سازمان بهزیستی به عنوان یکی از مهمترین نهادهای حمایتی و اجتماعی کشور، نقش کلیدی در توانمندسازی اقشار آسیبپذیر از جمله زنان سرپرست خانوار، سالمندان، معلولان و دختران در معرض خطر ایفا میکند.
استان فارس با توجه به جمعیت بالای خود و ویژگیهای خاص جمعیتی، همواره یکی از استانهای پیشرو در اجرای برنامههای حمایتی و اجتماعی بوده است.
در این میان، گفتوگوی تفصیلی با حمید گودرزی مدیرکل بهزیستی فارس، تصویری روشن از وضعیت خدمات رسانی، چالشها و دستاوردهای این ادارهکل در حوزههای مختلف ارائه میدهد.
بخش نخست این گفتوگو روزهای گذشته با تیتر «نرخ معلولیت در فارس بالاتر از میانگین کشوری است؛ کاهش پروسه فرزندخواندگی به کمتر از ۱۳ ماه» منتشر شد و بازخورد گستردهای داشت.
اکنون بخش دوم این مصاحبه را با محوریت زنان سرپرست خانوار، سالمندان، اورژانس اجتماعی، آسیبهای اجتماعی نوظهور و خدمات مشاورهای بهزیستی فارس مرور میکنیم.
مشروح این گفتوگو در ادامه میآید.
حمایت از زنان سرپرست خانوار؛ از مستمری تا تحصیل
ایرنا: تعداد زنان سرپرست خانواری که در استان فارس شناسایی شدهاند چند نفر است و سازمان بهزیستی چه حمایتهایی از آنها داشته است؟
گودرزی: حدود ۱۵ هزار بانوی سرپرست خانوار داریم که در استان شناسایی شدهاند، یا خودشان معرفی شدند یا ما شناسایی کردیم و از خدمات ما استفاده میکنند.
خدمات ما در سازمان بهزیستی به دو شکل است: یک خدمات مستمر، یک خدمات غیرمستمر. خدمات غیرمستمر معمولاً به تمام افرادی که مراجعه میکنند و شرایط تحتپوشش قرار گرفتن را دارند، تعلق میگیرد؛ اما یک سری خدمات هم به صورت مستمر وجود دارد، مانند مستمری که به افراد خاصی پرداخت میشود که باید شرایطی داشته باشند.
ما بر بحث اشتغال این بانوان سرپرست خانوار تأکید زیادی داریم. تسهیلاتی به این عزیزان پرداخت میشود و در بحث مسکن، بهزیستی یک ردیف خاص برای مسکن بانوان سرپرست خانوار دارد که باید انجام شود.
بحث توانمندسازی را داریم که در قالب گروههایی که خودشان تشکیل میدهند و حتی بعضاً صندوق خردی که دارند، پیشبینیهای لازم انجام شده است. خدماتی را در قالب تسهیلات و کمکهزینه به این عزیزان پرداخت میکنیم. در زمینه درمان و آموزش هم کمکهزینههایی اهدا میشود. حتی زن سرپرست خانواری که به دنبال ادامه تحصیل باشد را حمایت میکنیم؛ یعنی بخشی یا تمام هزینههای تحصیلی او را در مقاطع مختلف پرداخت میکنیم.
نگاه جنسیتی اصلاً نداریم و رویکرد بهزیستی فارس بیشتر به سمت توانمندسازی این قشر است و کمکهزینهها و اعتباراتمان را هم به این سمت سوق دادهایم.
توانمندسازی افزون بر ۸۰ درصد زنان تحت حمایت
ایرنا: از این ۱۵ هزار نفر زن سرپرست خانوار در فارس، چند نفر توانمندسازی شدند؟
گودرزی: به جرئت میتوانم بگویم افزون بر ۸۰ درصد این عزیزان این کار را انجام میدهند. با توجه به کمکهایی که انجام میدهیم، سعی کردهایم خدمات به همه ارائه شود؛ اما بستگی به خود بانوی سرپرست خانوار دارد که در این چرخه بتواند خودش را نشان بدهد.
چتر حمایتی بهزیستی کامل است و برای این عزیزان به اندازه هست. به راحتی میگویم که اکثر بانوان سرپرست خانوار تحت حمایت ما از تسهیلات استفاده میکنند، بعضاً توانمند شدند و حتی باعث شدند سایرین را ترغیب کنند. در بحث مشاغل و کسبوکار خرد خانگی از تسهیلات ما استفاده میکنند و از چرخه حمایت ما خارج میشوند.
افزون بر ۷۰۰ هزار سالمند در فارس؛ رویکرد شهر دوستدار سالمند
ایرنا: چه تعداد افراد سالمند در استان داریم که تحت حمایت بهزیستی استان فارس هستند؟
گودرزی: استان فارس جزو استانهایی است که نرخ سالمندی آن بالاتر از نرخ کشور است. افزون بر ۷۰۰ هزار سالمند در استان شناسایی شده است. تعریف سالمند بر اساس مراجع و دستورالعملهای بالادستی، افراد بالای ۶۰ سال هستند. ما افزون بر ۷۰۰ هزار نفر را تا الان در استان شناسایی کردهایم و آنها از خدمات همه دستگاههای متولی سالمندان استفاده میکنند.
در حوزه سالمندی، یکی از متولیان سازمان بهزیستی است و سایر دستگاهها مثل شهرداری، دانشگاه علوم پزشکی، کمیته امداد، استانداری و تأمین اجتماعی نیز متولی هستند و بخشی از کار را انجام میدهند. با توجه به رویکرد جدیدی که در حوزه سالمندی داریم، «شهر دوستدار سالمند» را تعریف کردیم. جزو استانهایی هستیم که این طرح را اجرایی کردهایم. یک دبیرخانه داریم؛ دبیرخانه شورای ساماندهی سالمندان در استان و متناظرش در همه شهرستانها وجود دارد. رئیس آن استاندار است که معمولاً به معاون سیاسی و امنیتی تفویض میکند و دبیر آن بهزیستی است. تصمیمات در این دبیرخانه در حوزه سالمندی گرفته میشود.
یکی از برنامههای این دبیرخانه، شهر دوستدار سالمند است که سه کارگروه دارد: کارگروه محیطی و کالبدی (متولی آن یکی از دستگاهها)، کارگروه درمانی و بهداشتی (متولی دانشگاه علوم پزشکی) و بخش دیگر (شهردار شیراز). همه این دستگاهها مجموعاً حوزه سالمندی را میچرخانند و به دنبال رویکرد جدیدی هستیم که سالمند تهدید محسوب نشود، بلکه فرصتی برای استان باشد.
حمایت از سالمندان در مراکز و کانونها
ایرنا: از این ۷۰۰ هزار نفر سالمند، چند نفر تحت حمایت بهزیستی هستند؟
گودرزی: در سرای سالمندان بهزیستی استان کمتر از شاید ۵۰۰ نفر باشند؛ اما مراکز روزانهای داریم که سالمندان از خدمات ما استفاده میکنند. یک مرکز داریم تحت عنوان «کانون جهاندیدگان» که با افتخار میگویم اولین کانون جهاندیدگان در کشور بود و خیلی از استانهای دیگر به تبع از استان فارس این کانون را راهاندازی کردند. افزون بر سه هزار نفر فقط عضو سالمند در این کانون داریم. همچنین بنیاد فرزانگان را داریم که افزون بر ۱۰ هزار نفر عضو در استان در این بنیاد خدمات میگیرند.
رویکرد سازمان در حوزه سالمندان و معلولین، رویکرد خانوادهمحور است. میگوییم خدماتی که یک خانواده میتواند به فرد دارای معلولیت یا سالمند بدهد، بسیار بهتر از این است که مرکز در اختیار آن فرد قرار بدهد. کاملاً رویکردمان به این سمت هست که بتوانیم سالمند و فرد دارای معلولیت را در خانواده نگه داریم و در خانواده به این افراد خدمات بدهیم.
سالمندان بدونسرپرست و رها شده
ایرنا: سالمندی را داریم که بدون صاحب و یا فرزندی رها شده باشد؟
گودرزی: بله، زیاد داریم. اکثر اینها در مراکز شبانهروزی ما نگهداری میشوند و تحت حمایت بهزیستی هستند.
اورژانس اجتماعی؛ پناهگاه امن دختران فراری
ایرنا: آیا واقعاً دختران فراری، سازمان بهزیستی را یک جای امن یا پناهگاه میدانند که بخواهند به آن مراجعه کنند؟
گودرزی: بله، کاملاً حرف شما درست است. با توجه به مراجعینی که داریم از دختران فراری و مصاحبههایی که با این عزیزان میشود، کاملاً متوجه میشویم که سازمان بهزیستی و بعضاً حوزه پیشگیری از آسیبهای اجتماعی را به عنوان یک جای امن میدانند که به آن پناه میبرند.
دختران فراری به دو صورت به بهزیستی معرفی میشوند: یا خودمعرف هستند (بر حسب مشکلاتی که برایشان پیش میآید خودشان را معرفی میکنند) یا از طریق مراجع قضایی و انتظامی به ما سپرده میشوند. ما مراکزی داریم که مختص این عزیزان است و به نوعی توانمندسازی این افراد و خروج آنها از بحران وجود دارد. این مراکز هم به صورت دولتی و هم خصوصی و تحت نظارت بهزیستی اداره میشوند.
موارد بسیاری داشتیم که با حضور در این مراکز، این دختران خروج موفقی داشتند. با توجه به آموزشها و خدماتی که در این مراکز میبینند، به آغوش خانواده برگشتند. شهر شیراز شهری است که سرریز آسیبهای سایر استانها به آن هست. افرادی هم از سایر استانها از طریق مقامهای انتظامی و قضایی ارجاع داده میشوند که آنها را هم ساماندهی میکنیم. این افراد از طریق خدمات مددکاری به استان و شهر و خانواده خود به عنوان فردی توانمند برگشت داده میشوند.
مراکزی داریم تحت عنوان «خانه تلاش»، «خانه سلامت»، «خانه امن»، «راه نوین»، «ندای راه نوین» که بر حسب نوع اختلال و آسیبی که دختران فراری دیدهاند، معرفی میشوند و خدمات میگیرند و در نهایت به آغوش خانواده برمیگردند. افراد میتوانند با خط ۱۲۳ اورژانس اجتماعی تماس بگیرند و راهنمایی کامل دریافت کنند یا به یکی از مراکز در شهرستان مراجعه کنند.
میانگین ۱۵۰ تماس روزانه با خط ۱۲۳؛ خشونت خانگی در صدر
ایرنا: چه تعداد روزانه با خط ۱۲۳ تماس میگیرند و بیشترین آسیبهایی که به خاطر آن تماس میگیرند چه بوده است؟
گودرزی: قبل از جنگ رمضان، خط ۱۲۳ حدود ۱۶ ساعته بود. از ۹ اسفند که جنگ رمضان شروع شد، خط ۱۲۳ و اورژانس را ۲۴ ساعته کردیم. میانگین آماری ما ۱۵۰ تماس در روز است که بیشترین مورد مربوط به خشونتهای خانگی است.
معلولآزاری، سالمندآزاری، همسرآزاری و کودکآزاری داریم. این تماسها به این شکل است که در حوزه اورژانس اجتماعی، یک خط تلفن ۱۲۳ را داریم و بحث مداخله را داریم. تیم سیار با توجه به شرایط، یا پشت تلفن مشکل را حل میکند، یا به جاهایی که نیاز است ارجاع داده میشود، یا اگر نیاز به حضور و مداخله باشد، تیم مداخله در بحران ما بلافاصله از طریق اتوبوسهای ون وارد صحنه میشوند. اگر نیاز باشد، با دستور قضایی ورود انجام میشود و فرد مورد نظر را به قرنطینه میآورند و کارهای روانشناختی و مددکاری انجام میشود.
بحث اورژانس اجتماعی مورد تأکید رئیسجمهور، وزیر محترم و رئیس سازمان بهزیستی است. خیلی از مردم با خط ۱۲۳ کاملاً آشنا هستند، به ویژه کودکان که ما آگاهسازی در مدارس هم داشتهایم.
پررنگترین آسیب اجتماعی در فارس؛ سالمندآزاری در حال افزایش
ایرنا: پررنگترین آسیب اجتماعی که در استان فارس وجود دارد به نظر شما کدام است؟
گودرزی: یک بررسی اولیه انجام دادیم و به این نتیجه رسیدیم که در زمان جنگ (رمضان) چون معمولاً خانوادهها بیشتر در کنار هم بودند، خشونت خانگی کمی بیشتر شد؛ یعنی اختلافات زناشویی چشمگیرتر بود. جالب اینجاست که روزهای تعطیل با روزهای غیرتعطیل کاملاً متفاوت است. روزهای تعطیل بحث همسرآزاری و خشونت خانگی خیلی بیشتر میشود و روزهای غیرتعطیل نرخش پایین میآید. این نشان میدهد که باید روی تفاهم و تعاملات درون خانواده بیشتر کار شود.
این روزها موردی که خیلی زیاد شده در استان، بحث سالمندآزاری است که قضیه نگرانی ایجاد کرده است. با توجه به اینکه به سمت سالمندی پیش میرویم، این آمار نگرانکننده است. بحث آگاهسازی و آموزشهای لازم در برنامه کارمان هست. جالب اینجاست که بحث کودکآزاری را داریم؛ خود کودکان زنگ میزنند. کودک سهچهار ساله با توجه به آموزشهایی که دادهایم، راحت با ۱۲۳ تماس میگیرد.
به نظر من یکی از دلایل افزایش میزان سالمندآزاری، تفاوت بین نسلی است. تفاوتی که بین نسلها و نگرشها وجود دارد کاملاً مشهود است. یک زمانی افراد حرمت بیشتری برای سالمندشان قائل بودند؛ شرایط خیلی بهتر بود. تفاوت نسلها متأسفانه باعث میشود تماسهایی که گرفته میشود بحث سالمندآزاری باشد. شاید مجموع تماسها کمتر از ۱۰ تا باشد، ولی برای ما خیلی زیاد است، چون یک زمانی این قضیه را اصلاً نداشتیم.
خط ۱۴۸۰؛ مشاوره تلفنی رایگان و پاسخگویی به بیش از ۲۰ هزار تماس
ایرنا: سامانههای پرکاربرد دیگر بهزیستی را هم نام ببرید؟
گودرزی: سامانهای که در این مدت جنگ تحمیلی (رمضان) خیلی برجسته بود و خدمات شایانی به جامعه (و فقط منحصر به جامعه هدف نبود) ارائه داد، خط ۱۴۸۰ مشاوره تلفنی رایگان بود. از اقصی نقاط استان میتوانستند با این خط تماس بگیرند. افزون بر ۲۰ هزار تماس در این مدت پاسخگو بودیم. موارد مختلف مثل همان خط ۱۲۳ را شامل میشد، یا مشکل پشت تلفن حل میشد، یا از طریق ارجاع به مراکز مشاوره تحت نظارت سازمان بهزیستی انجام میشد.
افزون بر ۲۵۰ مرکز مشاوره تحت نظارت بهزیستی فارس است که افراد برای رفع مشکل به آنها ارجاع داده میشوند. نزدیک به ۱۰ درصد تماسهای ما مربوط به جنگ و عوارض جنگ بوده که پاسخگویی یا ارجاع انجام شده است.
طرح ملی سنجش سلامت روان؛ ویژه افراد بالای ۱۸ سال
طرحی تحت عنوان «طرح ملی سنجش سلامت روان» سازمان بهزیستی کشور از ابتدای خرداد ماه تا ۳۱ خرداد ماه آغاز شده است. این طرح برای افراد بالای ۱۸ سال است، برای غربالگری و تشخیص به موقع مشکلات روانشناختی که در حوزه جنگ ایجاد شده است. کاملاً محرمانه است؛ مردم نگران نباشند. میتوانند لینکی که از طریق پورتال بهزیستی کشور یا پایگاههای خبری اطلاعرسانی شده را وارد شوند. یک پرسشنامه ۹ سوالی وجود دارد؛ افراد بالای هجده سال پاسخ بدهند و بر اساس پاسخ، اگر مشکلی داشته باشند، راهنمایی لازم برای ادامه خدمات به آنها داده میشود.