محمد آغا سيلاني
در روزهاي اخير، شهر هرات در غرب افغانستان شاهد يكي از مهمترين و كمسابقهترين اعتراضات مردمي عليه سياستهاي طالبان در قبال زنان بوده است. اين اعتراضات پس از بازداشت گروهي از زنان و دختران به اتهام «رعايت نكردن حجاب مورد نظر طالبان» آغاز شد و با واكنش خشونتآميز نيروهاي اين گروه مواجه شد.
از زمان بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱، اعتراضات عمومي در حمايت از حقوق زنان به ندرت شكل گرفته است، به ندرت از اين نگاه كه هميشه اعتراضات پاي زنان را به خيابانها كشيده است و مردان كمتر كنار زنان حضور داشتند. در موارد معدودي در كابل، زنان و مردان در كنار يكديگر به خيابان آمدهاند، اما اعتراضات اخير در هرات از اين جهت اهميت ويژه دارد كه بار ديگر زنان و مردان در كنار هم عليه سياستهاي محدودكننده طالبان ايستادند؛ موضوعي كه به باور بسياري از ناظران ميتواند چالشي جدي براي نظام طالبان باشد.
زنان، زير ذرهبين وزارت امربهمعروف طالبان
طالبان پس از بازگشت به قدرت، محدوديتهاي گستردهاي بر زندگي زنان اعمال كردهاند. دختران از آموزش متوسطه و دانشگاه محروم شدهاند، هزاران زن شغل خود را از دست دادهاند و حضور آنان در عرصه عمومي با محدوديتهاي فزاينده روبهرو شده است.
در اين ميان، وزارت امربهمعروف و نهي از منكر طالبان نقش محوري در اجراي اين محدوديتها دارد. نيروهاي اين وزارت، پوشش زنان، نوع لباس مردان و حتي نحوه حضور شهروندان در فضاي عمومي را زير نظر دارند و به گفته شهروندان، در بسياري موارد اقدام به بازداشت و بازجويي افراد ميكنند.
در تازهترين مورد، كارمندان امر به معروف طالبان در هرات گروهي از زنان را بازداشت كردند؛ زناني كه به گفته خانوادهها و شاهدان، بسياري از آنان مطابق معيارهاي سختگيرانه طالبان نيز پوشش داشتند و تنها براي خريد نيازهاي روزمره به بازار رفته بودند.
«فرشته حسيني»، باشنده منطقهاي جبرئيل هرات، در گفتوگو با «اعتماد» ميگويد كه حجاب تنها بهانهاي براي محدود كردن حضور زنان در جامعه است.
او ميگويد: «هيچ زني بدون حجاب از خانه بيرون نميشود. همه زنان ابتدا حجاب ميكنند و بعد بيرون ميروند. منظورم برقع نيست، اما شايد طالبان به دنبال اجباري كردن برقع باشند. در ميان زناني كه بازداشت شدند، حتي يك نفر را هم پيدا نميكنيد كه بدون روسري بوده باشد. همه آنها پوشش داشتند، اما باز هم بازداشت شدند.»
«زهرا حقپرست»، فعال حقوق بشر، نيز معتقد است كه افزايش بازداشت زنان در شهرهاي مختلف افغانستان بخشي از سياست طالبان براي حذف تدريجي زنان از عرصه عمومي است.
خانم حقپرست ميگويد كه بيشتر از ۸۰ زن بهدليل نپوشيدن برقع و حجاب طالباني بازداشت، شكنجه و تحقير شدهاند كه به هیچ عنوان پذيرفتني نيست.
خشم مردم و آغاز اعتراضات
بازداشت زنان در هرات خشم ساكنان منطقه جبرئيل را برانگيخت. دهها زن و مرد در واكنش به اين اقدام به خيابان آمدند و با سر دادن شعار «نان، كار، آزادي» خواستار پايان سياستهاي تبعيضآميز طالبان شدند.
«جواد محمدي»، يكي از شاهدان عيني اين اعتراضات، ميگويد: «پس از آغاز تجمع، نيروهاي طالبان به محل رسيدند. در ابتدا تلاش كردند با تهديد و فشار جمعيت را متفرق كنند، اما وقتي ديدند شمار معترضان بيشتر ميشود و زنان و مردان در كنار هم ايستادهاند، شروع به تيراندازي كردند. برخي شليكها مستقيما به سمت جمعيت بود.»
منابع محلي ميگويند در نتيجه تيراندازي طالبان دستكم يك كودك جان باخته و دهها نفر ديگر، از جمله زنان و مردان معترض، زخمي شدهاند.
يكي از باشندگان هرات كه به دلايل امنيتي نخواست نامش فاش شود، به «اعتماد» گفت: «وقتي نيروهاي طالبان به سمت مردم شليك كردند، خودم دهها زخمي را ديدم. بسياري از زخميها جرأت مراجعه به شفاخانه را ندارند، زيرا نيروهاي استخبارات طالبان در مراكز درماني به دنبال شناسايي معترضان ميگردند. به همين دليل برخي تلاش ميكنند در خانه يا مراكز درماني خصوصي و دور از چشم طالبان درمان شوند.»
همزمان، چندين منبع محلي تأييد كردهاند كه سرنوشت برخي از زنان بازداشت شده همچنان نامشخص است و خانوادههاي آنان هنوز از محل نگهداريشان اطلاعي ندارند.
واكنش طالبان و جامعه جهاني
مقامهاي طالبان گزارشهاي مربوط به بازداشت گسترده زنان و استفاده از خشونت عليه معترضان را رد كردهاند. آنان مدعياند كه نيروهاي طالبان تنها براي حفظ نظم عمومي اقدام كردهاند و گزارشهاي منتشر شده درباره نحوه برخورد با معترضان اغراقآميز است.
با اين حال، تاكنون توضيح روشني درباره سرنوشت برخي از زنان بازداشت شده ارايه نشده و مقامهاي محلي طالبان نيز در برابر پرسشهاي رسانهها پاسخ شفافي ندادهاند.
اما پس از اين اعتراضات، خبرگزاري باختر تحت حمايت طالبان فايل صوتي عزيزالرحمان مهاجر، رييس اداره امر به معروف طالبان براي ولايت هرات را نشر كرد كه در آن صداي زنان، عورت و پنهان كردن صورت آنها ضروري گفته ميشود.
در همين حال، پس از اعتراضات هرات و گزارشهاي مربوط به تيراندازي به سوي معترضان در اين ولايت، سازمان ملل متحد و نهادهاي مدافع حقوق بشر بار ديگر نسبت به وضعيت زنان در افغانستان ابراز نگراني كرده و خواستار احترام به حقوق بنيادين زنان و حق اعتراض مسالمتآميز شدهاند.
فعالان حقوق بشر نيز تأكيد ميكنند كه ادامه محدوديتها عليه زنان و برخورد خشونتآميز با معترضان، افغانستان را بيش از پيش در انزواي بينالمللي قرار خواهد داد.
قابل يادآوري است كه بار اول نيست كه طالبان براي متفرق كردن معترضان در افغانستان دست به شليك ميزنند و نيروهاي اين گروه، بارها در كابل، بدخشان، تخار، هرات و شهرهاي ديگر براي اينكه اين اعتراضات به يك انقلاب مردمي تبديل نشود، دست به شليك مستقيم به سوي معترضان زدهاند كه به كشته و زخمي شدن دهها نفر انجاميده است.