سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ «هوش مصنوعی در سینما» صرفا معرفی چند فیلم علمی تخیلی نیست، بلکه تلاشی برای فهم رابطه انسان و سینما با فناوری است.
«گوترش، دبیرکل سازمان ملل اعلام کرده است که هوش مصنوعی «تهدیدی وجودی برای بشریت در سطحی برابر با خطر جنگ هستهای» محسوب میشود.» این دو جمله در ابتدای مقدمه کتاب، شروع غافلگیرکنندهای است تا مخاطب با این سوال مواجه بشود که آیا پای اغراق در میان است و میتوان از این ابزار برای ارتقای سینما فکر کرد؟
پیوند مفاهیم انسانی با هوش مصنوعی
کتاب ابتدا مفاهیم پایهای مربوط به هوش مصنوعی را توضیح میدهد؛ از تعریف هوش و تفاوت میان هوش مصنوعی ضعیف و قوی شروع میکند و تا توضیح مباحثی مثل خودآگاهی، آزمایش تورینگ، اتاق چینی، هوش محیطی و... پیش میرود. نویسنده در ادامه سراغ فیلمهای مرتبط رفته و بررسی میکند سینما چگونه این مفاهیم را وارد روایتهای خود کرده است.
رباتهای انساننما، هوشهای دیجیتال بدون بدن، موجودات ترکیبی و شبکههای هوشمند، انواع مختلف هوش مصنوعی هستند که نویسنده دربارهشان توضیح میدهد. مورفی همچنین به موضوعاتی مثل ترس از شورش ماشینها، رابطهی انسان و ربات، رباتهای زن، مرگ، جاودانگی، تولیدمثل انسان و ماشین، جنسیت و نابرابری میپردازد و نشان میدهد تمام این موارد چگونه با ساختارهای قدرت و نگاههای پساانسانگرایانه پیوند خوردهاند.
آیا هوش مصنوعی فقط مرتبط با فناوری است؟
یکی از نکات مهم کتاب این است که فیلمهای مرتبط با هوش مصنوعی را فقط روایتهایی دربارهی فناوری نمیداند، بلکه آنها را بازتابی از پرسشهای انسان دربارهی هویت، حافظه و احساسات معرفی میکند.
کتاب این پرسش را مطرح میکند که آیا حافظه و احساسات میتوانند معیار مطمئنی برای تعریف انسان باشند یا نه؟ به همین دلیل، آثار سینمایی هوش مصنوعی در بسیاری از مواقع مرز میان انسان و ماشین را مبهم میکنند و جهانی را به تصویر میکشند که این دو بهتدریج در هم ادغام میشوند.
همچنین مورفی به فیلمهای هوش مصنوعی در دهههای ۵۰ و ۶۰ میپردازد که ماهیت فناوریهراسانه دارند و در ادامه توضیح میدهد که عموما همراه با جهانبینی ها مردسالارانه هستند.
بازتاب نگرانیهای بشر درباره هوش مصنوعی در سینما
درواقع نویسنده مسیر حضور ماشینهای هوشمند در فیلمها را از نخستین رباتها و رایانههای ابتدایی تا شکلهای پیچیده و امروزی هوش مصنوعی دنبال میکند و نشان میدهد سینما در هر دوره چه نگاهی به فناوری داشته است و از این نظر محتوای منظم و دنبالهداری را در اختیار مخاطب میگذارد.
به عنوان مثال دربارهی دههی ۸۰ می نویسد: «مرگ و فناپذیری کمی بیشتر در دههی ۸۰ بررسی میشود و تا دههی ۲۰۰۰ این موضوع به مضمونی مهم در فیلمهای هوش مصنوعی تبدیل خواهد شد.»
مورفی، تمرکز اصلیاش را بر فیلمهای علمی تخیلی، بهویژه آثار هالیوودی گذاشته است، اما او نمونههایی از سینمای کشورهای دیگر را هم بررسی میکند تا نشان دهد ترسها، امیدها و نگرانیهای بشر دربارهی فناوری چگونه در روایتهای سینمایی بازتاب پیدا کردهاند.
فصل ۸ و ۹ به بررسی فیلمهایی مثل آلفاویل، یک ادیسه فضایی، ستاره تاریک، گرفته، بیگانه، بازیهای عجیب، ترون، اتصال کوتاه و... میپردازد. فیلمهای فصل ۸ همگی به رباتهای انساننمای مرد و زن، کودک و بزرگسال اختصاص دارند. هوشهای مصنوعی فصل ۹ به تعدادی ربات انساننما و همینطور هوش مصنوعی دیجیتال پرداخته است.
حسادت انسان به هوش مصنوعی!
مزیت کتاب این است که مفاهیم مهمی مثل «خودآگاهی دیجیتال» را در مثالهای مختلف بررسی میکند.
در نهایت صفحه انتهایی کتاب با این جملهها به پایان میرسد: «بسیاری از شخصیتهای هوش مصنوعی در فیلمها چهرههای غمانگیزی هستند که با محدودیتهایی که انسانها به آنها بخشیدهاند، نفرین شدهاند و با تفاوت و عدم پذیرش خود دست و پنجه نرم میکنند. ما به آنها حسادت میکنیم. به قدرت بدنی و ظرفیت فکریشان اما به ویژه به مرگ غیرطبیعی و تواناییشان برای مردن اما دوباره زنده شدن، به طور جبرانناپذیری خرد شدن اما دوباره سرهم شدن، رفتن اما برگشتن. این حسادت در فیلمهایی متبلور میشود که هوش مصنوعی را به عنوان ابزاری برای تحقق رویاهای فرابشری و گسترش زندگی از طریق بارگذاری آگاهی بررسی میکنند.»
این کتاب میتواند برای دانشجویان و پژوهشگران سینما، مطالعات فرهنگی و رسانه، علاقهمندان به هوش مصنوعی و کسانی که میخواهند فراتر از تماشای فیلمها، لایههای فکری و فلسفی آنها را بشناسند، کتابی جذاب و قابلتوجه باشد.
انتشارات نیماژ کتاب «هوش مصنوعی در سینما» نوشتهی پائولا مورفی با ترجمهی الهام جوادپور را در ۲۷۸ صفحه با قیمت ۵۶۰ هزار تومان منتشر کرده است. اگر دنبال کتاب تازهای هستید، این اثر که در سال ۱۴۰۴ چاپ شده، گزینه خوبی برای آشنایی با جهان هوش مصنوعی و سینما است.