به گزارش ایرنا، انگشتان هنرمند زنان و مردان هرمزگانی بر تارهای نخل، نقش کهنترین قصههای خلیج فارس را میبافد و تیشه نجاران بندرکنگی بر تنه کهور، پیکر کشتیهایی را میتراشد که قرنها گهواره تمدن این دیار کهن بوده است.
صنایعدستی استان هرمزگان برخلاف بسیاری از مناطق ایران که با گل و نقش و نگار پیوند خورده، با چوب، برگ خرما، تارهای رنگی، صدفهای رنگارنگ و بادهای موسمی عجین شده؛ این هنرها نه فقط در کارگاههای سرد و بیروح بلکه در دل نخلستانها، پهنه نیلگون دریا و کوچهبازارهای بافتهای قدیمی زاده شدهاند و امروز در آستانه روز جهانی صنایعدستی، فرصتی برای مرور این میراث ماندگار است.
حصیربافی؛ کهنترین روایت نخل
حصیربافی به عنوان رایجترین و معمولترین صنعت دستی استان هرمزگان نام برده میشود، زیرا ماده اولیه مورد نیاز آن برگ درخت خرماست که به حد وفور در اختیار صنعتگران قرار دارد و روستاهای میناب، بشاگرد، بندرلنگه و اطراف آن از مناطق مهم بافت حصیر است، که کار آن توسط زنان و دختران منطقه انجام میشود.
مواد اولیه مورد مصرف شامل، برگ درخت خرما (پیش مُغ)، ضایعات درخت خرما و گیاهی به نام «مور» است؛ هنرمندان حصیرباف این خطه با ظرافتی کمنظیر، محصولات متنوعی از جمله سجاده حصیری، بادبزن، سبدهای حصیری دردار، زیرانداز محلی «تک»، درپوش کوزه، سینی گرد و بزرگ «سپ»، گلدان حصیری و ظروف نگهداری نان موسوم به «کفه» را تولید میکنند.
حصیربافان میناب به ویژه در روستاهای بهمنی، چلو، نصیرابی، محمودی و قاسمآباد ساکن هستند و در سالهای اخیر، روستای بهمنی موفق به دریافت تابلوی ملی روستای بافتنیهای سنتی شده است، اقدامی که نویدبخش توجه بیشتر به این هنر اصیل است.
خوسبافی (تلیبافی)؛ تارهای رنگی بر بالشتک نخل
یکی دیگر از هنرهای رایج بین زنان در شهرها و روستاهای هرمزگان، «خوس بافی» یا «تلی بافی» است، که در اسفندماه ۱۴۰۱ به عنوان یکی از سه اثر ناملموس این استان در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسید.
ابزار مورد استفاده در این هنر، بالشتکی کوچک و گرد، کامواهای رنگی، خوس و پایهای چوبی است که در گذشته از هاونهای چوبی برای قرار دادن بالشتک بر روی آن استفاده میشد؛ نوارهای رنگارنگ تولید شده به طرز ماهرانهای در شکلهای متنوع بافته میشوند که به لباسهای زنانه جذابیت و زرق و برق خاصی میبخشند.
این هنر که در برخی نقاط استان «بادله دوزی» نیز نامیده میشود، در لغتنامه دهخدا به معنای «تار نقره که با طلا آندوده، پهن سازند» معنا شده است و پیشینهای کهن در فرهنگ جنوب ایران دارد.
زردوزی که در مناطق مختلف ایران به «کمدوزی»، «گلدوزی»، «برودری دوزی» و «کماندوزی» شهرت دارد، در استان هرمزگان به ویژه در شهرهای بندرلنگه، بندرعباس و میناب رونق بسیار دارد.
گلابتون با قدمتی بیش از دو هزار ساله، نوعی گلدوزی سنتی هرمزگانی است و شورای جهانی صنایعدستی، هرمزگان را به دلیل تولیدات منحصر به فرد و بیبدیل خود به عنوان مرکز گلابتون ثبت کرده است؛ این هنر نیز مانند بسیاری از هنرهای گلدوزی، به دست دختران و زنان جوان این خطه جنوبی ساخته میشود.
از معروفترین نقشهای گلابتون میتوان به اسلیمی و ختایی، بازوبندی، بوته روحی و محرماتی اشاره کرد، که بسیار زمانبر و ظریف هستند؛ این نقشها پس از اتمام، به قسمتهای مختلف لباس محلی مانند لبههای شلوار، یقه، دستبند یا نیمتنه دوخته میشود و امروز کاربردهای جدیدی مانند روکش کوسن، تکیهگاه، دیوارکوب و جلد قرآن نیز برای این هنر اصیل یافت شده است.
صنایعدستی دریایی؛ هدیه دریا به هنرمندان جنوب
شرایط اقلیمی منحصربهفرد استان هرمزگان ظرفیت مهمی را برای تولید محصولات صنایعدستی در عرصههای گوناگون فراهم کرده و وجود کیلومترها خط ساحلی، ظرفیت بزرگی برای تولید محصولات صنایع دریایی است.
همه ساله به هنگام جزر و مد دریا، مقادیر زیادی از انواع صدفها، حلزونها و بقایای آبزیان خلیج فارس در سواحل جزایر متعدد از جمله کیش، ابوموسی، لارک، قشم و هرمز به ساحل میآید که توسط اهالی جمعآوری شده و افراد باذوق از آنها تابلو، مجسمه و اشیای گوناگون تولید میکنند.
مواد اولیه مصرفی شامل، پوسته حلزونها، صدفها، استخوان ماهی، گوش ماهی و مرجان است و صنایعدستی دریایی هرمزگان شامل، رشتههای فرعی متعددی مانند معرق صدف، نقاشی روی صدف و ساخت زیورآلات دریایی است و محصولات متنوعی از جمله نورافشان، پرده، مجسمه، انواع قاب و تابلوهای هنری در این حوزه تولید میشود.
لنجسازی؛ بزرگترین صنعتدستی دریایی جهان
کوچه پسکوچههای بندرکنگ و روستاهای ساحلی هرمزگان، هنوز صدای تیشه بر تنه درختان کهور به گوش میرسد؛ هنرمندان این استان بدون نقشه مهندسی و تنها با تکیه بر تجربه نسلها، لنجهای چوبی را میسازند؛ کشتیهایی که قرنها گهواره تمدن تجاری و فرهنگی این منطقه بودهاند.
سازمان جهانی یونسکو در سال ۲۰۱۱، مهارت ساخت لنج را به عنوان اثری در فهرست میراث در معرض خطر ثبت کرد؛ کارشناسان این سازمان هشدار دادهاند که فشار اقتصاد مدرن و روی آوردن به شناورهای فایبرگلاس، نسل جدید را از این هنر اصیل دور کرده است، اما همین ثبت جهانی باعث شد جان تازهای در کالبد این حرفه کهن دمیده شود.
استان هرمزگان با دارا بودن کارگاههای فعال به عنوان یکی از قطبهای اصلی تولید این صنعتدستی بزرگ در جهان محسوب میشود و لنجهای ساخته شده در کارگاههای هرمزگان نه تنها در آبهای خلیج فارس، بلکه در اقیانوس هند و آبهای دور دست نیز به کار گرفته میشوند.
برقع؛ پوشش سنتی با ریشههای تاریخی
بُرقِع یکی از وسایل زینتی و پوششی زنان هرمزگان، جزایر خلیج فارس و کرانههای دریای عمان است، که در این استان به نام «بُرکِه»، در حوزه بندرلنگه «بتوله» و در بخشی از لارستان «تبیله» معروف است.
اوج استفاده از برقع در زمان پرتغالیها بوده و به نظر میرسد به دلیل حضور سربازان پرتغالی در سطح روستاها رواج بیشتری یافته است و مرکز اصلی ساخت برقع، روستای درگهان در جزیره قشم است.
بُرقِع به مرور زمان به اشکال مختلف ساخته شد که از لحاظ رنگ و مدل به چند صورت است و هر کدام در یک منطقه از استان استفاده میشود؛ این پوشش سنتی علاوه بر جنبه زینتی، به دلیل آغشته بودن پارچه به نیل، خاصیت دورکنندگی حشرات نیز داشته و از صورت در برابر آفتاب شدید جنوب محافظت میکند.
سفالگری میناب؛ هنر کهن خاک و آتش
تولیدات سفالگران شهرستان میناب ظروف سفالی است، که کاربرد محلی دارند، از جمله محصولات سفالی تولید شده توسط این هنرمندان میتوان به کوزه آب معروف به جهله، انواع گلدان، قلیان، سرقلیان، اسفندسوز و گشتهسوز اشاره کرد.
این ظروف سفالی بیشتر توسط ساکنان نواحی روستایی مورد استفاده قرار میگیرد؛ سفالگری در روستاهای حکمی، گوربند و شهوار از توابع شهرستان میناب و روستاهای لشتگان از توابع بندرعباس رواج دارد.
گرگوربافی؛ تورهای سنتی ماهیگیری
یکی از شیوههای صید ماهی در سواحل خلیج فارس، استفاده از نوعی تور موسوم به «گرگور» است، که در گویش محلی قشم «کل گیر» نامیده میشود؛ این شیوه صید نسبت به دیگر روشها آسیب کمتری به محیط زیست وارد میکند.
گرگور دستبافتهای از جنس سیم فلزی بوده، که بافت آن در بخشهایی از استان هرمزگان از جمله روستای گشه از توابع شهرستان بندرلنگه و شهرستان قشم و کوه مبارک جاسک متداول است.
بافندگان گرگور مردان هستند و برای بافت هر گرگور، سه یا چهار نفر به نسبت تخصص و مهارتی که در بافت قسمتهای مختلف دارند، مشارکت میکنند.
بافت گرگور در گذشته با استفاده از «پنگ» (قسمتی از درخت خرما) و چوب «باپچیل» انجام میشد، اما به مرور زمان این ابزار جای خود را به سیمهای چینی، لوله پلیکا و لوله آهنی داده است.
سواسبافی؛ پاپوش سنتی جنوب
«سواس»، نوعی پاپوش سنتی است که با یک کفی و دو بند روی پا ساخته میشود؛ این بندها از وسط ۲ انگشت عبور میکند و یک بند نیز در عقب آن تعبیه شده است.
سواس را با الیاف خرما میبافند و در مناطق بشاگرد و فین با برگ گیاهی به نام «داز» ساخته میشود؛ نوع زنانه و مردانه این پاپوش با یکدیگر تفاوت دارد.
بافت این محصول نیاز به تبحر خاصی دارد و هنرمندان این رشته از لیف درخت خرما که آن را «سیس» مینامند و همچنین گیاه داز برای تولید آن استفاده میکنند.
بافتههای سنتی هرمزگان
بافتههای داری سنتی هرمزگان شامل، قالی افشار، جاجیم، گبه، انواع گلیم، خورجین و نوعی روانداز با پرزهای بلند به نام «خرسک» است، که گاهی به عنوان زیرانداز مورد استفاده قرار میگیرد.
گلیمبافی با نقش «شیرکی پیچ» از دیگر رشتههای فعال در این حوزه است، که در مناطق روستایی و عشایری استان هرمزگان رواج دارد.
چالشها و چشمانداز صنایع دستی هرمزگان
با وجود ظرفیتهای بزرگ صنایعدستی در استان هرمزگان، این حوزه با چالشهایی روبهروست که مهاجرت نیروی کار جوان به شهرها به دلیل نبود درآمد کافی، گرانی مواد اولیه به ویژه چوبهای مرغوب وارداتی برای لنجسازی، و نبود بازاریابی مناسب برای عرضه محصولات به بازارهای داخلی و خارجی، از جمله موانع پیش روی توسعه این صنعت است.
با این حال، خبرهای خوشی نیز به گوش میرسد؛ ثبت روستاهای تخصصی و اعطای نشانهای جغرافیایی به محصولات، برگزاری نمایشگاههای تخصصی صنایعدستی در بندرعباس و تلاش برای ثبت جهانی برخی رشتهها، نشان از عزم جدی متولیان برای حفظ و احیای این میراث گرانبها دارد.
۹۰ درصد از صنایعدستی استان هرمزگان به دست بانوان هنرمند این خطه خلق میشود و حمایت از این قشر، نه تنها به حفظ هنرهای اصیل کمک میکند، بلکه میتواند نقش موثری در توانمندسازی اقتصادی زنان و کاهش نرخ بیکاری در مناطق روستایی و دورافتاده استان ایفا کند.
روز جهانی صنایعدستی، فرصتی است برای بازشناسی این گنجینههای پنهان و قدردانی از دستانی که با عشق و ظرافت، تار و پود فرهنگ و تمدن این سرزمین را میتنند؛ هنرهایی که هر یک قصهای از دل دریا، نخل و باد را روایت میکنند.
به گزارش ایرنا، در حال حاضر بیشاز ۸۰ هزار نفر صنعتگر صنایعدستی در استان هرمزگان فعالیت میکنند، که از این تعداد بیشاز ۶۰ هزار نفر مجوز فعالیت دریافت کردهاند و همچنین مجوز فعالیت ۱۱ فروشگاه صنایعدستی در این استان صادر شده است.
۲۰ خرداد ماه، مطابق با ۱۰ ژوئن روز جهانی صنایع دستی نامگذاری شده است.