در این فصل، محور گفت‌وگوها دیپلماسی جمهوری اسلامی ایران است؛ از سفارتخانه‌هایی که به تعبیر رایج سنگر اول دفاع از کشورند تا اتاق‌های مذاکره‌ای که خروجی آن گاه در قالب قطعنامه‌ها، توافق‌ها و تصمیم‌سازی‌ها نمود پیدا می‌کند. این برنامه می‌کوشد دستاوردها و هزینه‌های دیپلماسی را از زبان سفرا و دیپلمات‌های سابق بازخوانی کند، نسبت میدان و دیپلماسی را در بزنگاه‌ها بسنجد و به سؤال‌های واقعی مخاطب نزدیک شود؛ سؤال‌هایی که گاهی در هیاهوی تحلیل‌های روزمره بی‌پاسخ می‌ماند. سید مهدی موسوی حسینی تهیه‌کننده برنامه شاهد عینی در گفت‌وگو با جام‌جم از تفاوت‌های فصل جدید، شیوه انتخاب مهمانان و طراحی پرسش‌های چالشی می‌گوید و تأکید دارد که برنامه بنا ندارد تریبون تعریف و تمجید باشد، بلکه قرار است روایت‌های دست‌اول و کمتر شنیده شده را بادقت و صراحت به قاب تلویزیون بیاورد.

سید مهدی موسوی حسینی می‌گوید کلیت برنامه شاهد عینی از ابتدا بر روایت تاریخ شفاهی بنا شده است؛ گفت‌وگو با کسانی که شاهد عینی وقایع بوده‌اند. او می‌افزاید: هر فصل بر یک خط کلی استوار می‌شود و فصل‌های گذشته بیشتر حول مبارزات انقلابی، دوران انقلاب و مبارزه علیه حکومت پهلوی شکل‌گرفته بود. 

موسوی حسینی با اشاره به رویکرد فصل جدید توضیح می‌دهد در این دوره، تمرکز برنامه بر تاریخ شفاهی دیپلماسی ایران است و گفت‌وگوها با دیپلمات‌های سابق جمهوری اسلامی انجام می‌شود. او نمونه‌هایی از مهمانان فصل را نیز یادآوری می‌کند و می‌گوید در قسمت‌های پخش شده، از جمله سفیر ایران در سوئیس و نیز سفیر سابق ایران در ونزوئلا حضور داشته‌اند.

تهیه‌کننده شاهد عینی درباره دلیل انتخاب دیپلمات‌ها به‌عنوان مهمان می‌گوید: دستاوردهای میدان برای مردم ملموس‌تر است؛ وقتی از میدان حرف می‌زنیم، مصادیق روشن است؛ پهپاد، موشک داریم. اما دیپلماسی باوجود اثرگذاری جدی، برای افکار عمومی کمتر قابل‌لمس بوده است. او می‌افزاید: در مقاطعی مانند قطعنامه ۵۹۸ یا برجام، نمودهایی از نتیجه دیپلماسی دیده شده، اما هدف این فصل آن است که زحمات دیپلمات‌ها، دستاوردها و همچنین مرز نقش آنها در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران دقیق‌تر و از زبان خودشان روایت شود.

از پیش پژوهش تا سؤال‌های چالشی

موسوی حسینی درباره طراحی ساختار گفت‌وگوها می‌گوید محمد رحمانی ( مجری و سردبیر) به‌عنوان تاریخ پژوه و محقق، پیش از هر برنامه درباره مهمان بررسی انجام می‌دهد، نقاط مبهم و محل سؤال را استخراج می‌کند و بر همان اساس برای گفت‌وگو سؤال طراحی می‌شود. 

به گفته او، برنامه قرار نیست فرصتی باشد برای تعریف‌کردن از دیپلماسی، بلکه اساس کار بر سؤال‌های چالشی است؛ سؤال‌هایی که مخاطب هم با آنها درگیر است. موسوی حسینی توضیح می‌دهد در گفت‌وگو با برخی مهمانان، درباره موضوعاتی مانند لبنان سؤال‌هایی از جنس اینکه آیا ما میدان را نباخته‌ایم و ماجرای پیجرها دقیقاً چه بوده مطرح شده است.

تهیه‌کننده شاهد عینی ادامه می‌دهد: بخشی از سؤال‌ها هم معطوف به پرونده‌های منطقه‌ای مانند مصر است؛ از جمله اینکه در مقطع حضور آقای مرسی و مواضعی که بیان شد، واکنش‌ها چه بود و آیا اساساً قرائت دقیقی از بهار عربی یا بیداری اسلامی داشتیم یا نه. او با تأکید بر رویکرد تاریخی برنامه می‌گوید: اینها سؤال‌هایی است که می‌شود از دل تاریخ پرسید و برنامه در حال بازخوانی آنهاست.

موسوی حسینی به محور دیگری هم اشاره می‌کند و می‌گوید یکی از پرسش‌های مهم برنامه این است که سخت‌ترین روزی که یک سفیر یا دیپلمات در مأموریت خود تجربه کرده چه زمانی بوده و چه روایتی از آن دارد. به گفته او هر مهمان، روایت خاص خود را از آن روزها بیان می‌کند و همین روایت‌ها ارزش برنامه را بالا می‌برد.

روایت‌های ناگفته در قاب تلویزیون

موسوی حسینی می‌گوید در بسیاری از موارد، مهمانان برنامه برای نخستین‌بار بخش‌هایی از تجربه خود را بیان می‌کنند. او توضیح می‌دهد تا پیش‌ازاین یا چنین برنامه‌ای در تلویزیون وجود نداشته یا مجالی فراهم نبوده که سفرا و دیپلمات‌های سابق در قالب تاریخ شفاهی، خاطرات و جزئیات مأموریت‌هایشان را برای مخاطب عمومی روایت کنند. به گفته او، اگر هم ثبت و ضبطی انجام شده، بیشتر در چارچوب‌هایی مانند مرکز اسناد انقلاب اسلامی یا روندهای داخلی وزارت امور خارجه بوده است.

تهیه‌کننده شاهد عینی درباره چرایی دیر عنوان‌شدن این روایت‌ها می‌گوید: بخشی از ماجرا به ملاحظه‌کاری دیپلمات‌ها برمی‌گردد؛ آنها به‌گونه‌ای حرف می‌زنند که از دلش تیتر بیرون نیاید. به‌ویژه وقتی با دیپلماتی گفت‌وگو می‌شود که هنوز بازنشسته نشده، طبیعی است ملاحظات گفتاری پررنگ‌تر باشد. 

او درباره روش انتخاب مهمانان می‌گوید: تیم برنامه به یک فهرست رسیده و معیار انتخاب، جذابیت کلام و موضوعاتی است که هر دیپلمات برای روایت دارد. موسوی حسینی اضافه می‌کند: ممکن است درباره برخی کشورها، در ادامه با چند سفیر سابق گفت‌وگو شود و این موضوع به ظرفیت پرونده‌ها بستگی دارد.

تهیه‌کننده برنامه به برخی تفاوت‌های اجرایی فصل جدید هم اشاره می‌کند و می‌گوید: ابتدای هر قسمت، معرفی مهمان به شکل موشن پخش می‌شود تا سوابق او برای مخاطب روشن باشد. در طول برنامه نیز عکس‌های قدیمی مهمانان، هر آنچه به دست تیم برسد یا پیدا شود، نمایش داده می‌شود و حتی دکور برنامه نیز تلاش کرده حال‌وهوای تاریخی و روایی را تقویت کند.

موسوی حسینی درباره دلیل پخش برنامه از شبکه خبر می‌گوید: علت اصلی، بعد سیاسی موضوع و نیاز این شبکه به محتوای تحلیلی است. شبکه خبر علاوه بر خبر، به تحلیل سیاسی هم نیاز دارد و شاهد عینی به دلیل گفت‌وگوهای روایی و تحلیلی می‌تواند به غنای محتوایی شبکه کمک کند.

تهیه‌کننده شاهد عینی درباره ارتباط با وزارت امور خارجه نیز توضیح می‌دهد: تا اینجا عمدتاً ارتباط‌ها به‌صورت مستقیم با خود مهمانان بوده، اما در ادامه نشانه‌هایی از همکاری و کمک بیشتر دیده می‌شود. او می‌افزاید: در مسیر تهیه فهرست و اطلاعات، چالش‌هایی مانند قطعی اینترنت هم وجود داشته، اما شناخت قبلی آقای رحمانی با بسیاری از سفرا و راهنمایی‌هایی که دریافتی او از دیگر همکاران سازمان صداو سیما کار را پیش برده است.