فرارو– نانسی یوسف، تحلیلگر ارشد مسائل خاورمیانه در نشریه آتلانتیک
به گزارش فرارو به نقل از نشریه آتلانتیک، اینکه احساس میکنیم اتفاقات بین آمریکا و ایران در حال تکرار است، بیدلیل نیست. این دو کشور در گذشته هم بارها تا مرز توافق پیش رفتهاند، اما هر بار همهچیز خراب شده است. در ماههایی که گفتوگوها برای پایان دادن به درگیری جریان داشته، دونالد ترامپ حداقل ۳۸ بار گفته که توافق نزدیک است؛ اما هر بار با پیدا شدن اختلافات جدید، درگیریهای نظامی و حرفهای ضد و نقیض، این توافق دورتر شده است.
دیپلماسی زیر آتش و تفاهم موقت
این گفتوگوها در شرایط آرامی انجام نشده است. مذاکرات همزمان با حملات نظامی، خط و نشان کشیدنها و آتشبسهای کوتاهمدت پیش رفته است؛ وضعیتی که ترامپ به آن «تیراندازی با شدت کمتر» میگوید. در این مدت، رئیسجمهور آمریکا حرفهایی زده که گاهی چند ساعت بعد، دروغ بودنشان ثابت شده است. حتی الان که مقامات آمریکایی میگویند متن توافق تا حد زیادی آماده است، هنوز چیزی امضا نشده است.
طرح جدیدی که روی میز قرار دارد، شامل محدودیتهایی برای برنامه هستهای، امتیازهای اقتصادی برای ایران و برنامهای برای کاهش درگیریها در منطقه است. بخش اصلی این طرح، باز شدن دوباره تنگه هرمز است. بر اساس این نقشه، ایران نباید مزاحمتی برای کشتیها ایجاد کند و در عوض، کمکم به پولهای مسدود شده خود دسترسی پیدا میکند و تحریمهای نفتیاش قدم به قدم برداشته میشود.
این توافق همچنین شروعی برای گفتوگوهای جدید درباره مواد هستهای ایران خواهد بود. در هفتههای گذشته، مذاکرهکنندهها پیشرفت خوبی داشتهاند و متنهایی نوشتهاند که به نظر میرسد هر دو طرف با آن موافقاند. با این حال، هنوز زمان و مکان دقیق امضای توافق مشخص نیست.
یک مقام ارشد دولت ترامپ تاکید کرد که دو طرف به پایان مسیر نزدیک شدهاند. عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران هم در شبکه ایکس (توییتر سابق) نوشت که توافق نزدیک است.
اقتصاد برای تهران، هستهای برای واشنگتن
موضوع هستهای هنوز هم مهمترین بحث بین تهران و واشنگتن است. به گفته افراد آگاه، پایه این طرح این است که ایران قول بدهد هرگز به دنبال ساخت سلاح هستهای نمیرود. در کنار آن، ایران باید بخشهایی از برنامه هستهای خود را جمعآوری کند؛ مثلاً اورانیوم غنیشدهای را که کاربرد نظامی دارد، از بین ببرد یا به کشور دیگری بفرستد.
با این حال، آمریکاییها میگویند فقط قول دادن کافی نیست. مشکل اصلی آنها این است که چگونه مطمئن شوند ایران به قولش عمل میکند. یک مقام آمریکایی گفت که هیچکدام از دو کشور به هم اعتماد ندارند. هدف مذاکره این است که با برداشتن قدمهای عملی و قابل بررسی، کمکم این اعتماد ساخته شود تا هر دو طرف سود ببرند.
نگرانی اصلی کشورهای همسایه این است که ترامپ چون میخواهد این درگیریِ چهارماهه را زودتر تمام کند، عجولانه توافق کند. این درگیری بازارهای جهانی را به هم ریخته، قیمت بنزین را در آمریکا بالا برده و حتی طرفداران ترامپ را هم دچار اختلاف کرده است. یک مقام عربی میگوید ایرانیها خودشان را برای گرفتن بیشترین امتیاز ممکن آماده کردهاند. در مقابل، آمریکاییها فکر میکنند دستِ بالاتر را در مذاکرات دارند.
به این ترتیب، مشکل بیاعتمادی و نحوه اجرای توافق همچنان پابرجاست. بر اساس این طرح، تهران تنها زمانی از لغو تحریمها سود میبرد که قدمهای مشخصی بردارد؛ وگرنه فشارها ادامه پیدا میکند.
تهران و واشنگتن به دنبال چه هستند؟
جان آلترمن، کارشناس مسائل خاورمیانه، میگوید ایران احساس میکند از این بحران پیروز بیرون آمده است؛ چون بزرگترین قدرتهای دنیا برای مقابله با آن متحد شدند، اما ایران هنوز سر جای خود ایستاده است. از طرفی، ایران میبیند که رقیبانش درگیر مشکلات داخلی و انتخابات سخت هستند؛ به همین دلیل، ترجیح میدهد صبر کند تا امتیازهای بهتری بگیرد.
از نگاه دولت ترامپ، این فقط یک توافق با ایران نیست، بلکه نقشهای بزرگتر برای ایجاد صلح در کل منطقه است که شامل ایران، اسرائیل، لبنان و کشورهای عربی میشود.
حساسترین بخش توافق، نحوه بازرسیهاست. درگیریهای چند ماه اخیر، شرایط کل منطقه را تغییر داده است. این جنگ میلیاردها دلار خسارت به جا گذاشته، قیمت نفت را بالا برده و بازار کالاهای مهمی مثل کود شیمیایی را خراب کرده است، بنابراین هیچکس نمیتواند بگوید بدون ضرر پیروز شده است.
در دو ماه گذشته، نیروهای آمریکایی حداقل چهار بار به موشکاندازها، پهپادها و اهداف ایرانی حمله کردهاند. این نشان میدهد ایران هنوز قدرت نظامی زیادی دارد. در همین مدت، تهران هم چند حمله علیه متحدان آمریکا انجام داده است؛ مثلاً همین ماه، یک پایگاه آمریکایی در کویت هدف حمله ایران قرار گرفت.
پیش از این، تلاش واسطهها برای صلح به نتیجه نرسیده بود. دونالد ترامپ هم اوایل این هفته تهدید کرد که جزیره خارک را اشغال میکند؛ حرفی که بیشتر یک بلوف سیاسی به نظر میرسید. با این حال، متن توافق نشان میدهد که هیچکدام از دو طرف دلشان نمیخواهد دوباره به دوران شلیک موشک و حملات هوایی برگردند. این درگیری هم احتمالاً برنده قطعی نخواهد داشت و فقط با یک توافق خستهکننده تمام میشود.