایی پرچمهای سوگ در صحرای سوزان است از همین رو، این آیین را نه صرفا یک سنت محلی، بلکه بازسازی نمادین بخشی از واقعه کربلا میدانند، روایتی زنده از ایمان، تاریخ و هویت.
به این ترتیب، علمبندان در خراسان جنوبی تنها آغاز عزاداری محرم نیست بلکه روایتی است که هر سال دوباره نوشته میشود روایتی از پیوند مردم با تاریخ، از احترام به نمادها و از استمرار آیینی که قرنهاست در حافظه جمعی این سرزمین زنده مانده است.
اهمیت این سنت دیرینه موجب شده تا آیین «علمبندان» با شماره ۶۲۷ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس کشور به ثبت برسد.
استان مرزی خراسان جنوبی با جمعیتی معادل ۸۰۰ هزار نفر دارای ۱۲ شهرستان و ۳۲ شهر دارد.