به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، نشست علمی - تخصصی «مخاطب تبلیغ دینی؛ تبلیغات نسلی و الگوهای نوین ارتباط» از سلسله نشست های «بررسی مسائل اولویت‌دار تبلیغ در حوزه‌های علمیه» به همت خبرگزاری رسا برگزار شد و در آن به تبیین ابعاد مختلف شناخت مخاطب در فرآیند تبلیغ دینی پرداخته شد.

 

در ابتدای این نشست حجت‌الاسلام علی‌اصغر کریمخانی، استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم و پژوهشگر عرصه تبلیغ دین در آغاز سخنان خود با اشاره به اهمیت شناخت مخاطب در تبلیغ دین، اظهار داشت: روان‌شناسی مخاطب به معنای بهره‌گیری از قواعد و اصول علم روان‌شناسی برای شناخت افرادی است که قرار است پیام دینی به آنان منتقل شود. به تعبیر علمی، این حوزه به مطالعه فرآیندهای ذهنی، احساسات، باورها و رفتارهای فرد یا گروهی از افراد می‌پردازد که مخاطب یک یا چند پیام هستند.

 

این استاد حوزه علمیه قم با تأکید بر اینکه پیش از روان‌شناسی مخاطب باید به روان‌شناسی خطیب نیز توجه شود، افزود: شخصیت‌شناسی خطیب از مباحث مهم و تأثیرگذار است. تفاوت در نوع بیان، شیوه گفتار، سرعت یا آرامش در سخن گفتن و حتی سبک ارتباطی افراد، همگی ریشه در ویژگی‌های شخصیتی آنان دارد و بر کیفیت انتقال پیام اثر می‌گذارد.

 

وی با اشاره به مناجات‌های مختلف در صحیفه سجادیه تصریح کرد: همان‌گونه که امام سجاد(ع) برای سخن گفتن با خداوند حالات مختلفی را در قالب مناجات‌های گوناگون بیان کرده‌اند، خطیب نیز باید نسبت به حالات، ویژگی‌ها و سبک ارتباطی خود شناخت داشته باشد.

 

 

چهار پرسش اساسی در روان‌شناسی مخاطب

 

حجت‌الاسلام کریمخانی در تشریح چیستی روان‌شناسی مخاطب، چهار پرسش کلیدی را مطرح کرد و گفت: نخست باید بدانیم مخاطب به چه می‌اندیشد؟ یعنی ساختار ذهنی او را بشناسیم. دوم اینکه مخاطب چه احساسی دارد و وضعیت عاطفی او چگونه است؟ سوم آنکه مخاطب پیام را چگونه تفسیر می‌کند و ادراک او از سخن ما چیست؟ و در نهایت باید بررسی کنیم که پس از دریافت پیام، چه واکنشی از خود نشان می‌دهد؟

 

وی افزود: بسیاری از اختلافات و تنش‌هایی که در جلسات و سخنرانی‌ها رخ می‌دهد، ناشی از نادیده گرفتن همین مؤلفه‌هاست؛ زیرا گاه خطیب یا مخاطب، واکنش‌های احتمالی طرف مقابل را به درستی ارزیابی نکرده‌اند.

 

این پژوهشگر عرصه تبلیغ دین با اشاره به اهمیت مخاطب‌شناسی در عرصه بین‌الملل خاطرنشان کرد: مبلغی که به کشورهای مختلف اعزام می‌شود، باید ویژگی‌های فرهنگی، اجتماعی و روانی مخاطبان آن منطقه را بشناسد. شناخت اقلیم، فرهنگ و سبک زندگی مردم، نقش مهمی در موفقیت تبلیغ دارد.

 

وی با اشاره به تأثیر شرایط جغرافیایی بر روحیات انسان‌ها اظهار داشت: حتی اقلیم و محیط زندگی بر رفتار و فرهنگ مردم اثرگذار است. به عنوان نمونه، آیین‌های عزاداری در مناطق ساحلی جنوب کشور با مناطق کویری تفاوت‌های آشکاری دارد. حرکت موج‌گونه سینه‌زنی در بوشهر و هرمزگان با نظم و ایستایی عزاداری‌های مناطق کویری مانند یزد تفاوت ماهوی دارد و این تفاوت‌ها ریشه در شرایط زیستی و فرهنگی هر منطقه دارد.

 

حجت‌الاسلام کریمخانی در بخش دیگری از سخنان خود به چرایی ضرورت روان‌شناسی مخاطب پرداخت و گفت: انسان موجودی تک‌بعدی نیست؛ بلکه دارای ابعاد ذهنی، جسمی و روحی است. هنگامی که قصد تربیت یا هدایت انسان را داریم، ناگزیر باید او را بشناسیم.

 

وی افزود: همان‌گونه که در آموزش، سطح علمی مخاطب را در نظر می‌گیریم و متناسب با آن تدریس می‌کنیم، در تبلیغ نیز باید سن، تحصیلات، شرایط اجتماعی و ویژگی‌های فردی مخاطب را بشناسیم تا بتوانیم ارتباط مؤثری برقرار کنیم.

 

 

اثربخشی و پیشگیری از سوءتفاهم

 

این استاد حوزه علمیه قم با بیان اینکه هدف اصلی تبلیغ، اثرگذاری است، اظهار داشت: تبلیغ یک فرآیند است، نه صرفاً یک نتیجه. تبلیغ موفق، مرحله‌به‌مرحله و چندبعدی پیش می‌رود و نمی‌توان انتظار داشت با یک اقدام یا یک سخنرانی همه چیز تغییر کند.

 

سیره اهل‌بیت(ع) در تبلیغ

 

حجت‌الاسلام کریمخانی با اشاره به روش‌های تبلیغی اهل‌بیت(ع) گفت: سیره معصومان(ع) نشان می‌دهد که تبلیغ صرفاً بر استدلال استوار نیست. گاهی اخلاق، محبت و رفتار کریمانه تأثیری به‌مراتب عمیق‌تر از استدلال دارد.

 

وی با اشاره به رفتار کریمانه امام حسن مجتبی(ع) در برابر فردی که به ایشان اهانت کرده بود، افزود: برخورد محبت‌آمیز امام موجب تحول فکری و روحی آن فرد شد. این نمونه‌ها نشان می‌دهد که اخلاق و رفتار نیکو در تبلیغ، جایگاهی بسیار مهم دارد.

 

متقاعدسازی و بهینه‌سازی تبلیغ

 

وی متقاعدسازی را یکی از اهداف اصلی تبلیغ دانست و گفت: مبلغ باید بتواند مخاطب را قانع کند؛ اما این اقناع صرفاً از مسیر استدلال حاصل نمی‌شود، بلکه احترام، تکریم، محبت و ایجاد ارتباط انسانی نیز در آن نقش اساسی دارند. شناخت صحیح مخاطب موجب می‌شود سرمایه‌گذاری تبلیغی به شکل بهینه انجام گیرد و پیام متناسب با گروه هدف طراحی شود.

 

حجت‌الاسلام کریمخانی در بخش پایانی سخنان خود به موضوع چگونگی تبلیغ پرداخت و اظهار داشت: نخستین گام در تبلیغ هدفمند، تقسیم‌بندی مخاطبان است. نمی‌توان برای همه افراد با یک زبان و یک شیوه سخن گفت. مخاطبان را می‌توان بر اساس سن، سطح تحصیلات، جنسیت، ارزش‌ها، سبک زندگی و ویژگی‌های شخصیتی دسته‌بندی کرد. حتی موضوع سخنرانی نیز باید متناسب با نیازها و شرایط مخاطب انتخاب شود.

 

این استاد حوزه علمیه قم با اشاره به ارکان اصلی تبلیغ گفت: در هر فرآیند تبلیغی چهار رکن اصلی وجود دارد؛ خطیب، مخاطب، پیام و ابزار انتقال پیام. شناخت مخاطب بر هر چهار رکن تأثیر می‌گذارد و حتی محتوای پیام را نیز دگرگون می‌کند.

 

پنج اصل مهم در ارتباط با مخاطب

 

وی پنج اصل اساسی در ارتباط با مخاطب را برشمرد که عبارتند از: 1. اصل رفق و مدارا: استفاده از لحن نرم و ملایم در گفت‌وگو، همان‌گونه که خداوند به حضرت موسی(ع) درباره فرعون دستور داد با نرمی سخن بگوید. 2. اصل ایجاز و وضوح: سخن باید روشن، قابل فهم و به اندازه نیاز مخاطب باشد. 3. اصل تدریج: فرآیند تربیت و تبلیغ باید مرحله‌به‌مرحله و تدریجی انجام شود. 4. اصل صدق و اعتبار: صداقت خطیب موجب افزایش اعتماد و تأثیرگذاری پیام می‌شود. 5. اصل مراعات حال مخاطب: شرایط روانی، سطح درک، وضعیت محیطی و حتی شرایط فیزیکی مخاطبان باید مورد توجه قرار گیرد.

 

حجت‌الاسلام کریمخانی در پایان تأکید کرد: موفقیت در تبلیغ دینی زمانی حاصل می‌شود که مبلغ، مخاطب خود را به‌درستی بشناسد و متناسب با ویژگی‌های او، پیام و شیوه ارتباطی خود را تنظیم کند.

 

 

تبیین حجت الاسلام صدر از ارکان اساسی ارتباط مؤثر با مخاطب

 

حجت‌الاسلام سید محمدحسین صدر، استاد سطوح عالی حوزه علمیه و پژوهشگر عرصه تبلیغ بر ضرورت بازسازی اعتماد عمومی به خطابه دینی و نقش محوری قرآن و معارف اهل‌بیت(ع) در اقناع مخاطبان تأکید کرد.

 

وی در ابتدای سخنان خود با اشاره به اهمیت اعتمادسازی در فرآیند تبلیغ اظهار داشت: نخستین دغدغه هر خطیب، مبلغ و سخنران باید ایجاد اعتماد در مخاطب باشد؛ زیرا در صورت فقدان اعتماد، نه پذیرش شکل می‌گیرد و نه مخاطب حاضر خواهد شد پای سخن مبلغ بنشیند.

 

سه شرط اساسی برای اعتمادسازی

 

این استاد حوزه علمیه با بیان اینکه اعتماد مخاطب بر سه پایه استوار است، گفت: نخست آنکه سخن باید عالمانه باشد و خطیب از هرگونه سخن غیرعلمی، گمانه‌زنی و نظریه‌پردازی فاقد پشتوانه علمی پرهیز کند. آموزه‌های دینی نیز بارها انسان را از سخن گفتن بدون علم و یقین نهی کرده‌اند.

 

وی افزود: دومین اصل، صداقت در گفتار است. مبلغ دینی باید به گونه‌ای سخن بگوید که مخاطب به راستگویی او اطمینان داشته باشد. هرگونه سخن غیرصادقانه موجب سلب اعتماد عمومی خواهد شد، در حالی که صداقت، پذیرش و اعتبار سخن را افزایش می‌دهد.

 

حجت الاسلام صدر سومین رکن اعتمادسازی را سخن گفتن بر مدار حق دانست و تصریح کرد: خطیب باید از هر سخنی که احتمال بطلان در آن وجود دارد دوری کند و گفتار خود را بر مبنای حق و حقیقت سامان دهد؛ زیرا صدق و حقانیت دو روی یک حقیقت‌اند.

 

مرجعیت قرآن و وحی در اقناع مخاطب

 

وی در ادامه با تأکید بر اینکه سخن دینی باید بر پایه وحی الهی استوار باشد، اظهار داشت: هرچه از جانب خداوند متعال صادر می‌شود حق است و قرآن کریم بارها این حقیقت را یادآوری کرده است. از این رو، خطیب و مبلغ باید تکیه اصلی خود را بر معارف قرآن و سخن الهی قرار دهد.

 

این پژوهشگر عرصه تبلیغ با اشاره به نقش رهبر معظم انقلاب در تبیین مسائل کلان اجتماعی و سیاسی افزود: بسیاری از موضوعاتی که سال‌ها پیش از سوی ایشان مطرح می‌شد، بعدها در عرصه اجتماعی و سیاسی تحقق یافت؛ زیرا این تحلیل‌ها مبتنی بر منطق قرآن و معارف اهل‌بیت(ع) بود.

 

 

کلام پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع) ادامه وحی الهی است

 

حجت‌الاسلام صدر با استناد به آیات قرآن کریم خاطرنشان کرد: قرآن، سخن پیامبر اکرم(ص) را سخنی برخاسته از وحی معرفی می‌کند و بر اطاعت از دستورات ایشان تأکید دارد. از همین رو، سخنان رسول خدا(ص) و اهل‌بیت(ع) در امتداد هدایت الهی قرار می‌گیرد.

 

وی با اشاره به حدیث متواتر ثقلین گفت: پیامبر اکرم(ص) در این حدیث، قرآن و عترت را دو میراث ماندگار برای امت اسلامی معرفی کرده و راه رهایی از گمراهی را تمسک همزمان به این دو دانسته‌اند.

 

این استاد حوزه علمیه خاطرنشان کرد: روایات متعددی از ائمه معصومین(ع) نیز نشان می‌دهد که سلسله احادیث اهل‌بیت(ع) در نهایت به رسول خدا(ص) و سپس به خداوند متعال منتهی می‌شود و از همین رو، دارای جایگاه ویژه‌ای در هدایت انسان هستند.

 

کلام اهل‌بیت(ع)، نور و عامل رشد جامعه

 

این استاد حوزه علمیه با اشاره به جایگاه تربیتی و معرفتی احادیث اهل‌بیت(ع) اظهار داشت: نباید روایات را صرفاً مجموعه‌ای از گزاره‌های علمی تلقی کرد؛ بلکه براساس آموزه‌های دینی، کلام اهل‌بیت(ع) نور، هدایت و عامل رشد انسان است.

 

وی تصریح کرد: در شرایطی که رسانه‌های مختلف با تولید محتوای ناسالم بر افکار و باورهای نسل جوان تأثیر می‌گذارند، بهترین ابزار برای روشنگری و هدایت جامعه، بهره‌گیری از معارف نورانی اهل‌بیت(ع) است.

 

ضرورت تخصص در علم حدیث

 

حجت الاسلام صدر در بخش دیگری از سخنان خود بر اهمیت شناخت علمی احادیث تأکید کرد و گفت: استفاده از روایات نیازمند اطمینان به صدور آن‌هاست و این امر از طریق دانش‌هایی همچون علم رجال و علم حدیث امکان‌پذیر می‌شود.

 

وی افزود: مبلغان و خطیبان باید در حوزه اعتبارسنجی روایات تخصص لازم را کسب کنند؛ چرا که هر حدیثی بدون بررسی سند و محتوا قابل استناد نیست. البته برخی متون روایی از چنان استحکام محتوایی برخوردارند که خود متن، گواه صدور آن‌ها از معصوم است.

 

این پژوهشگر عرصه تبلیغ با استناد به آیه «ادعُ إلی سبیل ربک بالحکمة والموعظة الحسنة» گفت: روش تبلیغ دینی باید مبتنی بر حکمت، عقلانیت و خیرخواهی باشد. سخن حکیمانه و موعظه نیکو، زمینه پذیرش پیام را در مخاطب فراهم می‌کند و موجب اقناع او می‌شود.

 

نقش نفوذ معنوی در اثرگذاری کلام

 

وی یکی دیگر از عوامل تأثیرگذاری سخن را نفوذ معنوی خطیب دانست و اظهار داشت: بسیاری از علمای گذشته علاوه بر دانش، با تهذیب نفس، مراقبت‌های معنوی، عبادت و تقوا توانسته بودند نفوذی عمیق در دل مخاطبان ایجاد کنند.

 

حجت الاسلام صدر افزود: اگر سخن از قلبی پاک و زبانی پاکیزه صادر شود، تأثیر آن نیز عمیق‌تر خواهد بود. از این رو، خطیب باید علاوه بر دانش، به خودسازی و تقویت بُعد معنوی خویش نیز اهتمام داشته باشد.

 

 

ارتباط نزدیک با مردم؛ شرط موفقیت مبلغ

 

وی در پایان با تأکید بر ضرورت معاشرت اخلاقی و ارتباط صمیمی با مردم گفت: مبلغ دینی نباید خود را از جامعه جدا کند یا برای خویش فاصله‌ای مصنوعی با مردم ایجاد نماید. شنیدن دغدغه‌ها، مشکلات و مطالبات مردم و گفت‌وگوی صمیمانه با آنان، از مهم‌ترین عوامل موفقیت در تبلیغ دینی است.

 

این استاد حوزه علمیه خاطرنشان کرد: امروز جامعه اسلامی در شرایط حساسی قرار دارد و اگر جهاد تبیین به درستی انجام شود، می‌توان از ظرفیت‌های مردمی برای گسترش معارف دینی و زمینه‌سازی تحقق آرمان‌های بزرگ اسلامی بهره برد.

 

حجت الاسلام صدر در پایان ابراز امیدواری کرد که مبلغان و فعالان عرصه تبلیغ با بهره‌گیری از قرآن کریم، معارف اهل‌بیت(ع)، صداقت، دانش و ارتباط مؤثر با مردم، بتوانند در مسیر هدایت جامعه و تحقق اهداف متعالی اسلام نقش‌آفرینی کنند.

 

 

جلب اعتماد نوجوانان، مهم‌ترین پیش‌نیاز تبلیغ دینی مؤثر است

 

حجت‌الاسلام نصرالله درویشی، مدیر پژوهش مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه علمیه، با تأکید بر ضرورت شناخت نیازها و انتظارات نسل نوجوان و جوان در عرصه تبلیغ دینی، گفت: نوجوانان در دوره‌ای از زندگی قرار دارند که با پرسش‌ها و ابهام‌های فراوانی مواجه هستند و موفقیت در تبلیغ دینی منوط به پاسخ‌گویی صحیح به این نیازها و ایجاد ارتباطی مبتنی بر اعتماد با آنان است.

 

وی در سخنانی درباره الزامات تبلیغ دینی برای نسل جدید اظهار کرد: هر جامعه‌ای دارای نظام ارزشی خاص خود است و نهادهای فرهنگی و تربیتی وظیفه دارند این نظام ارزشی را به نسل‌های بعدی منتقل و زمینه ارتقای آن را فراهم کنند. در جامعه دینی نیز تبلیغ به معنای تلاش برای انتقال و تثبیت ارزش‌های برخاسته از آموزه‌ها و معارف دینی است.

 

مدیر پژوهش مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه علمیه با اشاره به نقش نهادهایی همچون حوزه‌های علمیه، سازمان تبلیغات اسلامی و آموزش و پرورش در این زمینه افزود: برخی نهادها به‌صورت مستقیم مسئول انتقال ارزش‌ها هستند و برخی دیگر نیز باید با ایجاد بسترهای مناسب، به تحقق این هدف کمک کنند.

 

وی دوره نوجوانی را یکی از حساس‌ترین مراحل رشد انسان دانست و گفت: روان‌شناسان این دوره را مرحله «هویت در برابر سردرگمی هویت» می‌نامند. نوجوان در این مقطع با پرسش‌های متعدد درباره خود، خانواده، جامعه، دین و خداوند روبه‌رو می‌شود و اگر این پرسش‌ها پاسخ مناسب دریافت نکنند، به مسائل و چالش‌های جدی فکری تبدیل خواهند شد.

 

حجت‌الاسلام درویشی تصریح کرد: نوجوانان مجموعه‌ای از «چرایی‌ها» هستند و مبلغ دینی باید با درک این واقعیت، به آنان در فرآیند هویت‌یابی کمک کند. در غیر این صورت، جریان‌های رقیب و شبهه‌افکن می‌توانند از این خلأ استفاده کرده و باورهای دینی آنان را تحت تأثیر قرار دهند.

 

وی با بیان اینکه نوجوانان هم از نظر شناختی و هم از نظر عاطفی در معرض تحولات گسترده قرار دارند، خاطرنشان کرد: موفقیت در هدایت این نسل در گرو آن است که بتوان فضای فکری آنان را مدیریت و از ظرفیت هیجانات و احساساتشان در مسیر صحیح استفاده کرد.

 

مدیر پژوهش مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه علمیه مهم‌ترین وظیفه مبلغ دینی را جلب اعتماد نوجوانان دانست و گفت: زمانی که اعتماد شکل بگیرد، ارتباط مؤثر برقرار می‌شود و در سایه این ارتباط می‌توان نیازها و انتظارات نسل جدید را شناخت و به آن‌ها پاسخ داد.

 

وی افزود: تحقق این هدف نیازمند ارائه محتوای مناسب در قالبی جذاب و متناسب با زیست رسانه‌ای نوجوانان است. امروزه نمی‌توان تنها با روش‌های سنتی و یک‌سویه با نسل جدید ارتباط برقرار کرد؛ بلکه باید از قالب‌های تعاملی، کوتاه و متناسب با فضای ذهنی و رسانه‌ای آنان بهره گرفت.

 

حجت‌الاسلام درویشی همچنین به وجود برخی شکاف‌ها در فرآیند انتقال پیام دینی اشاره کرد و گفت: شکاف‌های شناختی، روشی و هویتی از جمله موانعی هستند که مانع ارتباط مؤثر با نوجوانان می‌شوند. نسل جدید در فضای چندصدایی زندگی می‌کند و پذیرش دیدگاه‌ها برای او نیازمند گفت‌وگو، اقناع و همراهی تدریجی است.

 

وی با تأکید بر ضرورت پاسخ‌گویی به دغدغه‌های هویتی نوجوانان افزود: نوجوان امروز در پی یافتن نسبت میان هویت ایرانی، اسلامی و جهانی خود است و مبلغ دینی باید بتواند تصویری هماهنگ از «ایرانی مسلمانِ جهان‌اندیش و تمدن‌ساز» ارائه دهد.

 

مدیر پژوهش مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه علمیه در بخش دیگری از سخنان خود به برخی حساسیت‌ها و خطوط قرمز نوجوانان اشاره کرد و گفت: نظارت مستقیم و محسوس، تحقیر و سرزنش، نگاه کودکانه، مقایسه با دیگران یا حتی با گذشته خود و همچنین نادیده گرفتن شخصیت و توانمندی‌های آنان، از عواملی است که موجب فاصله گرفتن نوجوانان از خانواده، مربیان و مبلغان می‌شود.

 

وی افزود: خانواده‌ها و مبلغان باید نوجوانان را جدی بگیرند، به آنان مسئولیت بدهند، نظرشان را جویا شوند و زمینه مشارکتشان را در تصمیم‌گیری‌ها فراهم کنند تا احساس دیده شدن و اثرگذاری در آنان تقویت شود.

 

حجت‌الاسلام درویشی در پایان تأکید کرد: اگر جذابیت لازم در ارائه پیام‌های دینی ایجاد شود و بستر مناسبی برای پذیرش آن فراهم آید، نسل جوان و نوجوان به دلیل فطرت حقیقت‌جوی خود، آمادگی بالایی برای پذیرش آموزه‌های دینی خواهد داشت و این معارف می‌تواند پاسخ‌گوی نیازهای فکری و معنوی آنان باشد.

 

 

بسیاری از آسیب‌های تبلیغ دینی ریشه در شناخت نادرست مخاطب دارد

 

حجت‌الاسلام ابوالفضل فتحی، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی و نماینده طلاب استان زنجان، در نشست علمی تخصصی «مخاطب تبلیغ دینی؛ تبلیغات نسلی و الگوهای نوین ارتباط» از سلسله نشست های «بررسی مسائل اولویت‌دار تبلیغ در حوزه‌های علمیه» که در سالن جلسات خبرگزاری رسا برگزار شد، با تأکید بر اهمیت مخاطب‌شناسی در فرآیند تبلیغ دینی گفت: بخش قابل توجهی از آسیب‌های تبلیغ دینی ناشی از شناخت نادرست مخاطب است و بی‌توجهی به ویژگی‌های شخصیتی، فرهنگی و اجتماعی مخاطبان، گاه پیامدهایی جبران‌ناپذیر به همراه دارد.

 

وی اظهار داشت: در تبلیغ دینی سه ضلع اصلی مبلغ، مخاطب و محتوا مطرح هستند و در کنار آن، روش و ابزار انتقال پیام نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. اگر مبلغ شناخت دقیقی از مخاطب نداشته باشد، فرآیند انتقال پیام با چالش‌های جدی مواجه خواهد شد.

 

نماینده طلاب زنجان در مجمع نمایندگان طلاب و فضلای حوزه علمیه قم با اشاره به ضرورت پرداخت تخصصی به موضوع مخاطب‌شناسی افزود: بررسی آسیب‌های ناشی از شناخت نادرست مخاطب نیازمند مطالعه از زوایای مختلف روان‌شناختی، اجتماعی، معرفتی و روش‌شناختی است و نمی‌توان این مسئله را به صورت سطحی مورد توجه قرار داد.

 

وی با بیان اینکه بسیاری از مبلغان در شناخت گروه‌های مختلف اجتماعی با چالش روبه‌رو هستند، گفت: زیست متفاوت طلاب و مبلغان با برخی اقشار جامعه، به‌ویژه بانوان، موجب شده است در مواردی فاصله‌ای میان مبلغ و مخاطب شکل بگیرد. از همین رو، شناخت دقیق اقتضائات فرهنگی و اجتماعی مخاطبان برای موفقیت در امر تبلیغ ضروری است.

 

حجت‌الاسلام فتحی با اشاره به تجربیات خود در محیط‌های دانشگاهی خاطرنشان کرد: برخلاف برخی تصورات، جوانان همچنان آمادگی بالایی برای شنیدن سخن دین دارند و قاعده «قلبُ الحَدَثِ کالأرضِ الخالیة» همچنان معتبر است. وی به نمونه‌ای از تغییر نگرش یک دانشجوی دانشگاه آزاد پس از تعامل مستقیم با یک روحانی اشاره کرد و گفت: هرچه ارتباط مبلغ با مخاطب بیشتر و عمیق‌تر باشد، بسیاری از سوءبرداشت‌ها و فاصله‌های ذهنی کاهش پیدا می‌کند.

 

نماینده طلاب استان زنجان ادامه داد: شناخت ویژگی‌های شخصیتی، روحیات، جنسیت، سن و شرایط اجتماعی مخاطبان، یکی از الزامات تبلیغ موفق است. اگر مبلغ متناسب با سطح درک و نیاز مخاطب سخن نگوید، یا موجب احساس تحقیر در او خواهد شد و یا پیام به دلیل پیچیدگی بیش از حد، فهمیده نخواهد شد.

 

وی با استناد به نامه ۳۱ نهج‌البلاغه، مخاطب‌شناسی را یکی از ویژگی‌های برجسته سیره اهل بیت(ع) دانست و افزود: امیرالمؤمنین(ع) در گفت‌وگو با نسل جوان از استدلال، منطق و برهان بهره می‌گیرد و این نشان می‌دهد که باید متناسب با سطح فهم مخاطب با او سخن گفت.

 

حجت‌الاسلام فتحی با تأکید بر اینکه هدف تبلیغ صرفاً انباشتن ذهن مخاطب از اطلاعات نیست، تصریح کرد: مبلغ باید مفاهیم را به گونه‌ای منتقل کند که مخاطب آن‌ها را درک کرده، بپذیرد و با آن همراه شود. در غیر این صورت، تبلیغ به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.

 

وی یکی دیگر از آسیب‌های ناشی از عدم شناخت مخاطب را ناهماهنگی زبان پیام با فرهنگ مخاطب عنوان کرد و گفت: استفاده نادرست از اصطلاحات، تشبیهات یا مفاهیم بدون توجه به فرهنگ و فضای اجتماعی مخاطبان، می‌تواند موجب سوءبرداشت و حتی مقاومت روانی آنان شود.

 

عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی قم افزود: برخی از تعابیر و مثال‌هایی که در متون دینی یا فضای تاریخی صدر اسلام مطرح شده‌اند، نیازمند تبیین و بازآفرینی متناسب با زبان و فرهنگ امروز هستند و عدم توجه به این مسئله گاه سبب فاصله گرفتن مخاطب از پیام دینی می‌شود.

 

 

وی همچنین بر ضرورت دقت در نقل روایات و معارف دینی تأکید کرد و گفت: علاوه بر صحت سند و محتوا، باید به اقتضائات مخاطب و شرایط بیان مطالب نیز توجه داشت؛ زیرا هر سخن صحیحی لزوماً برای هر مخاطب و در هر موقعیتی مناسب نیست.

 

حجت‌الاسلام فتحی در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به تجربه سال‌های حضور در دانشگاه آزاد اسلامی اظهار داشت: جوانان و دانشجویان همچنان احترام و اعتماد قابل توجهی نسبت به روحانیت دارند و این سرمایه اجتماعی ارزشمند باید با ارتباط مؤثر، شناخت صحیح مخاطب و به‌کارگیری روش‌های حکیمانه در تبلیغ دینی حفظ و تقویت شود.

 

وی با استناد به سیره پیامبر اکرم(ص) در تبلیغ دین، خاطرنشان کرد: یکی از ویژگی‌های مهم پیامبر(ص) توجه به ظرفیت مخاطبان و پرهیز از خسته کردن آنان بود و این الگو می‌تواند راهنمای مبلغان در مواجهه با نسل امروز باشد.