به گزارش خبرنگار گروه سیره امامین انقلاب خبرگزاری رسا، حجتالاسلام مهدی گرامیپور، عضو هیئت علمی دانشگاه قم، مسئول معاونت پژوهش دفتر حفظ و نشر آثار امام خامنهای شهید و استاد حوزه علمیه قم، در دهمین جلسه از دوره «حکمرانی و ایمان» برگرفته از کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» با موضوع «نقد تمدن غیرالهی؛ علم بدون عدالت»، به تبیین نسبت میان پیشرفت، عدالت و حقانیت تمدنی پرداخت.
وی با اشاره به پیوستگی مباحث این جلسه با مباحث مطرحشده در جلسه پیشین اظهار داشت: اگر در جلسه نهم بر تقدم امت بر دولت تأکید شد، در این جلسه به یکی از پرسشهای اساسی حوزه تمدنی پاسخ داده میشود و آن اینکه آیا هر تمدن برخوردار از علم، فناوری، قدرت نظامی و توسعه ساختاری، لزوماً تمدنی حق و مطلوب به شمار میآید؟
حجتالاسلام گرامیپور در پاسخ به این پرسش تصریح کرد: از منظر اندیشه اسلامی، پیشرفت مساوی با حقانیت نیست. همانگونه که در ادبیات غربی از مفهوم توسعه سخن گفته میشود، نباید تصور کرد که هر جامعهای که به شاخصهای توسعه دست یافته، الزاماً در مسیر حق حرکت میکند.
وی با اشاره به ادبیات رهبر شهید انقلاب اسلامی در این زمینه افزود: ایشان به جای استفاده از واژه «توسعه» از مفهوم «پیشرفت» بهره میبردند؛ زیرا توسعه در ادبیات غربی و بهویژه در مکتب لیبرالیسم دارای بار معنایی خاصی است و همه ابعاد آن با مبانی اسلامی سازگار نیست. از این رو رهبر شهید انقلاب تلاش داشتند با بهکارگیری واژه «پیشرفت»، الگویی مبتنی بر ارزشهای اسلامی و عدالتمحور را تبیین کنند.
استاد حوزه علمیه قم ادامه داد: تمدنهای غیرالهی ممکن است از نظر علمی و فناوری درخشندگی قابل توجهی داشته باشند، نخبگان علمی تربیت کنند و ابزارهای پیشرفته تولید نمایند، اما این موفقیتها به خودی خود به معنای انسانی بودن یا الهی بودن آن تمدنها نیست. مسئله اساسی این است که علم و قدرت در چه مسیری به کار گرفته میشوند.
وی در تشریح این موضوع به نمونه تاریخی حکومت عباسیان اشاره کرد و گفت: در قرون دوم و سوم هجری، جهان اسلام شاهد رشد علمی قابل توجهی بود. نهضت ترجمه گسترش یافت و دانشمندان برجستهای در رشتههای مختلف ظهور کردند، اما در همان دوره، فاصله طبقاتی نیز افزایش یافت و اشرافیت که پیامبر اکرم(ص) برای از میان بردن آن تلاش کرده بودند، دوباره در جامعه اسلامی احیا شد.
حجتالاسلام گرامیپور خاطرنشان کرد: پیامبر اسلام(ص) معیار برتری را تقوا قرار داده بودند، اما به تدریج و در دوران بنیامیه و بنیعباس، روحیه اشرافیگری و تمرکز قدرت سیاسی تقویت شد. از این رو هرچند پیشرفت علمی وجود داشت، اما این پیشرفت در خدمت اهداف الهی و عدالت اجتماعی قرار نگرفت.
وی با طرح این پرسش که «علم در خدمت قدرت است یا در خدمت عدالت؟» اظهار داشت: یکی از ویژگیهای تمدن غیرالهی آن است که علم را به ابزاری برای سلطه تبدیل میکند و قدرت را از اخلاق جدا میسازد. در چنین تمدنی، پیشرفت علمی الزاماً به کاهش ظلم و تبعیض نمیانجامد، بلکه ممکن است زمینه تشدید آن را فراهم کند.
عضو هیئت علمی دانشگاه قم افزود: علمی که از توحید و ارزشهای الهی جدا شود، جهتگیری روشنی ندارد و میتواند در خدمت هر هدفی قرار گیرد؛ از خدمت به انسان گرفته تا سلطه بر انسان. به همین دلیل، رشد علمی بدون پیوند با عدالت و معنویت نمیتواند سعادت بشر را تضمین کند.
وی با اشاره به تجربه تمدن جدید غرب تصریح کرد: تمدن غرب دستاوردهای علمی فراوانی تولید کرده است، اما بخش مهمی از این ظرفیت علمی در مسیر استعمار و سلطه بر ملتهای دیگر به کار گرفته شد. فناوریهای پیشرفته، ناوگانهای نظامی عظیم، سلاحهای مخرب و حتی بمب اتم، نمونههایی از بهکارگیری علم در مسیر قدرتطلبی و سلطه هستند.
حجتالاسلام گرامیپور با تأکید بر اینکه یکی از نشانههای انحراف تمدنی تمرکز ثروت و گسترش نابرابری است، بیان کرد: هرگاه ثروت در اختیار اقلیتی محدود قرار گیرد و فرصتهای اجتماعی به صورت نابرابر توزیع شود، جامعه از عدالت فاصله خواهد گرفت. در چنین شرایطی، برخی طبقات از منزلت و امکانات گسترده برخوردار میشوند، در حالی که بخشهای دیگر جامعه از فرصتهای برابر محروم میمانند.
وی افزود: از منظر اندیشه اسلامی، معیار ارزیابی تمدنها صرفاً میزان تولید علم، قدرت نظامی یا توسعه اقتصادی نیست، بلکه باید دید این ظرفیتها در خدمت چه اهدافی قرار گرفتهاند. تمدنی که نتواند عدالت، معنویت و کرامت انسانی را محقق سازد، هرچند از ظواهر پیشرفت برخوردار باشد، نمیتواند تمدنی مطلوب و الهی تلقی شود.
مسئول معاونت پژوهش دفتر حفظ و نشر آثار امام خامنهای شهید در پایان تأکید کرد: پیشرفت حقیقی زمانی شکل میگیرد که علم، قدرت و ثروت در مسیر توحید و عدالت به کار گرفته شوند و دستاوردهای مادی در خدمت تعالی انسان و تحقق ارزشهای الهی قرار گیرند.