به گزارش خبرگزاری تسنیم از سمنان، تالابها بهعنوان یکی از مهمترین ذخیرهگاههای طبیعی جهان، نقشی فراتر از یک پهنه آبی ایفا میکنند و در حقیقت ضامن پایداری اکولوژیک، حفظ تنوع زیستی، کنترل گردوغبار، تغذیه آبخوانها و تعدیل اقلیم محلی هستند. ایران نیز به دلیل قرار گرفتن در کمربند خشک و نیمهخشک جهان، وابستگی بیشتری به کارکردهای حیاتی تالابها دارد؛ زیستبومهایی که در سالهای اخیر تحت تأثیر خشکسالیهای متوالی، تغییرات اقلیمی و فشارهای انسانی با تهدیدهای جدی مواجه شدهاند.
تالابها؛ سرمایههای خاموش در خط مقدم بحران اقلیم
بررسی آمارهای رسمی و گزارشهای تخصصی نشان میدهد بخش قابل توجهی از تالابهای کشور در وضعیت بحرانی قرار دارند؛ بهگونهای که حدود 42 درصد تالابهای ایران خشک شده و نزدیک به 47 درصد از پهنههای تالابی به کانونهای تولید گردوغبار تبدیل شدهاند و کارشناسان معتقدند تداوم این روند علاوه بر خسارتهای زیستمحیطی، پیامدهای گسترده اقتصادی، اجتماعی و حتی بهداشتی برای مناطق پیرامونی به همراه خواهد داشت.
زنگ خطر برای زیستبومهای آبی؛ وقتی خشکسالی پیشروی میکند
توجه به تالاب آبتلخه لاسجرد در استان سمنان از اهمیت ویژهای برخوردار است؛ این پهنه طبیعی که در یکی از مناطق کمبارش کشور قرار گرفته، بخشی از سرمایههای اکولوژیک استان محسوب میشود و حفاظت از آن میتواند در کنترل فرسایش بادی، حفظ زیستگاههای جانوری و تقویت پایداری محیطزیستی منطقه نقش مؤثری ایفا کند و تجربه سایر تالابهای کشور نشان داده است که بیتوجهی به منابع آبی و حقابههای زیستمحیطی میتواند زمینهساز تشدید بحرانهای محیطزیستی و افزایش کانونهای گردوغبار شود.
کارشناسان محیطزیست بر این باورند که موفقیت پروژههای احیای تالابها بیش از هر چیز به شناخت دقیق ویژگیهای هیدرولوژیکی، اقلیمی و اکولوژیکی هر منطقه وابسته است به همین دلیل، مطالعات پایه و جمعآوری دادههای میدانی بهعنوان نخستین گام در تدوین برنامههای احیا شناخته میشود؛ رویکردی که در بسیاری از پروژههای موفق داخلی و بینالمللی نیز مورد تأکید قرار گرفته و از بروز تصمیمگیریهای پرهزینه و کماثر جلوگیری کرده و از سوی دیگر، احیای تالابها تنها یک اقدام محیطزیستی نیست، بلکه مستقیماً با معیشت جوامع محلی، توسعه گردشگری طبیعی، حفظ منابع آب و کاهش مهاجرت از مناطق روستایی ارتباط دارد.
مطالعات انجامشده درباره تالابهای خشکشده کشور نشان میدهد کاهش کارکردهای طبیعی این زیستبومها میتواند به افت فعالیتهای اقتصادی، کاهش بهرهوری اراضی و افزایش آسیبهای اجتماعی منجر شود.
آبتلخه لاسجرد؛ تالابی با اهمیت راهبردی در قلب استان سمنان
بر همین اساس، بازدید میدانی معاون احیای تالابهای سازمان حفاظت محیطزیست از تالاب آبتلخه لاسجرد را میتوان بخشی از تلاشهای ملی برای تدوین برنامهای علمی و مبتنی بر واقعیتهای میدانی ارزیابی کرد؛ برنامهای که هدف آن بازگرداندن کارکردهای طبیعی تالاب، حفاظت از تنوع زیستی و تأمین منافع جوامع محلی است چرا که کارشناسان معتقدند آینده تالابهای ایران در گرو مدیریت یکپارچه منابع آب، تأمین حقابههای زیستمحیطی و تصمیمگیری مبتنی بر دادههای علمی خواهد بود.
سیاوش شمسیپور،معاون احیای تالابهای سازمان حفاظت محیطزیست،در جریان بازدید میدانی از تالاب آبتلخه لاسجرد با تأکید بر ضرورت بهرهگیری از رویکردهای علمی در مدیریت و احیای تالابها، اظهار داشت: مطالعات پایه و تحقیقات میدانی، نخستین و مهمترین گام برای هرگونه تصمیمگیری، برنامهریزی و مداخله در عرصههای تالابی به شمار میرود و بدون اتکا به دادههای دقیق، دستیابی به نتایج پایدار امکانپذیر نخواهد بود.
وی با اشاره به ویژگیهای خاص این تالاب افزود: تالاب آبتلخه لاسجرد به دلیل شرایط ویژه هیدرولوژیکی، اقلیمی و جایگاه جغرافیایی خود، نیازمند تدوین یک برنامه جامع و یکپارچه مدیریتی است؛ برنامهای که بر پایه اطلاعات مستند، پایشهای تخصصی و دادههای میدانی دقیق شکل بگیرد و بتواند پاسخگوی نیازهای زیستمحیطی منطقه باشد.
شمسیپور بیان کرد: احیای تالابها تنها با اجرای اقدامات مقطعی محقق نمیشود و لازم است تمامی برنامهها در چارچوب یک نگاه علمی، هدفمند و مبتنی بر شناخت صحیح از ظرفیتها و چالشهای موجود تدوین و اجرا شود تا اثربخشی لازم را داشته باشد.
معاون احیای تالابهای سازمان حفاظت محیطزیست، با تأکید بر اهمیت نقش تالابها در پایداری اکوسیستمهای مناطق خشک و نیمهخشک کشور عنوان کرد: این زیستبومهای ارزشمند در حفظ تعادل طبیعی، کنترل پیامدهای زیستمحیطی و پشتیبانی از تنوع زیستی نقشی تعیینکننده دارند و حفاظت از آنها باید در اولویت برنامههای مدیریتی قرار گیرد.
شمسیپور اظهار داشت: سازمان حفاظت محیطزیست با رویکردی تخصصی و مبتنی بر دانش روز، برنامه بازگرداندن کارکردهای طبیعی تالاب آبتلخه لاسجرد را دنبال میکند تا این پهنه ارزشمند بتواند بار دیگر نقش مؤثر خود را در چرخههای طبیعی منطقه ایفا کند.
او خاطرنشان کرد: در فرآیند احیا، علاوه بر حفاظت از گونههای گیاهی و جانوری و تقویت ظرفیتهای اکولوژیک تالاب، توجه به منافع و نیازهای جوامع محلی نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است و این موضوع به عنوان یکی از ارکان اصلی برنامههای پیشبینیشده مدنظر قرار دارد.
این مقام مسئول تأکید کرد: بهرهگیری از مطالعات علمی، مدیریت یکپارچه و مشارکت ذینفعان محلی، سه مؤلفه کلیدی برای دستیابی به احیای پایدار تالاب آبتلخه لاسجرد محسوب میشود و میتواند زمینه حفظ بلندمدت این زیستبوم ارزشمند را فراهم کند.
احیای تالاب آبتلخه لاسجرد را باید فراتر از یک پروژه محلی محیطزیستی ارزیابی کرد؛ زیرا این تالاب در یکی از مناطق خشک و کمآب کشور قرار گرفته و سرنوشت آن با موضوعاتی نظیر مدیریت منابع آب، مقابله با بیابانزایی، کنترل گردوغبار و حفظ تنوع زیستی گره خورده است. در شرایطی که تغییرات اقلیمی، کاهش بارندگیها و افزایش فشار بر منابع آبی به یکی از مهمترین چالشهای زیستمحیطی ایران تبدیل شده، هرگونه برنامهریزی برای حفاظت از تالابها میتواند بخشی از راهبرد ملی مقابله با بحرانهای آینده باشد.
بر همین اساس، تأکید مسئولان سازمان حفاظت محیطزیست بر انجام مطالعات پایه و تدوین برنامههای علمی برای تالاب آبتلخه لاسجرد از اهمیت ویژهای برخوردار است و آمارهای رسمی نیز نشان میدهد وضعیت تالابهای کشور نیازمند توجه فوری و اقدامات مؤثر است و بر اساس اظهارات مسئولان ملی، حدود 42 درصد تالابهای ایران خشک شدهاند و بخش قابل توجهی از این عرصهها به کانونهای تولید گردوغبار تبدیل شدهاند؛ موضوعی که زنگ خطر جدی برای امنیت زیستمحیطی کشور به شمار میرود.
کارشناسان معتقدند هر تالابی که از چرخه طبیعی خود خارج شود، علاوه بر از دست رفتن کارکردهای اکولوژیک، هزینههای اقتصادی و اجتماعی سنگینی را نیز به مناطق پیرامونی تحمیل میکند. آنچه درباره تالاب آبتلخه لاسجرد اهمیت مضاعف دارد، قرار گرفتن این تالاب در پهنهای است که با محدودیت منابع آبی و خطر گسترش فرسایش بادی مواجه است.
تجربه تلخ برخی تالابهای کشور نشان داده که تأخیر در اجرای برنامههای حفاظتی و احیایی میتواند در مدت کوتاهی پیامدهایی همچون افزایش ریزگردها، کاهش پوشش گیاهی، افت کیفیت خاک و تهدید معیشت جوامع محلی را به دنبال داشته باشد. از این منظر، رویکرد پیشگیرانه سازمان حفاظت محیطزیست را میتوان اقدامی راهبردی برای جلوگیری از شکلگیری بحرانهای بزرگتر در آینده ارزیابی کرد.
نسخه سازمان محیطزیست برای احیا؛ مدیریت مبتنی بر داده و مطالعات میدانی
یکی از مهمترین نکات مطرحشده در بازدید میدانی معاون احیای تالابهای سازمان حفاظت محیطزیست، تأکید بر مدیریت یکپارچه تالاب بود.بررسی تجربههای موفق داخلی و بینالمللی نشان میدهد که احیای تالابها صرفاً با تأمین آب یا اجرای پروژههای عمرانی امکانپذیر نیست، بلکه نیازمند هماهنگی میان دستگاههای اجرایی، مشارکت جوامع محلی، مدیریت صحیح منابع آب و استقرار نظام پایش مستمر است.به همین دلیل، تدوین طرح جامع مدیریت تالاب آبتلخه لاسجرد بر پایه دادههای میدانی میتواند از تصمیمگیریهای مقطعی و کماثر جلوگیری کند.
احیای تالابها؛ از حفاظت تنوع زیستی تا صیانت از معیشت محلی
از سوی دیگر، بعد اقتصادی احیای تالابها نیز نباید نادیده گرفته شود. مطالعات محیطزیستی نشان میدهد هزینه پیشگیری از تخریب تالابها به مراتب کمتر از هزینه مقابله با پیامدهای ناشی از خشک شدن آنهاست. کاهش گردوغبار، حفاظت از منابع آب زیرزمینی، تقویت ظرفیتهای گردشگری طبیعی و حفظ زیستگاههای جانوری از جمله منافعی است که میتواند در بلندمدت به توسعه پایدار مناطق پیرامونی کمک کند.
سرمایهگذاری در احیای تالاب آبتلخه لاسجرد نه یک هزینه، بلکه اقدامی برای صیانت از سرمایههای طبیعی استان سمنان محسوب میشود.بررسی دیدگاههای کارشناسان محیطزیست در فضای رسانهای و شبکههای اجتماعی نیز نشان میدهد مطالبه اصلی فعالان این حوزه، حرکت از مدیریت واکنشی به سمت مدیریت علمی و پیشگیرانه است.
بسیاری از تحلیلگران معتقدند بحران آب و تالابها در ایران تنها با تخصیص بودجه حل نخواهد شد و نیازمند اصلاح الگوهای مدیریتی، تأمین حقابههای زیستمحیطی و استفاده از دادههای علمی در تصمیمسازیهاست. تأکید مسئولان سازمان حفاظت محیطزیست بر انجام مطالعات تخصصی در تالاب آبتلخه لاسجرد را میتوان در همین چارچوب ارزیابی کرد؛ رویکردی که در صورت تداوم، میتواند الگویی برای سایر تالابهای در معرض تهدید کشور باشد.
آینده تالاب آبتلخه لاسجرد به میزان موفقیت در اجرای یک برنامه علمی، جامع و مبتنی بر واقعیتهای میدانی وابسته است. اگر مطالعات پایه به تدوین سیاستهای عملیاتی منجر شود و مشارکت دستگاههای اجرایی و جوامع محلی نیز در کنار آن قرار گیرد، این تالاب میتواند ضمن حفظ ارزشهای اکولوژیک خود، به نمونهای موفق از مدیریت پایدار منابع طبیعی در مناطق خشک کشور تبدیل شود؛ موضوعی که در شرایط کنونی ایران، بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد.
انتهای پیام/363/