تهران قدیم با امروز بسیار متفاوت است از سبک زندگی گرفته تا ساخت و سازها و معاشرتها همه و همه را تغییر داده، نگهداری حیوانات خانگی با افزایش زندگی آپارتماننشینی نیز در کلانشهری چون تهران به یکی از موضوعات بحثبرانگیز میان ساکنان ساختمانها تبدیل شده و حتی برخی افراد در آپارتمانهایی با متراژهایی بسیار کوچک هم تمایل به نگهداری این نوع حیوانات دارند.
امروزه موضوعی که از یکسو به علاقه خانوادهها به حیوانات برمیگردد و از سوی دیگر، نگرانیهایی درباره نظافت، سروصدا و حقوق همسایهها ایجاد کرده خود معضلی است که باید به آن توجه شود. در حالی که آمار نگهداری از حیوانات خانگی در کلانشهرهای ایران روند صعودی دارد، چالش میان صاحبان حیوانات و سایر ساکنان ساختمانهای مسکونی به یکی از معضلات پرتکرار در مراجع حل اختلاف و مدیریت ساختمان ها تبدیل شده است.
طی یک دهه اخیر، تغییر سبک زندگی و گسترش آپارتماننشینی، نوع نگاه به حیوانات خانگی را تغییر داده است. روانشناسان بر این باورند که نقش حیوانات در کاهش تنهایی شهروندان و بهبود سلامت روان غیرقابل انکار است با این حال، فضای محدود آپارتمانها باعث شده تا حضور این حیوانات در محل زندگی با چالشهای ساختاری مواجه شود.
سارا، ۳۲ ساله که سالهاست از یک سگ نژاد کوچک در آپارتمانش نگهداری میکند، میگوید: برای من و بسیاری دیگر، حیوان خانگی صرفاً یک موجود تزیینی نیست بلکه عضوی از خانواده است که در فضای خصوصی خانه، هیچ مزاحمتی برای کسی ایجاد نمیکند. ضربالمثل چهاردیواری اختیاری در دنیای امروز باید به معنای واقعی حریم خصوصی تفسیر شود و فرد در حریم خود اختیار هر گونه اقدام و فعالیتی را دارد.
کسری پسر جوان ۲۳ نیز به عنوان یکی دیگراز شهروندان تهرانی در مورد نگهداری حیوان خانگی در منزل شخصی خود می گوید: وقتی مالک یک واحد آپارتمانی هستی در واقع همه اختیارات آن خانه را داشته و حق نگهداری حیوان خانگی هم داری. هیچ فردی حق ندارد برای دیگران تعیین تکلیف کرده و سبک و نحوه زندگی را مشخص کند. وقتی تنها هستم با نگهداری حیوان در خانه از تنهایی درمی آیم.
در برابر همسایگان مسئولیم
صاحبان حیوانات خانگی بر این باورند که جامعه نباید آنها را با انگ سلب آسایش قضاوت کند. علی، دیگر شهروندی است که از یک گربه در منزلش نگهداری میکندف میگوید: چهاردیواری اختیاری است اما نه به قیمت نادیده گرفتن حقوق همسایه. ما هم میدانیم که آپارتمان فضای اشتراکی دارد. به همین دلیل آموزش حیوان، کنترل سروصدا و رعایت بهداشت در مشاعات، جزو اصول غیرقابل انکار ماست.
بسیاری از صاحبان حیوانات خانگی از برخوردهای حذفی در ساختمانها گلایه دارند. آنها معتقدند برخی مدیران ساختمان با استناد به قوانین داخلی سختگیرانه و غیرمنطقی، سعی در اعمال فشار دارند. زهرا که در آپارتمانی در مرکز تهران زندگی میکند، میگوید: گاهی اوقات یک همسایه به دلیل عدم آگاهی یا ترس، با وجود اینکه حیوان ما در داخل خانه هیچ آزاری ندارد، فشار میآورد که حیوان را از ساختمان خارج کنیم. این برخوردها، مفهوم حریم خصوصی را زیر سؤال میبرد.
تنهایی و گرایش به حیوانات خانگی
«حمیلا بخشی» یک روانشناس در گفت و گو با خبرنگار ایرنا تهران اظهار داشت: با تحلیل روند رو به رشد نگهداری از حیوانات خانگی در میان نسل جدید، نسبت به پیامدهای روانی ناشی از جایگزینی این روابط با تعاملات انسانی هشدار داد.
وی با اشاره به تغییرات فرهنگی و اجتماعی در سبک زندگی امروز، خاطر نشان کرد: تمایل به نگهداری از حیوانات خانگی در بسیاری از موارد، واکنشی ناخودآگاه به مسائلی نظیر کاهش تعاملات عمیق خانوادگی، تأخیر در ازدواج و ناامنیهای موجود در روابط انسانی است.
وی ادامه داد: افراد به دلیل آنکه ارتباط با حیوانات را «کمتنشتر» میبینند، برای جبران تنهایی و تأمین نیازهای عاطفی به این سمت گرایش پیدا میکنند.
این رواندرمانگر با ابراز نگرانی از پدیده انسانانگاری حیوانات، تأکید کرد: خطاب قرار دادن حیوانات به عنوان «فرزند» و جایگزین کردن آنها در ساختار عاطفی خانواده، نشاندهنده فاصله گرفتن از نگاه واقعگرایانه است. انسان و حیوان هرکدام جایگاه تعریفشدهای دارند و ترکیب این دو حریم، میتواند آسیبهای جدی به سلامت روان فرد و مهارتهای ارتباطی او وارد کند.
بخشی با اشاره به آسیبهای اجتماعی این پدیده، افزود: وابستگی بیش از حد به حیوانات خانگی و اضطراب دائمی برای حفظ این رابطه، خود یک آسیب روانی محسوب میشود. زمانی که فرد مهارتهای لازم برای ایجاد رابطه با انسانهای دیگر را به دست نیاورد و حیوان را جایگزین تعاملات اجتماعی کند، به تدریج دچار انزوای اجتماعی و کاهش مهارتهای ارتباطی در جامعه خواهد شد.
این کارشناس بر نقش کلیدی آموزش در نهادهای آموزشی و خانواده تأکید کرد و گفت: راهکار اصلی، آموزشِ سبک زندگی سالم و تقویت مهارتهای اجتماعی است. هدف ما باید ترویج نگاه انسانی به حیوانات (بدون آزار و اذیت) در کنار حفظ مرزهای واقعبینانه باشد تا حریمهای شخصی انسان و جایگاه حیوان به درستی درک و رعایت شود.
هشدار درباره پیامدهای روانی و اجتماعی
این روانشناس و پژوهشگر خانواده بیان داشت: با اشاره به افزایش تمایل نسل جدید به نگهداری از حیوانات خانگی، این روند را نتیجه تغییرات فرهنگی و اجتماعی دانست و نسبت به پیامدهای روانی و اجتماعی آن هشدار داد.
این کارشناس با بیان اینکه گرایش به نگهداری از حیوانات خانگی در بسیاری از موارد واکنشی ناخودآگاه به کاهش تعاملات خانوادگی، تأخیر در ازدواج و ناامنیهای موجود در روابط انسانی است، گفت: برخی افراد برای جبران تنهایی و تأمین نیازهای عاطفی، به سمت ارتباط با حیوانات خانگی میروند.
وی افزود: این نوع ارتباط در ظاهر سادهتر و کمتنشتر از روابط انسانی به نظر میرسد، اما در صورت جایگزین شدن با تعاملات انسانی، میتواند به کاهش ارتباطات اجتماعی و تضعیف مهارتهای ارتباطی منجر شود.
این مشاور خانواده با تأکید بر اینکه وابستگی بیش از حد عاطفی به حیوانات خانگی خود میتواند به یک آسیب روانی تبدیل شود، تصریح کرد: نگرانی دائمی برای از دست دادن حیوان، نشانهای از شکلگیری وابستگی افراطی است.
وی همچنین «انسانانگاری» حیوانات خانگی و خطاب کردن آنها بهعنوان فرزند را نادرست دانست و اظهار داشت: انسان و حیوان هر یک جایگاه مشخص خود را دارند و نباید مرزهای این دو با یکدیگر مخلوط شود.
این کارشناس بر ضرورت آموزش در خانواده و مراکز آموزشی تأکید کرد و گفت: آموزش باید بهگونهای باشد که ضمن پرهیز از آزار حیوانات، نگاه واقعبینانه و مرزبندی درست میان انسان و حیوان نیز حفظ شود.
مهمترین محور مناقشات میان ساکنان، مسائل مربوط به بهداشت مشاعات، آلودگی صوتی ناشی از پارس سگها و یا ترس و آلرژیِ سایر همسایگان است. طبق ماده ۱۳۲ قانون مدنی، «کسی نمیتواند در ملک خود تصرفی کند که مستلزم تضرر همسایه شود. بسیاری از مدیران ساختمان با استناد به این ماده، در پی ممنوعیت کامل نگهداری حیوانات در مجتمعهای مسکونی هستند.
نگاهی دیگر
«عادله فخری» یک جامعه شناس و استاد دانشگاه در گفت و گو با ایرنا اظهار داشت: در دوره کنونی نگهداری از حیوانات خانگی در کشورمان جنبه خودنمایی پیدا کرده و انسان ها برای خودنمایی اقدام به نگهداری از حیوانات خانگی می کنند. خاطر نشان کرد: افرادی که اقدام به نگهداری از حیوانات خانگی می کنند هدف و انگیزه خود را از این امر کاهش استرس، عشق بی حد و مرز، تسهیل در برقراری روابط و ارتباطات، تجربه زندگی در لحظه حال و تجربه تعامل سالم با حیوانات عنوان می کنند.
وی افزود: حیوانات برای زندگی و زیست در طبیعت آفریده شدند و نگهداری از آنها در واحدهای آپارتمانی علاوه بر کاستن عمر آنها موجب آزار و اذیت حیوان و همچنین همسایگان می شود. خرید حیوانات خانگی با قیمت های گزافی که در فضای مجازی تبلیغ می شود برای همه به عنوان مد و سبک زندگی رواج پیدا کرده و این کار را برای خود وجهه و پرستیژ میدانند. با رشد پدیده گرایش به نگهداری حیوانات خانگی، ارزش های اجتماعی و فرهنگی کشور رو به اضمحلال رفته و کمرنگ می شود و این موضوع یک خطر فرهنگی و تهدید در این عرصه به شمار می رود.
این جامعه شناس و استاد دانشگاه با اشاره به اینکه نگهداری حیوانات خانگی درگیری قانونی هم ایجاد می کند، گفت: گاهی به دلیل ایجاد مزاحمت حیوانات خانگی در زندگی آپارتمانی برای همسایگان و سرو صداهایی که ایجاد می شود، درگیری هایی قانونی به وجود می آید که منجر به تشکیل پرونده های قضایی می شود. نگهداری حیوانات خانگی علاوه بر نادیده گرفتن حریم خصوصی افراد، عواقب اجتماعی و جسمی و همچنین اقتصادی بر فرد تحمیل می کند که این رویداد آینده جامعه را متضرر خواهد کرد.
کارشناس حقوقی چه میگوید؟
برخلاف تصور عمومی، قانون جامع و صریحی که نگهداری از حیوانات خانگی را در فضای «مشخص» مسکونی ممنوع کرده باشد، در قوانین عمومی کشور وجود ندارد؛ مگر اینکه در «اساسنامه» یا «صورتجلسه مجمع عمومی ساختمان»، ممنوعیت نگهداری حیوان بهعنوان یک توافق جمعی ثبت شده و به امضای ساکنان رسیده باشد.
«امید عسکری» یک کارشناس حقوقی در گفت و گو با خبرنگار ایرنا تهران اظهار داشت: با توجه به بروز مشکلات بین همسایگان در زمینه نگهداری حیوانات خانگی، طرحی تحت عنوان «صیانت از حقوق عامه در مقابل حیوانات مضر و خطرناک» به مجلس رفت اما به تصویب نرسید. نگهداری از حیوانات خانگی در فضای اختصاصی آپارتمان، ممنوعیت قانونی تصریح نشده اما در خصوص فضای مشاعی و اشتراکی ساختمان به موجب تبصره ماده ۳ آیین نامه اجرایی قانون تملک آپارتمان ها نگهداری حیوانات در فضای مشاعی ممنوع است.
وی افزود: وجود حیوانات خانگی به شرط عدم ایجاد مزاحمت برای ساکنان ساختمان مشکلی ندارد اما بروز هر نوع مزاحمت و سلب آسایش و آرامش، دردسرساز و مشکل آفرین خواهد بود. ساکنان واحدهای آپارتمانی باید برای نگهداری حیوانات خانگی در وهله اول مراعات حال و آرامش و رفاه همسایه های خود را در نظر داشته باشند.
به نظر میرسد آنچه در مجتمعهای مسکونی رخ میدهد، نه جنگ حیوانات بلکه شکافی است که میان تعریف سنتی حریم خصوصی و نیازهای نوینِ سبک زندگی ایجاد شده است. صاحبان حیوانات خانگی با تأکید بر اینکه مسئولیتشان در قبال حیوانشان به معنای بیمسئولیتی در قبال جامعه نیست، خواهان نگاهی منصفانهتر و قانونیتر به این بخش از زندگی خصوصیشان هستند.