به گزارش خبرگزاری تسنیم از همدان، در روزگاری که اقتصاد بیش از هر چیز با عدد، آمار و شاخصهای خشک شناخته میشود، کتابی تازه کوشیده است این موضوع را از زاویهای دیگر روایت کند؛ زاویهای که در آن، اقتصاد نه فقط مسئله بازار و معیشت، بلکه بخشی از فرهنگ، سبک زندگی و حتی کرامت انسان است.
کتاب «گفتارهایی در اقتصاد اسلامی» اثر آیتالله حبیبالله شعبانی موثقی، امامجمعه همدان، به کوشش محمدجواد ذلیخانی، طلبه جوان حوزه علمیه متولد 1379، حاصل 30 جلسه سخنرانی در مسجد مهدیه همدان است که اکنون در قالبی منسجم و خواندنی پیش روی مخاطب قرار گرفته است؛ کتابی که بهجای ورود به زبان پیچیده و فنی اقتصاد، تلاش میکند نسبت اقتصاد اسلامی با زندگی روزمره، ارزشهای اجتماعی و بنیانهای فرهنگی را توضیح دهد.
در همین راستا آیت الله شعبانی، نماینده ولی فقیه در استان و امام جمعه همدان در گفتوگو با خبرنگار تسنیم از همدان در تبیین ضرورت پرداختن مستقل به اقتصاد اسلامی، بر ابعاد فرهنگی و اجتماعی این حوزه تأکید کرد و افزود: اقتصاد تنها محدود به تولید، توزیع و مصرف کالا نیست؛ بلکه یکی از مهمترین عوامل شکلدهنده فرهنگ جامعه است.
وی گفت: بسیاری از ارزشها، نگرشها و سبک زندگی مردم، بهطور مستقیم یا غیرمستقیم تحت تأثیر شرایط اقتصادی قرار میگیرد؛ از ترویج فرهنگ مصرفگرایی و جستجوی هویت در میزان مصرف گرفته، تا تقویت فرهنگ قناعت و سادهزیستی که آثار اقتصادی مثبتی چون کاهش اسراف و افزایش پسانداز را به دنبال دارد.
نماینده ولی فقیه در استان همدان توضیح داد: اقتصاد حتی در تعریف موفقیت در جامعه نیز نقش دارد. اگر ساختار اقتصادی بر پایه انباشت سرمایه به هر قیمتی باشد، موفقیت نیز تنها در همین خلاصه میشود؛ اما اگر نظام اقتصادی بر کار، تولید و خدمت به جامعه استوار باشد، الگوهای موفقیت تغییر کرده و افرادی چون معلم، پژوهشگر یا کارآفرین نیز ارزشمند تلقی خواهند شد.
آیت الله شعبانی همچنین به تأثیر اقتصاد بر زبان، ادبیات روزمره، امید اجتماعی و حتی مناسبات خانوادگی مانند هزینههای ازدواج اشاره کرده و افزود: اقتصاد سالم، تنها تولیدکننده ثروت نیست، بلکه تولیدکننده، اعتماد نیز هست، چرا که اجرای عادلانه قوانین و توزیع منصفانه فرصتها، سرمایه اجتماعی را تقویت میکند.
از منظر اقتصاد اسلامی، همانطور که در این کتاب نیز به آن پرداخته شده، هدف صرفاً تولید یا مصرف نیست، بلکه حفظ فضیلتهای اخلاقی در فعالیت اقتصادی است. تاکید بر صداقت در تجارت، وفای به عهد، پرهیز از کمفروشی، انفاق و قرضالحسنه، همگی ابزارهایی برای ساختن یک فرهنگ انسانی و اخلاقی محسوب میشوند.
وی تاکید کرد: اصلاح اقتصاد بدون اصلاح فرهنگ ممکن نیست و اصلاح فرهنگ نیز بدون توجه به سازوکارهای اقتصادی به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.
کرامت انسانی؛ ستون اصلی اقتصاد اسلامی
آیت الله شعبانی موثقی، کرامت انسانی را در نگاه اقتصاد اسلامی یکی از بنیادیترین اصول دانست؛ اصلی که بهگفته وی، همه ساختارها و سیاستهای اقتصادی باید در خدمت حفظ و ارتقای آن باشند. برخلاف برخی مکاتب اقتصادی که انسان را صرفاً عامل تولید یا مصرفکننده میبینند، اقتصاد اسلامی انسان را موجودی دارای کرامت ذاتی و خلیفه الهی بر زمین میداند. از همین رو، هدف اقتصاد اسلامی تنها افزایش تولید و ثروت نیست، بلکه فراهم کردن زمینه رشد مادی و معنوی انسان است.
وی همچنین اشتغال را از منظر کرامت انسانی تفسیر کرد و معتقد است کار در نگاه اسلام، صرفاً وسیله کسب درآمد نیست، بلکه عاملی برای حفظ عزت و شخصیت انسان است. از اینرو، حمایت از تولید و ایجاد فرصتهای شغلی، در حقیقت حمایت از کرامت انسانی به شمار میرود. در همین چارچوب، اقتصاد اسلامی با ربا، احتکار، استثمار، فساد اقتصادی و انحصارطلبی مقابله میکند؛ چرا که این پدیدهها به تحقیر انسان و نقض کرامت او میانجامند.
به گزارش تسنیم ،صاحب اثر در اینباره به آیه «وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ» استناد کرد و کرامت را ویژگی مشترک همه انسانها دانست؛ کرامتی که در عرصه اقتصاد نیز باید حفظ شود. از این منظر، فقر تنها یک مسئله معیشتی نیست، بلکه میتواند عزت نفس، امنیت روانی و جایگاه اجتماعی افراد را نیز تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، اسلام با ابزارهایی همچون زکات، خمس، صدقه و انفاق، در پی صیانت از کرامت اقشار ضعیف جامعه است.
بر این اساس، معیار سنجش هر سیاست اقتصادی در نگاه اسلامی آن است که آیا به حفظ عزت مردم، افزایش فرصتهای برابر و کاهش وابستگی و تحقیر اقتصادی منجر میشود ؟ یا خیر . به بیان دیگر، رشد اقتصادی زمانی در منطق اسلام ارزشمند است که در خدمت کرامت انسان باشد، نه آنکه انسان قربانی شاخصهای صرفاً اقتصادی شود.
در ادامه محمد جواد ذلیخانی، نویسنده اثر در گفتوگو با خبرنگار تسنیم به چرایی پرداختن به این کتاب، بر جایگاه مهم اقتصاد در قرآن کریم تأکید کرد و گفت: اهمیت این موضوع بر کسی پوشیده نیست. آیات متعدد قرآن نشان میدهد که اقتصاد و ساماندهی معیشت انسانها از مسائل حاشیهای یا صرفاً دنیوی نیست، بلکه در متن هدایت اجتماعی بشر قرار دارد. از همین رو، توجه به اقتصاد در یک اثر دینی، امری فرعی و تزئینی نیست، بلکه پاسخی به یکی از نیازهای بنیادین جامعه است.
وی برای تأکید بر این نگاه، به داستان حضرت شعیب(ع) اشاره کرد، پیامبری که مأمور اصلاح اقتصادی قوم خود بود و همین امر، جایگاه و حساسیت اقتصاد را در منظومه تعالیم الهی نشان میدهد. ذلیخانی همچنین به آیه مربوط به حضرت یوسف (ع) استناد کرد؛ آنجا که میفرماید: اجعلنی علی خزائن الارض یعنی مرا بر خزانههای زمین بگمار. به گفته وی، این آیه نشان میدهد که یک پیامبر الهی میتواند مستقیماً وارد عرصه مدیریت اقتصادی و خزانهداری عمومی شود، اما خود حضرت یوسف دلیل این شایستگی را چنین بیان میکند: انِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ؛ یعنی امانتدار و دانا هستم.
ذلیخانی،اقتصاد را در منطق قرآن عرصهای حساس و سرنوشتساز خواند؛ عرصهای که نه در حاشیه دین، بلکه در قلب هدایت اجتماعی انسان قرار دارد.
از حوزه تا کتاب
محمدجواد ذلیخانی درباره چگونگی ورودش به این پروژه گفت آشنایی و همکاری وی با آیتالله شعبانی از سالها قبل و در قالب رابطه شاگرد و استاد شکل گرفته بود. به گفته وی، پیش از آغاز این پروژه نیز از شاگردان حاجآقا بوده و همین نسبت علمی و تربیتی، زمینهساز همکاریهای بعدی شده است.
وی ادامه داد: احساس میکردم با توجه به سابقه پژوهشی خود میتوانم از عهده این کار برآیم، انجام یک کار علمی فقط با علاقه ممکن نیست، بلکه نیازمند تجربه، دقت و فوتوفن پژوهش و تدوین است.
از سخنرانی تا کتاب؛ نظمبخشی به یک گفتار منسجم
نویسنده کتاب «گفتارهایی در اقتصاد اسلامی» تاکید کرد: بیان آیت الله شعبانی در مجموع منضبط و چارچوبدار است و اساساً با سخنرانیهای کاملاً پراکنده و بینظم تفاوت دارد. اگر در برخی موارد نوعی پراکندگی یا خروج از ترتیب دیده میشود، این مسئله بیشتر به اقتضای طبیعی فضای سخنرانی بازمیگردد، نه به ضعف در محتوا یا ساختار علمی استاد. با وجود همین نظم نسبی در گفتار، تبدیل سخنرانی به متن کتاب، نیازمند چینش دوباره و نظمی تازه است؛ زیرا محتوایی که در قالب سخنرانی ارائه میشود، الزاماً همان ساختاری را ندارد که برای یک اثر مکتوب لازم است. از همین رو، مرحله تدوین و تنظیم متن اهمیت زیادی پیدا میکند تا مطالب برای مخاطب کتابی، خواندنیتر و منسجمتر شود.
وی گفت : در فرایند آمادهسازی کتاب، تلاش شده مباحث نزدیک به هم در کنار یکدیگر قرار گیرد تا خواننده هنگام مطالعه دچار پراکندگی ذهنی نشود و بتواند موضوعات را با تمرکز بیشتری دنبال کند. به بیان دیگر، هدف اصلی در تدوین این اثر آن بوده است که از دل گفتارهای شفاهی، ساختاری منظم و قابل مطالعه برای مخاطب امروز شکل بگیرد.
تدوین بر پایه گفتوگو، نه اختلاف
محمدجواد ذلیخانی تصریح کرد: در روند تنظیم کتاب، اگرچه گاهی درباره شکل بیان برخی مطالب یا نحوه چینش متن، نظرهای متفاوتی مطرح میشد، اما این تفاوتها هیچگاه به تعارض یا مشکل جدی منجر نشد. کار بیشتر بر پایه گفتوگو، مشورت و رسیدن به یک جمعبندی مشترک پیش میرفت.بنابراین فرایند تدوین کتاب نه یک کار یکسویه، بلکه حاصل تعامل علمی و همفکری بوده است.
سرفصلهای اصلی کتاب
به گفته محمدجواد ذلیخانی، مهمترین سرفصلهای کتاب «گفتارهایی در اقتصاد اسلامی» شامل تولید، اسراف، انفاق و ربا است. این مباحث در ادامه فصلهای مقدماتی کتاب آمده و بهصورت منظم و مرحلهبهمرحله گسترش یافتهاند.
وی تأکید کرد: این اثر صرفاً مجموعهای از سخنان پراکنده نیست، بلکه با یک مقدمه نظری روشن آغاز میشود و سپس به موضوعات کاربردی و اصلی اقتصاد اسلامی میرسد؛ موضوعاتی که هر یک از زاویهای، نسبت انسان، جامعه و معیشت را در منطق دینی توضیح میدهند.
ربا؛ مسئلهای فراتر از یک تخلف مالی
محمدجواد ذلیخایی گفت: از میان موضوعات مطرحشده در کتاب، بحث ربا برای من بیش از همه اثرگذار بوده است. وی با اشاره به روایاتی افزود: در حدیثها آمده است روزی خواهد رسید که ربا بهصورت گسترده در زندگی مردم حضور پیدا میکند؛ تا جایی که حتی اگر کسی مستقیماً وارد آن نشده باشد، غبار و آثار ربا در سبک زندگی و مناسبات مالی او دیده میشود، این تعبیر نشان میدهد که ربا فقط یک تخلف مالی ساده نیست، بلکه طبق روایات رسیده، پدیدهای آخر الزمانی است که میتواند ساختار اخلاقی و اقتصادی جامعه را تحت تأثیر قرار دهد.
سه نقطه قوت اصلی کتاب از نگاه نویسنده اثر نخست، روانی و شیوایی متن است که به گفته ذلیخانی، زبان کتاب برای مخاطب عمومی نوشته شده است. حتی اگر در جایی اصطلاح تخصصی بهکار رفته باشد، همانجا توضیح داده شده تا خواننده دچار ابهام نشود. از همین رو، با وجود تخصصی بودن محتوا، ادبیات اثر روان، شفاف و مأنوس است و در واژههای نامفهوم و نامأنوس متوقف نمیشود.
دوم، استناد و پشتوانه علمی و دینی است که وی در این باره تأکید میکند مطالبی که آیتالله شعبانی مطرح کردهاند، هرجا پشتوانه روایی یا قرآنی داشته، در کتاب ذکر شده است. این ویژگی بسیار مهمی است؛ چراکه برخی در مباحث اقتصادی بدون سند و پشتوانه سخن میگویند، اما این کتاب بر پایه منبع معتبر نوشته شده و خواننده مطمئن است با دیدگاههایی مستند و متکی بر قرآن و روایت روبه روست، نه صرفاً با نظر شخصی.
سومین نقطه قوت کتاب، جامعیت و تنوع مباحث است که نویسنده با اشاره به آن تاکید کرد: این کتاب نسبت به بسیاری از آثار مشابه، نگاهی جامعتر به اقتصاد اسلامی دارد. بسیاری از کتابهای اقتصادی تنها بر یک موضوع، مثل انفاق، تمرکز میکنند؛ اما این اثر درباره موضوعات متعددی مانند انفاق، تولید، اسراف، ربا و بانک سخن میگوید و این مباحث را در یک مجموعه منسجم کنار هم قرار میدهد. همین ویژگی باعث میشود خواننده فقط با یک بخش از اقتصاد اسلامی آشنا نشود، بلکه تصویری کلی از منظومه اقتصادی اسلام به دست آورد.
سختیها و شیرینیهای کار با آیتالله شعبانی
محمدجواد ذلیخانی درباره همکاری با آیتالله شعبانی گفت: این تجربه، در عین داشتن برخی دشواریهای اجرایی، از جهات مختلف برای او شیرین و آموزنده بوده است. به گفته وی، مهمترین شیرینی این کار، همنشینی با یک شخصیت علمی برجسته است؛ شخصیتی که در طول سالهای حضور در قم و همدان، با استادان زیادی حشر و نشر داشته و ذهنی تحلیلگر، دقیق و چندسویه دارد.
وی توضیح داد: آیتالله شعبانی مسائل را با دقت بالا بررسی میکنند و همین ویژگی، همکاری با ایشان را برای تدوین کتاب به یک فرصت آموزشی واقعی تبدیل کرده است؛ بهگونهای که این کار فقط یک همکاری اداری یا فنی نبوده، بلکه نوعی یادگیری مستقیم نیز به شمار میآمده است.
نویسنده اثر یکی دیگر از ویژگیهای مهم این همکاری را صبر و حوصله آیتالله شعبانی دانست و گفت: با وجود مشغلههای فراوان دفتر و مسئولیتهای متعدد ایشان، چندین بار متنها را مطالعه میکردند و گاه دو یا سه بار یک کتاب را میدیدند، بازمیگرداندند و دوباره برای اصلاحات بعدی در اختیار گروه قرار میدادند. از نگاه ذلیخانی، همین دقت، صبوری و وقتگذاشتن برای متنها، از برجستهترین وجوه این همکاری بوده و برای او جنبهای الهامبخش و ماندگار داشته است.
گزارش از حامیه عطائیان
انتهای پیام/