به گزارش خبرنگار استانی ایسکانیوز از اصفهان؛ با وجود افزایش آگاهی عمومی درباره اهمیت سلامت روان، هنوز در بسیاری از خانوادهها مراجعه به متخصص این حوزه بهعنوان نشانهای از ضعف فردی، ناتوانی در مدیریت زندگی یا بروز یک مشکل حاد تلقی میشود. همین برداشت نادرست سبب شده است که بسیاری از افراد، مشکلات روانی خود را پنهان کنند و تا زمان تشدید نشانهها، از دریافت کمک تخصصی خودداری کنند؛ تأخیری که در بسیاری از موارد، روند درمان را دشوارتر و پرهزینهتر میکند.
چرا مراجعه به روانشناس هنوز دشوار است؟
کارشناسان معتقدند یکی از مهمترین دلایل تداوم این نگاه، ناآگاهی نسبت به ماهیت علمی روانشناسی و کارکرد خدمات مشاوره و درمان روانشناختی است. هنوز برای بخشی از جامعه، مراجعه به روانشناس تنها در شرایط بحرانی یا در مواجهه با اختلالات شدید معنا پیدا میکند؛ در حالی که بخش قابل توجهی از خدمات این حوزه به پیشگیری، ارتقای کیفیت زندگی، مدیریت استرس، تنظیم هیجان، بهبود روابط بینفردی و حل تعارضهای روزمره مربوط میشود.
یک متخصص سلامت روان در گفتوگو با خبرنگار ایسکانیوز اصفهان اظهار کرد: «یکی از ریشههای اصلی این تابو، عدم شناخت صحیح ماهیت علم روانشناسی و کارکرد روانشناسان است. بسیاری هنوز روانشناسی را با توصیههای عمومی یا برداشتهای غیرعلمی اشتباه میگیرند و از جنبه تخصصی و بالینی آن آگاهی کافی ندارند. در حالی که روانشناسی مدرن، دانشی مبتنی بر پژوهش، ارزیابی علمی و مداخلات درمانی مشخص است و مراجعه به روانشناس میتواند اقدامی پیشگیرانه برای حفظ سلامت روان باشد.»
به گفته او، همانطور که افراد برای بررسی وضعیت جسمی خود به پزشک مراجعه میکنند، مراجعه به روانشناس نیز باید بهعنوان بخشی طبیعی از مراقبتهای فردی در نظر گرفته شود، نه اقدامی استثنایی یا نگرانکننده.
ترس از قضاوت؛ مانعی پنهان اما جدی
در کنار ناآگاهی، ترس از قضاوت دیگران نیز از جمله موانع مهم مراجعه به روانشناس به شمار میرود. بسیاری از افراد نگراناند که در صورت اطلاع خانواده، دوستان یا همکاران از مراجعه آنها به مشاور، با نگاه منفی یا برچسبهای نادرست مواجه شوند. این نگرانی، بهویژه در خانوادههایی که بیش از هر چیز به ظاهر اجتماعی و قضاوت اطرافیان اهمیت میدهند، پررنگتر است.
یک روانشناس بالینی در این باره میگوید: «در جامعه ما هنوز کلیشههایی وجود دارد که افراد را از بیان مشکلات روانی و درخواست کمک بازمیدارد. گاهی فرد تصور میکند اگر درباره اضطراب، افسردگی یا فرسودگی روانی خود صحبت کند، از سوی اطرافیان فردی ضعیف یا ناتوان تلقی خواهد شد. این در حالی است که پذیرش مشکل و مراجعه به متخصص، بیش از آنکه نشانه ضعف باشد، نشانه آگاهی و مسئولیتپذیری است.»
به گفته این کارشناس، ترس از قضاوت در برخی موارد چنان پررنگ میشود که فرد نهتنها از مراجعه به متخصص خودداری میکند، بلکه حتی از صحبت کردن درباره شرایط روحی خود با نزدیکترین اعضای خانواده نیز پرهیز دارد. این پنهانکاری میتواند احساس تنهایی، درماندگی و فشار روانی را تشدید کند.
کلیشههای فرهنگی و فشارهای تربیتی
بخشی از مقاومت در برابر مراجعه به روانشناس، ریشه در برخی الگوهای فرهنگی و تربیتی دارد. در بسیاری از خانوادهها، از کودکی به افراد آموزش داده میشود که مشکلات خود را درون خود نگه دارند، از بروز احساسات منفی خودداری کنند و بدون کمک دیگران از پس مسائل زندگی برآیند. این الگوها در بزرگسالی میتواند به مانعی جدی برای درخواست کمک تخصصی تبدیل شود.
یک مشاور خانواده در گفتوگو با خبرنگار ایسکانیوز با اشاره به این مسئله اظهار کرد: «در برخی خانوادهها هنوز این باور وجود دارد که مطرح کردن مشکلات روانی، نوعی آشکار کردن ضعفهای شخصی یا خانوادگی است. همین مسئله باعث میشود افراد ترجیح دهند مسئله را انکار کنند یا آن را پشت سکوت و خویشتنداری پنهان نگه دارند. در حالی که بسیاری از مشکلات روانی، اگر در مراحل اولیه شناسایی شوند، با مداخلات سادهتر و در مدت زمان کوتاهتری قابل مدیریت هستند.»
وی افزود: «بعضی کلیشههای جنسیتی نیز این وضعیت را پیچیدهتر کرده است. برای مثال، هنوز در برخی لایههای اجتماعی از مردان انتظار میرود همواره مقاوم، کمحرف و کنترلگر باشند و درباره فشارهای روانی خود سخن نگویند. از سوی دیگر، زنان نیز گاهی با این انتظار مواجهاند که مشکلات عاطفی و روانی را صرفاً با صبوری و سکوت مدیریت کنند. این نوع نگاهها در نهایت مسیر مراجعه به متخصص را دشوارتر میکند.»
وقتی مشکلات قابل حل، به بحران تبدیل میشوند
کارشناسان تأکید میکنند که یکی از مهمترین پیامدهای نگاه منفی به مراجعه برای دریافت خدمات روانشناختی، به تعویق افتادن درمان است. بسیاری از مشکلاتی که در ابتدا در قالب استرسهای تحصیلی، فشارهای شغلی، تعارضات خانوادگی، اختلال در روابط عاطفی یا احساس فرسودگی بروز میکنند، در صورت بیتوجهی میتوانند به بحرانهای پیچیدهتر تبدیل شوند.
یک متخصص سلامت روان در این زمینه توضیح میدهد: «بخش زیادی از مراجعات به روانشناسان، مربوط به مسائلی است که اگر بهموقع مورد توجه قرار بگیرند، بهراحتی قابل مدیریتاند. اما زمانی که فرد به دلیل ترس، شرم یا نگرانی از قضاوت دیگران مراجعه را به تعویق میاندازد، معمولاً شدت علائم بیشتر میشود و روند درمان نیز زمانبرتر خواهد شد.»
نادیده گرفتن مشکلات روانی، تنها فرد را تحت تأثیر قرار نمیدهد، بلکه روابط او با اعضای خانواده، دوستان و همکاران را نیز دچار اختلال میکند. فردی که با اضطراب، افسردگی یا فشارهای روانی درماننشده مواجه است، ممکن است دچار گوشهگیری، تحریکپذیری، پرخاشگری، افت تمرکز و کاهش توان تصمیمگیری شود؛ مسائلی که در نهایت بر کیفیت روابط خانوادگی، عملکرد تحصیلی و بهرهوری شغلی تأثیر منفی میگذارد.
از منظر اجتماعی نیز تداوم این وضعیت میتواند هزینههای پنهان و آشکاری به جامعه تحمیل کند. کاهش بهرهوری نیروی انسانی، افزایش تعارضات خانوادگی، افت کیفیت روابط اجتماعی و تحمیل هزینههای بیشتر درمانی در مراحل پیشرفتهتر، بخشی از پیامدهای بیتوجهی به سلامت روان است.
فشارهای زندگی مدرن و نیاز روزافزون به حمایت روانشناختی
همزمان با تغییرات سبک زندگی، ضرورت توجه به سلامت روان بیش از گذشته احساس میشود. فشارهای اقتصادی، رقابتهای تحصیلی و شغلی، نااطمینانی نسبت به آینده، تغییر در الگوهای ارتباطی و همچنین تأثیر شبکههای اجتماعی بر مقایسههای اجتماعی، همگی به افزایش فشار روانی در میان افراد منجر شدهاند.
یک روانشناس اجتماعی در این باره میگوید: «امروز افراد با حجم بالایی از محرکهای تنشزا مواجهاند. از فشارهای روزمره اقتصادی گرفته تا مقایسههای مداوم در فضای مجازی، همه این عوامل میتوانند احساس ناکافی بودن، اضطراب و فرسودگی را افزایش دهند. در چنین شرایطی، مراجعه به روانشناس نه یک انتخاب لوکس، بلکه بخشی از نیازهای واقعی زندگی مدرن است.»
به گفته او، یکی از چالشهای امروز این است که با وجود افزایش آگاهی عمومی درباره اهمیت سلامت روان، هنوز پذیرش اجتماعی مراجعه به متخصص به همان اندازه رشد نکرده است. در نتیجه، فاصله میان «نیاز واقعی» و «رفتار مراجعه» همچنان پابرجاست.
آموزش و رسانه؛ دو مسیر مهم برای اصلاح نگرش
کارشناسان بر این باورند که عبور از این چالش، نیازمند مجموعهای از اقدامات فرهنگی، آموزشی و حمایتی است. نخستین گام، افزایش سواد سلامت روان در سطح عمومی جامعه است. بسیاری از سوءبرداشتها زمانی اصلاح میشود که مردم با ماهیت علمی خدمات روانشناختی، نشانههای هشداردهنده مشکلات روانی و نقش مداخله زودهنگام آشنا شوند.
به اعتقاد متخصصان، رسانهها میتوانند در این زمینه نقش تعیینکنندهای ایفا کنند. بازنمایی درست از مراجعه به روانشناس، پرهیز از کلیشهسازی، گفتوگوی مستمر با متخصصان و تولید محتوای آموزشی قابل فهم برای عموم، از جمله اقداماتی است که میتواند به عادیسازی این رفتار کمک کند.
آموزش مهارتهای روانشناختی در مدارس و دانشگاهها نیز از دیگر راهکارهای مهم در این زمینه است. مهارتهایی مانند مدیریت استرس، تنظیم هیجان، حل تعارض، خودآگاهی و ارتباط مؤثر، اگر از سنین پایین آموزش داده شوند، میتوانند زمینهساز شکلگیری نسلی آگاهتر و پذیراتر نسبت به مراقبت از سلامت روان باشند.
در کنار این موارد، تسهیل دسترسی به خدمات روانشناختی نیز اهمیت زیادی دارد. برخی کارشناسان معتقدند اگر حمایتهای بیمهای، سیاستگذاریهای حمایتی و دسترسی عادلانهتر به خدمات تخصصی در این حوزه تقویت شود، بخشی از مقاومتها و موانع موجود نیز کاهش خواهد یافت.
سلامت روان، مسئلهای فردی نیست آنچه امروز بیش از هر زمان دیگری باید مورد توجه قرار گیرد، این است که سلامت روان صرفاً مسئلهای شخصی یا خانوادگی نیست، بلکه با کیفیت زندگی اجتماعی، کارآمدی نهاد خانواده و حتی توسعه انسانی در جامعه پیوند مستقیم دارد. تا زمانی که مراجعه به روانشناس در ذهن بخشی از جامعه با ترس، شرم یا قضاوت همراه باشد، شمار زیادی از افراد از دریافت کمکهای تخصصی محروم خواهند ماند؛ محرومیتی که پیامدهای آن تنها متوجه یک فرد نیست، بلکه خانواده و جامعه را نیز دربر میگیرد.
کارشناسان معتقدند تغییر این وضعیت، نیازمند مشارکت همزمان خانوادهها، رسانهها، نهادهای آموزشی، متخصصان و سیاستگذاران است. شکستن تابوی مراجعه به روانشناس تنها با توصیههای فردی ممکن نیست، بلکه باید از مسیر اصلاح نگرش عمومی، افزایش آگاهی و ایجاد فضایی امن برای گفتوگو درباره مسائل روانی دنبال شود.
در شرایطی که فشارهای زندگی امروز هر روز پیچیدهتر میشود، مراجعه به روانشناس باید بیش از گذشته بهعنوان اقدامی آگاهانه، مسئولانه و ضروری برای حفظ کیفیت زندگی شناخته شود؛ نه نشانهای از ضعف، بلکه نشانهای از توجه فرد به سلامت خود و تلاش برای زندگی بهتر.
خبرنگار: بیتا حاجی ربیع
انتهای پیام/