خاطرات دریای خزر داستان غم انگیز زیاد است و ساعت ها باید نوشت و سالنامه ها را با اشک چشمان خزر در هم پیچید که تکرار غمباره خزر ممنوع است و مطاع گرانش را پاسدار و مطیع خلاق نیکویی و زیبایی آنرا به یادگار باید دید.

مردم، مازندران با دریای خزر هم‌آغوش و همسفرند و در تفسیر و تحلیل رویای مازندران دریای خزر قربانگاه اصلی این تهاجم ابر و باد و مه و خورشید و تهدید و تخریب هم آغوشند و باید منظم نوشت تا سرنوشت این رویای بی پایان را با هم سرشت.

در نگاه اول اهمیت و جایگاه دریای خزر را باید چنین گفت که به دلیل وسعت زیادی آن نقش حیاتی و بسزایی در برقراری اکوسیستم مناطق اطراف دارد و با دستان پنهان دریای خزر خروارها درآمد اقتصادی نصیب کشورهای ساحلی آن می گردد و بر درآمد زندگی افراد و دولت ها نقش تعیین کننده آیی دارد.

منابع غنی و سرشار از نفت و گاز و شیلات بویژه ماهیان بی نظیر خاویاری دارای پتانسیل فراوان گردشگری را می توان نام برد. جغرافیای دریای خزر شالوده و اساس یک شاهراه ترانزیت بین المللی است و این مسیر مهم برای کشورهای ساحلی به یک شاهراه بین المللی تبدیل شده است و این مسیرهای دریایی و برقراری ارتباطات بین المللی می تواند باعث گسترش و توسعه اقلیمی را بیشتر و بهتر مجسم ساخت.

آلودگی های زیست محیطی دریای خزر و تخلیه پساب های صنعتی و شهری و مواد شیمیایی کشاورزی و نشت آلودگی‌های نفتی از سکوهای نفت و گاز موجب کاهش کیفیت آب گوارای آن شده است و بر تنوع زیستی دریا آسیب جبران ناپذیری اعمال می کند و بر سلامت ساکنین شهرهای ساحلی و ساحل نشینان امیدوار یاس و ناامیدی را به همراه دارد.

آمارهای موجود مبین این است که هم اینک شادابی دریای خزر مُرد و تغییرات اقلیمی و کاهش آبهای ورودی از مسیرهای رودخانه های اصلی حلقه زیبای زندگی را در استان های ساحلی شمال و دریای خزر مسدود کرده است.

تغییرات اقلیمی و کاهش آب ورودی از رود خانه های مهم و منحصر به فرد منتهی به این پهنه آبی ( مانند ولگا) به کاهش سطح آب این دریا منجر شده است.

چالش دیگر اینکه تنوع زیستی آن در معرض خطر جدی قرار گرفته است و به ویژه فوک های خزری و ماهیان خاویاری بدلیل آلودگی ها و صید بی رویه و تخریب زیستگاه ها در معرض انقراض قرار دارند.

ورود گونه‌های بیگانه به سیستم دریای خزر تعادل بیولوژیکی آن را برهم و گونه های بومی را آسیب زده است.به تاکید کارشناسان استخراج نفت و گاز بخش مهمی از اقتصاد کشورهای ساحلی دریای خزر را تشکیل می دهد با این حال رقابت بر سر بهره برداری از این منابع تنش های سیاسی بین کشورها را افزایش داده است تا نتوانند راهکار اصولی بر حل آن بیندیشند.

همچنین نگرانی های زیست محیطی ناشی از فعالیت های نفتی (مانند نشت نفت) چالش بزرگی محسوب می شود از طرفی صنعت ماهیگیری به خصوص صید ماهیان خاویاری و دیگر ذخایر نیز یکی از منابع در آمدزایی سنتی خزر بوده است که صید بی رویه و قاچاق خاویار جمعیت ماهیان خاویاری را به شدت کاهش داده است و این صنعت را با بحران مواجه کرده است.

نکته دیگر اینکه توسعه نا متوازن و نبود زیر ساخت های مناسب و مشکلات زیست محیطی مانع از تحقق کامل این پتانسیل شده است. با وجود اهمیت دریای خزر بعنوان یک مسیر ترانزیتی و توسعه زیر ساخت بندری و لجستیکی در برخی کشورها کنده بوده است.

همچنین مسائل مربوط به تقسیم عادلانه منابع و حقوقی کشتیرانی بین کشورهای ساحلی همچنان باقی مانده است. از طرفی افزایش جمعیت و ساخت و سازهای ناگهانی فشار زیادی بر زیر ساخت های موجود مانند آب و برق و راه های ارتباطی وارد می کند و به کمبود و فرسودگی آنها منجر می شود ضمن اینکه افزایش ساخت و ساز و فعالیت های انسانی بمعنی تولید زباله پسآب بیشتر است .

برآیندها حاکی است که ساخت و سازهای غیر اصولی و برج های بلند مرتبه .چهره طبیعی و سنتی سواحل خزر را از بین برده و می تواند جذابیت گردشگری منطقه را کاهش ده. عدم رعایت حریم دریا به اکوسیستم ساحل آسیب رسانده و در عمل دریای خزر را در آینده نه چندان دور دود خواهد کرد.

نکته آخر اینکه چرا پس از گذشت دهه ها هنوز نقشه علمی برای رفع چالش‌ها و یا استفاده از ظرفیت های کم نظیر دریای خزر تهیه نشده و سازمان ها و نهادهای مربوط استان های ساحلی شمال ایران نیز همچنان صحبت از تهیه گزارشها و انجام تحقیقات و پژوهش برای برون رفت از چالش های موجود می کنند.

با این حال راهبرد اقتصاد دریا چرا محقق نشده و گردشگری دریایی در ابعاد مختلف چرا خروجی مطلوب نداشته است . ورزشهای آبی خزر چه شده است؟ ساخت و ساز بی رویه ساحلی بیداد می کند؛ دریاخواری و ساحل خواری همچنان ادامه دارد، مدیریت یکپارچه مناطق ساحلی استانهای شمالی تهیه نشده است.

به خزر داستان غم انگیز دیگری است. ورود پسابهای شهری و سموم کشاورزی پسروی آب خزر هشداری نگران کننده شده است. شعاری مضاعف بر دردهای دیگر آن زیرساخت های گردشگری تنفس این پهنه آبی را گرفته است. پراکندگی زباله پیاده راه سازی شهرهای ساحلی طرحی بی نتیجه ظرفیت های دریای خزر در همه فصول شناسایی و ساماندهی و استفاده نشده است.

ادامه بی توجهی ها از تهدیدها و تخریب ها گرفته تا چالش های زیست محیطی و نداشتن نقشه راه علمی در حل چالش های فرارو و استفاده نکردن از ظرفیت های بی بدیل آن ، نشان می دهد که در آینده نه چندان دور باید در سوگ این پهنه آبی گریست و قصه نابودی آن را در کتاب‌ها خواند.
** کارشناس ارشد رشته تاریخ و روزنامه نگاری و خبرنگار ایرنا