صاحبخبر - گروه دیپلماسی-الهام یلمی: گفته شده که فرآیند بررسی طرح دو مرحلهای ایران برای پایان جنگ در نقطه نهایی قرار گرفته است. ایران صراحتا گفته که آتش بس در همه جبهه ها باید برقرار شود. در این چارچوب، متن اصلی تفاهمنامه پایان جنگ بر اساس طرح ۱۴ مادهای ایران و در چارچوب پیشنهاد ایران برای احاله مذاکرات مرتبط با پرونده هستهای به پس از پایان قطعی جنگ تهیه شدهبود که از همان ابتدا اصول این پیشنهاد مورد پذیرش آمریکا قرار گرفت.
در این میان ، «سیدعباس عراقچی» وزیرامورخارجه ایران صراحتا اعلام کرد که « تفاهمنامه اسلامآباد هیچگاه تا این حد به نهایی شدن نزدیک نبوده است.تا زمان تکمیل و نهایی شدن آن، رسانهها باید از گمانهزنی درباره محتوای آن خودداری کنند.در چارچوب رویکرد مسئولانه و شفاف، تمامی جزئیات تفاهم نامه اسلام آباد در زمان مناسب با عموم مردم به اشتراک گذاشته خواهد شد.»
فضای سنگین سوء ظن
با وجود موافقت اصولی دو طرف بر یک چارچوب دو مرحلهای (پایان جنگ در تمامی جبههها در مرحله اول و مذاکره هستهای در مرحله دوم) جزئیات این تفاهم به دلیل فقدان اعتماد و سوءظن شدید طرفهای درگیری به یکدیگر وارد فرآیند طولانی اصلاحات مکرر و جرح و تعدیلهای چندینباره شد.
در این رابطه، «اسماعیل بقایی» سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، ضمن تأیید نزدیک شدن مذاکرات به مراحل پایانی، تأکید کرد که جزئیات توافق احتمالی تا زمان نهایی شدن و امضا منتشر نخواهد شد و همچنان بررسیهای لازم در نهادهای ذیربط جمهوری اسلامی ایران در جریان است. با این حال، روایتهایی که از سوی برخی منابع نزدیک به هیئت مذاکرهکننده ایران منتشر شدهاند، تصویری نسبتاً روشن از چارچوبهای مورد بحث میان تهران و واشنگتن ارائه میکنند.
در این روایت منتشر شده، خطوط کلی توافق احتمالی در هفت محور اصلی تشریح شده است. بر اساس این روایت، در موضوع هستهای هیچ توافق جدیدی در مرحله فعلی صورت نمیگیرد و ایران تعهد تازهای فراتر از مواضع و سیاستهای پیشین خود نمیپذیرد. مطابق این گزارش، مذاکرات مربوط به پرونده هستهای در یک بازه ۶۰ روزه پس از امضای تفاهمنامه دنبال خواهد شد و اصول بنیادین مورد تأکید جمهوری اسلامی ایران از جمله حق غنیسازی و حفظ مواد غنیشده همچنان محور گفتوگوها خواهد بود.
در موضوع تنگه هرمز نیز تأکید شده است که ایران هیچ تعهدی درباره واگذاری مدیریت یا بازگشت شرایط این آبراه راهبردی به وضعیت پیش از جنگ نخواهد داد و تنها بحث عادیسازی عبور و مرور دریایی پس از پایان جنگ مطرح است.
گفته شده که آینده اداره تنگه هرمز بر پایه ابتکار کشورهای منطقه و بدون نقشآفرینی آمریکا تعریف خواهد شد. این متن همچنین پایان جنگ در تمامی جبهههای منطقه از جمله لبنان را یکی از اهداف اصلی تفاهمنامه معرفی میکند و مدعی است که آمریکا متعهد خواهد شد اسرائیل را به توقف جنگ در لبنان وادار کند.
موضوع آزادسازی داراییهای بلوکهشده ایران، دریافت خسارات ناشی از جنگ، مذاکرات درباره رفع تحریمها و تعیین چارچوب مذاکرات ۶۰ روزه آینده میان ایران و آمریکا نیز از دیگر محورهای مورد اشاره در این روایت است.این روایت همچنین به تعلیق تحریمهای مرتبط با فروش نفت و محصولات پتروشیمی، دسترسی ایران به منابع مالی حاصل از فروش انرژی، ارائه طرحهای بازسازی ایران به ارزش حداقل ۳۰۰ میلیارد دلار از سوی آمریکا و متحدانش و آغاز مذاکرات ۶۰ روزه برای دستیابی به توافق نهایی اشاره میکند.
در بخش دیگری از این گزارش، تکرار تعهد ایران در چارچوب پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) مبنی بر عدم تولید سلاح هستهای، عدم اعمال تحریمهای جدید از سوی آمریکا در دوره مذاکرات، آزادسازی ۲۴ میلیارد دلار از منابع مسدودشده ایران و تشکیل سازوکار نظارتی برای اجرای توافق ذکر شده است.
این روایت همچنین تصریح میکند که توافق نهایی صرفاً بر سه محور سرنوشت مواد غنیشده و غنیسازی، رفع تحریمها و برنامه بازسازی اقتصاد ایران متمرکز خواهد بود و موضوعاتی نظیر برنامه موشکی جمهوری اسلامی ایران و حمایت از گروههای مقاومت به طور کامل از دستور کار مذاکرات خارج شدهاند.
شباهتها و تفاوتها
مقایسه دو متن نشان میدهد که هر دو روایت بر چند محور مشترک تأکید دارند؛ از جمله پایان جنگ، آغاز مذاکرات ۶۰ روزه، عدم طرح موضوعات موشکی و منطقهای در مذاکرات نهایی، آزادسازی بخشی از داراییهای بلوکهشده ایران، بررسی رفع تحریمها و تداوم برنامه صلحآمیز هستهای ایران.
این روایت جزئیات بیشتری درباره زمانبندی رفع محاصره دریایی، میزان منابع مالی آزادشده، رقم پیشنهادی بازسازی ایران و سازوکارهای اجرایی توافق ارائه میدهد؛ در حالی که روایت نخست بیشتر بر خطوط کلی سیاسی و راهبردی توافق تمرکز دارد و تا حد زیادی برخواستههای دو طرف تمرکز دارد.
در عین حال هنوز هیچیک از این موارد به صورت رسمی از سوی مراجع ذیصلاح جمهوری اسلامی ایران تأیید نشده و همانگونه که سخنگوی وزارت امور خارجه اعلام کرده است، جزئیات دقیق توافق تا زمان نهایی شدن و امضا منتشر نخواهد شد.
رعایت خطوط قرمز
بر خلاف برخی ادعاها که از سوی برخی جریانها و فعالان سیاسی در طول قریب به یک ماه گذشته مطرح شدهاست، متن تفاهمنامه پایان جنگ میان ایران و آمریکا با دقت و وسواس بسیار تهیه شدهاست تا جای هیچگونه تفسیر به رأی و فرار از تعهدی برای طرف مقابل وجود نداشتهباشد.
نکته مهم این است که تا زمان پذیرش کامل متن توسط جمهوری اسلامی ایران، تمامی متنهای منتشر شده در رسانهها، صرفا گمانهزنیهای رسانهای هستند و متن نهایی تلقی نمیشوند. برخی از متون منتشر شده در دو روز گذشته، هر چند برخی از اصول موجود در متن تفاهم نهایی را مورد اشاره قرار دادهاند، اما به شکل گمراهکنندهای به عنوان «متن نهایی» نامگذاری شدهاند، اما این متون فاقد اعتبار هستند. متن نهایی تفاهمنامه تا زمان پذیرش قطعی آن توسط دو طرف منتشر نخواهد شد.
تمامی خطوط قرمز تعیین شده از سوی رهبر معظم انقلاب، آیتالله سید مجتبی خامنهای، در چارچوب نظارت مستمر شورای عالی امنیت ملی در متن مورد توجه قرار گرفتهاست.
∎