به گزارش ایرنا، در شرایط فعلی حفظ جنگل‌های هیرکانی به یک دغدغه جدی برای شهروندان و دوستداران این میراث کهن تبدیل شد و در سالهای اخیر با فعال تر شدن سازمان های مردم نهاد و فعالان محیط زیستی روشنگری ها در این حوزه بیشتر از گذشته شد.

ارائه آمارهای کشف چوب های قاچاق و دستگیری سوداگران که در سالهای اخیر توسط دستگاه های مربوطه ارائه شد موجی از نگرانی را در بین دوستداران جنگلهای هیرکانی به همراه داشت.

هر چند کارشناسان دلایل مختلفی را برای شدت گرفتن قاچاق درختان هیرکانی بر می شمارند از کمبود نیرو و اعتبار برای محیط بانان تا شرایط اقتصادی و بیکاری اهالی بومی منطقه به همراه بازدارنده نبودن مجازات های فعلی برای سوداگران را از جمله دلایل تخریب هیرکانی بر می شمارند اما کارشناسان بر این باورند با وجود همه این مشکلات نباید اجازه داد که این میراث ارزشمند بیش از این تخریب و گستره آن کاهش یابد.

حمله و تخریب جنگلهای هیرکانی که از سالهای قبل تاکنون توسط سوداگران چوب و جنگل در حال انجام است که تاکنون زخم های بسیار عمیق بر پیکر این میراث کهن وارد کرده است.

قدمت جنگل های هیرکانی به طور دقیق مشخص نیست، اما بر اساس آخرین نظرات کارشناسان قدمت جنگل‌های هیرکانی بیش از ۴۰ میلیون سال برآورد شده و بازمانده دوره سوم زمین شناسی هستند. از همین جهت به فسیل‌های زنده شهرت دارند و در حوزه باستان شناسی و گیاه شناسی یک موزه طبیعی به شمار می روند.

در دنیایی که تاکنون هزاران گونه گیاهی و جانوری منقرض شده اند، مجموعه ای کهن با قدمتی این چنینی نه تنها یادگاری با ارزش از دل تاریخ است، بلکه منبع عظیمی از گونه های منحصر به فرد زنده است که باید حفظ شود.

اما اهمیت جنگل های هیرکانی تنها از بعد قدمت آن نیست، چرا که این جنگل‌ها علاوه بر تامین اکسیژن، در ذخیره مقادیر بسیار زیاد آب، حفاظت از بافت خاک و جلوگیری از جاری شدن سیل نقش بسیار مهمی دارند.

همچنین از بعد توسعه گردشگری و ایجاد درآمد برای ساکنین نواحی شمالی کشور نیز جنگل های هیرکانی بسیار موثر بوده اند. به طوری که نوار شمالی کشور از محبوب ترین سایت‌های گردشگری ایران به شمار می رود و ورود گردشگر به این خطه موجب درآمد پایدار از راه گردشگری برای اهالی سرزمین های شمالی کشورمان شده است.

جنگلداری اجتماعی اثر بخش برای هیرکانی

در این پیوند دکتر حسین پوحسین در گفت گو با خبرنگار ایرنا اظهار کرد: بر اساس تحقیقات انجام شده بازدارندگی پایین مجازات، فعالیت اقتصادی پرسود و مشکلات اقتصادی و درآمدی مهم‌ترین دلایل قاچاق چوب در منطقه مازندران به شمار می‌رود.

وی گفت: در بخشی از تحقیقات خود به این نتیجه رسید که پس از اعلام ملی‌شدن جنگل‌ها درسال ۱۳۴۱، عدم احساس مالکیت جنگل‌نشینان نسبت به اراضی ملی در تشدید تخریب جنگل و قاچاق چوب نقشی اساسی داشته است.

پور حسین در تشریح راهکار برای نجات جنگل‌های هیرکانی مازندران با توجه به نبود طرح و برنامه حفاظت، باید نظام مدیریت جنگل در قالب طرح‌های مدیریت جنگل «جنگلداری اجتماعی» استقرار یابد و تجهیزات، امکانات، تأسیسات و نیروی انسانی مورد نیاز آن تأمین شود.

این کارشناس منابع طبیعی با اشاره به این مطلب که طرح جنگلداری اجتماعی با مشارکت جوامع محلی و توجه به اشتغال‌زایی و کاهش وابستگی آنان بـه جنگل تهیه شود، اظهار کرد: این مسئله می‌تواند بخش‌هایی از ضعف‌های ساختاری و مـدیریتی و ضعفهای نظارتی و کنترلی را نیز پوشش دهد چرا که در استانی که چند هزار روستا داریم و ده‌ها هزار جنگل نشین که هنوز خود را مالک جنگل می دانند، نمی‌توان مردم را نادیده گرفت.

پور حسین ادامه داد: طرح‌های کلاسیک جنگلداری درخت محور بودند اما طرحهای جنگلداری اجتماعی انسان محور هستند. باید با مردم بومی صحبت کنیم و مشارکت تنها استفاده از نیروی کار آنها نیست بلکه مشارکت در تصمیم گیری است.

وی ادامه داد: دریافت مابه ازای خدمات اکوسیستمی همانند آب‌بهایی که آب‌منطقه‌ای از کشاورزان می‌گیرد که درصدی از آن صرف جنگل شود یا درصد ناچیزی از قبض آب و مصرف بنزین برای جنگل هزینه شود زیرا جنگل در تولید این خدمات و پالایش آلودگی نقش اساسی دارد و می‌تواند منبع درآمدی برای احیای جنگل‌ها باشد اما بهترین حالت این است که اقتصاد این جنگل‌ها درون‌زا باشد تا بتواند پایدار بماند و تا رسیدن به این مرحله می‌توان روی دریافت ما به ازا برنامه‌ریزی کرد.

قانون مبارزه با قاچاق چوب نیازمند بازنگری

در این پیوند مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران ـ نوشهر اظهار کرد: قانون مبارزه با قاچاق چوب به دلیل نداشتن بازدارندگی نیازمند اصلاح و بازنگری است.

مهرداد خزایی‌پول گفت: اصلاح قانون و بازنگری در جریمه های قاچاق چوب با قابلیت بازدارندگی بیشتر، نیازمند اهتمام بیشتری مسوولان و متولیان امر است.

وی بر لزوم حفاظت و پاسداری از عرصه‌های ملی و انفال عمومی در جامعه تاکید کرد و با اشاره به رویکرد دستگاه قضا در برخورد با قاچاقچیان چوب خاطرنشان کرد: حمایت‌های دستگاه قضا از ضابطان و ماموران منابع طبیعی، در تقویت حفاظت از عرصه‌های ملی به ویژه جنگل‌های هیرکانی نقش مهم و موثری خواهد داشت.

خزایی پول با اشاره به جایگاه بی‌بدیل جنگل‌های هیرکانی، تصریح کرد: جنگل های هیرکانی این میراث طبیعی و جهانی که قدمتی میلیون‌ها ساله دارد، طی دهه‌های گذشته بر اثر دخالت‌های انسانی و عوامل مختلف تخریب و با آسیب‌ها و تهدیدهای متعددی مواجه شده است.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران - نوشهر، حفاظت از این سرمایه ارزشمند را وظیفه‌ای ملی و بین‌نسلی دانست و گفت که سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور با تمام توان در مسیر تحقق آن گام برمی‌دارد.

خزایی پول در بخش دیگر سخنان خود، دستگاه قضایی را پشتوانه‌ای مستحکم برای حفاظت از انفال و حقوق عمومی دانست و ادامه داد: حمایت‌های مؤثر دستگاه قضایی از مأموران و ضابطان منابع طبیعی، موجب افزایش انگیزه و دلگرمی مدافعان عرصه‌های طبیعی کشور شده است.

وی با بیان اینکه براساس قوانین موجود، از جمله ماده ۴۲ قانون حفاظت و بهره‌برداری از جنگل‌ها و مراتع، قطع درختان بدون مجوز قانونی جرم محسوب می‌شود و برخورد با متخلفان همواره در دستور کار قرار دارد، گفت که نیروهای منابع طبیعی و یگان حفاظت به صورت شبانه‌روزی در عرصه‌های ملی حضور دارند و با ایثار و تعهد از این میراث الهی پاسداری می‌کنند.

این مقام مسوول با اشاره به صدور رأی قاطع شعبه ۲ دادگاه عمومی بخش نشتارود از توابع شهرستان تنکابن علیه قاچاقچیان چوب جنگلی، این حکم را اقدامی مؤثر در صیانت از جنگل‌های هیرکانی و حقوق بیت‌المال دانست.

خزایی پول افزود: بر اساس رأی صادره، متهمان علاوه بر حبس تعزیری و پرداخت جزای نقدی، به اقامت اجباری در یکی از مناطق استان سیستان و بلوچستان محکوم شده‌اند که صدور اینگونه رای می‌تواند نقش مهمی در بازدارندگی جرائم مرتبط با منابع طبیعی و مقابله با سودجویان و متجاوزان به جنگل‌های هیرکانی داشته باشد.

وی صدور رأی اقامت اجباری برای متعرضان به جنگل‌های هیرکانی را اقدامی بازدارنده و مؤثر توصیف کرد و گفت: چنین آرایی همواره مطالبه دوستداران طبیعت و فعالان حوزه منابع طبیعی بوده است و رأی صادره توسط دادرس شعبه ۲ دادگاه عمومی بخش نشتارود را می‌توان نقطه عطفی در برخورد با جرائم مرتبط با جنگل‌های هیرکانی دانست، رأیی که می‌تواند الگویی مناسب برای تقویت جنبه بازدارندگی احکام قضایی در حوزه منابع طبیعی باشد.

وی با قدردانی از حمایت‌ها و همراهی‌های رئیس کل دادگستری مازندران، دادستان استان و همچنین دادرس شعبه ۲ دادگاه عمومی بخش نشتارود، گفت: بی‌تردید حفظ جنگل‌ها و منابع طبیعی بدون مشارکت مردم امکان‌پذیر نیست و انتظار می‌رود شهروندان در پاسداری از این ثروت ارزشمند ملی سهیم باشند.

این مقام مسوول افزود: بر اساس رأی صادره، متهمان علاوه بر تحمل حبس تعزیری و پرداخت جزای نقدی به دلیل تضییع حقوق بیت‌المال، به اقامت اجباری در یکی از مناطق استان سیستان و بلوچستان محکوم شده‌اند، حکمی که پیام روشنی برای سودجویان و متجاوزان به عرصه‌های طبیعی کشور دارد و نشان می‌دهد تعرض به جنگل‌های هیرکانی با برخوردی قاطع و قانونی مواجه خواهد شد

استان مازندران حدود ۲ میلیون و چهار هزار هکتار مساحت دارد که از این مقدار حدود یک میلیون و ۷۰۰ هزار هکتار آن عرصه های طبیعی شامل جنگل و مرتع است.

جنگل های هیرکانی در زبان رایج و عامیانه مردم ایران جنگل های شمال نامیده می شود و این جنگل ها متراکم ترین ناحیه جنگلی ایران را تشکیل می دهند. این جنگل ها که در جنوب دریای خزر قرار گرفته اند بین کشورهای ایران و آذربایجان مشترک هستند. جنگل های هیرکانی از سال های بسیار دور به جا مانده اند و حتی برخی عمر آنها را با دایناسورها (دوره سوم زمین شناسی) برابر می دانند.

البته این جنگل ها را به دلیل قرار گیری در مجاورت دریای خزر، به نام کاسپینی – هیرکانی (Caspian Hyrcanian mixed forests) نیز می شناسند.

ارتفاع رویش درختان هیرکانی از سطح دریا آغاز می شود و تا ۲ هزار و ۸۰۰ متری ادامه می یابد. این پوشش گیاهی زمانی ۵۵ هزار کیلومتر مربع مساحت داشت که تاکنون ۵۱ درصد آن منقرض شده و تنها از ۱۰ درصد آن حفاظت صورت می گیرد.

همچنین در حال حاضر جنگلهای هیرکانی از غنی ترین اکوسیستم های جهان محسوب می شوند به طوری که بیش از ۲۹۶ گونه پرنده و در حدود ۶۰۰ گونه پستاندار، ۶۷ گونه ماهی، ۲۹ گونه خزنده و ۱۵۰ گونه درختی و بوته ای بومی (اندمیک) مانند درختان انجیلی و شمشاد در این جنگل ها زندگی می کنند.

از گونه های پرندگان ساکن در اکوسیستم جنگلهای هیرکانی می توان به گنجشک سانان، سار، دارکوب، اردک نوک پهن، قرقاول خزری، کبک، بلدرچین، کبوتر جنگلی، شاهین، قوش، دال، قرقی، اردک خاکستری، عقاب و جغد اشاره کرد و از گونه های پستانداران ساکن در این زیست بوم می توان مرال، شوکا، گرگ، گراز، خرس قهوه ای، روباه سر دو سیاه، شغال، سمور، تشی، خارپشت، موش جنگلی، خرگوش، گربه وحشی، گورکن و اسبچه خزر را نام برد.

درختان این جنگل ها از نوع مختلط پهن برگ حاشیه جنوب دریای خزر است که با آب و هوای نیمه مدیترانه ای و مرطوب سازگارند. جنگل های هیرکانی بر اساس ارتفاعی که در آن هستند (سطح دریا، کوهپایه های کم ارتفاع، کوهپایه های بلند، نقاط خیلی مرتفع) غالباً پوشش گیاهی متفاوتی دارند. از معروف ترین درختان این جنگل ها می توان راش، بلوط، توسکا، نارون، زبان گنجشک و شمشاد را نام برد.

به طور کلی از نظر علمی در عرض های جغرافیایی بیش از ۴۰ درجه جنگل، شرایط برای رشد درختان راش وجود ندارد، اما در جنگل های هیرکانی ایران که به طور متوسط در عرض ۳۸ درجه قرار گرفته اند، توده های فشرده درخت راش به صورت انبوه رشد کرده اند که از این نظر منحصر بفرد هستند.