از مدارس نظامیه در قرن پنجم هجری تا دانشگاههای پیشرفته امروز، آنچه موجب رشد علمی جوامع شده، فراهم شدن امکان دسترسی استادان و دانشجویان به منابع دانش و شبکههای علمی بوده است.
امروز نیز در عصر تحول دیجیتال و هوش مصنوعی، شبکه جهانی اطلاعات (اینترنت) به مهمترین زیرساخت تولید علم و پژوهش تبدیل شده است. اگر در گذشته کتابخانهها، نسخههای خطی و مراکز علمی نقش شریانهای انتقال دانش را بر عهده داشتند، اکنون این نقش را شبکههای ارتباطی و اینترنت ایفا میکنند. به همین دلیل میتوان گفت اینترنت برای دانشگاههای قرن بیستویکم همان جایگاهی را دارد که کتابخانههای نظامیه برای مراکز علمی جهان اسلام در قرون میانی داشتند.
از نظامیهها تا دانشگاههای دیجیتال
هنگامی که خواجه نظامالملک طوسی مدارس نظامیه را در بغداد، نیشابور، اصفهان، بلخ و دیگر شهرهای مهم جهان اسلام تأسیس کرد، هدف اصلی صرفاً ایجاد چند مرکز آموزشی نبود. نظامیهها در واقع شبکهای علمی برای گردآوری استادان برجسته، تربیت دانشجویان و تسهیل گردش دانش در قلمرو وسیع اسلامی بودند.
در آن دوران، دسترسی به کتاب، استاد و مراکز علمی بزرگترین سرمایه یک دانشجو محسوب میشد. بسیاری از دانشپژوهان برای حضور در حلقه درس استادان برجسته، ماهها و گاه سالها سفر میکردند. کتابخانههای بزرگ نیز نقش ذخیرهگاه دانش و محل مراجعه پژوهشگران را بر عهده داشتند.
اگر معیار توسعه علمی در قرن پنجم هجری، دسترسی به کتابخانه و استاد بود، در قرن بیستویکم معیار توسعه علمی، دسترسی به اینترنت، پایگاههای اطلاعاتی، بانکهای داده، شبکههای علمی و سامانههای هوش مصنوعی است. تفاوت در ابزارهاست، اما فلسفه وجودی یکسان است؛ تسهیل دسترسی به دانش و گسترش تولید علم.
شبکه جهانی اطلاعات؛ ستون فقرات دانشگاه مدرن
دانشگاه معاصر دیگر تنها مجموعهای از کلاسهای درس و ساختمانهای آموزشی نیست. بخش عمدهای از فعالیتهای علمی و پژوهشی در بسترهای دیجیتال انجام میشود. استادان برای تدوین مقالات علمی به پایگاههای بینالمللی مراجعه میکنند، دانشجویان تحصیلات تکمیلی از هزاران منبع الکترونیکی استفاده میکنند و پژوهشگران دادههای علمی خود را از طریق سامانههای برخط مبادله میکنند.
امروزه تقریباً هیچ پایاننامه کارشناسی ارشد یا رساله دکتری را نمیتوان یافت که بدون استفاده از منابع اینترنتی و دسترسی به پایگاههای علمی معتبر قابل انجام باشد. حتی فرایندهای داوری مقالات، انتشار نتایج تحقیقات و همکاریهای علمی نیز عمدتاً در بستر اینترنت صورت میگیرد.
در چنین شرایطی، اینترنت دیگر یک ابزار رفاهی یا ارتباطی نیست؛ بلکه بخشی از زیرساخت اصلی دانشگاه محسوب میشود.
پژوهش به منابع روز جهان وابسته است
یکی از مهمترین ویژگیهای علم، پویایی و تحول مستمر آن است. هر روز هزاران مقاله علمی در جهان منتشر میشود و مرزهای دانش در حوزههای مختلف گسترش مییابد. پژوهشگری که به این منابع دسترسی نداشته باشد، ناخواسته از جریان اصلی تولید علم فاصله میگیرد.
دانشجوی تحصیلات تکمیلی برای تدوین پیشینه پژوهش، استاد دانشگاه برای نگارش مقاله علمی و پژوهشگر برای اجرای طرحهای تحقیقاتی، همگی نیازمند دسترسی مستمر به منابع علمی روزآمد هستند. هرگونه محدودیت در این دسترسی، کیفیت پژوهش و توان رقابتی دانشگاهها را تحت تأثیر قرار میدهد.
به بیان دیگر، در دنیای امروز فاصله میان دانشگاههای پیشرو و دانشگاههای عقبمانده بیش از هر چیز به میزان دسترسی آنان به دانش جهانی وابسته است.
هوش مصنوعی و افزایش اهمیت شبکه جهانی اطلاعات
ظهور هوش مصنوعی، وابستگی نظام آموزش عالی به اینترنت را وارد مرحله جدیدی کرده است. ابزارهای هوشمند جستوجوی علمی، سامانههای تحلیل داده، مدلهای یادگیری ماشین و فناوریهای پردازش زبان طبیعی، امروزه به بخشی از فرآیند پژوهش تبدیل شدهاند.
دانشگاههایی که بتوانند از این فناوریها بهره ببرند، سرعت بیشتری در تولید علم خواهند داشت. در مقابل، دانشگاههایی که از زیرساختهای لازم برای بهرهگیری از این ابزارها محروم باشند، به تدریج از رقابت علمی جهانی فاصله خواهند گرفت.
از این منظر، شبکه جهانی اطلاعات نهتنها وسیله دسترسی به دانش، بلکه بستر خلق دانش جدید نیز به شمار میرود.
همکاری علمی در عصر شبکه
یکی از ویژگیهای دانشگاههای موفق جهان، حضور فعال در شبکههای بینالمللی علم است. بسیاری از مقالات علمی معتبر حاصل همکاری پژوهشگران چند کشور مختلف هستند. نشستهای علمی، پروژههای مشترک پژوهشی، دورههای آموزشی تخصصی و تبادل تجربیات علمی، همگی بر بستر اینترنت انجام میشوند.
امروزه مرزهای جغرافیایی در عرصه علم تا حد زیادی کمرنگ شدهاند و دانشگاهها بیش از هر زمان دیگری در قالب شبکههای علمی جهانی فعالیت میکنند. اینترنت پل ارتباطی این شبکه عظیم دانش است.
اینترنت و عدالت آموزشی
یکی از مهمترین مزیتهای اینترنت، کاهش نابرابری در دسترسی به دانش است. دانشجویی که در یک شهر دورافتاده تحصیل میکند، میتواند به همان منابعی دسترسی داشته باشد که در اختیار دانشجویان دانشگاههای معتبر جهان قرار دارد.
این ظرفیت میتواند شکاف آموزشی میان مناطق مختلف کشور را کاهش دهد و فرصتهای برابر علمی را برای دانشجویان فراهم سازد. از این رو، توسعه زیرساختهای اینترنتی نه تنها یک ضرورت فناورانه، بلکه اقدامی در جهت تحقق عدالت آموزشی نیز محسوب میشود.
یک ضرورت راهبردی برای آینده ایران
امروزه رقابت کشورها بیش از آنکه بر پایه منابع طبیعی باشد، بر پایه دانش، فناوری و نوآوری شکل گرفته است. دانشگاهها نیز قلب تپنده این رقابت محسوب میشوند. هر سیاستی که موجب تقویت زیرساختهای علمی دانشگاهها شود، در واقع سرمایهگذاری برای آینده کشور است. در چنین شرایطی، نگاه به اینترنت نباید صرفاً از منظر ارتباطات یا فناوری اطلاعات باشد. شبکه جهانی اطلاعات بخشی از زیرساخت ملی تولید علم است؛ زیرساختی که کیفیت آن میتواند بر جایگاه علمی، فناوری و حتی اقتصادی کشور تأثیر مستقیم بگذارد.
جمعبندی
خواجه نظامالملک طوسی وزیر مقتدر و مدبر دوره سلجوقیان در قرن پنجم هجری با تأسیس نظامیهها، زیرساختهای علمی عصر خود را تقویت کرد و زمینه شکوفایی یکی از درخشانترین دورههای تمدن اسلامی را فراهم آورد. امروز نیز دانشگاههای ایران برای ایفای نقش تاریخی خود در توسعه کشور، نیازمند زیرساختهای متناسب با عصر جدید هستند.
اگر کتابخانه، کتب نسخه خطی و حلقههای درس استادان، شریانهای علم در دوران نظامیهها بودند، شبکه جهانی اطلاعات؛ ستون فقرات دانشگاه مدرن شریان حیاتی دانشگاه در عصر دیجیتال است.
همانگونه که راههای تجاری، قنوات و کتابخانهها در گذشته زیرساختهای توسعه تمدنی محسوب میشدند، در عصر حاضر نیز شبکه جهانی اطلاعات به یکی از زیرساختهای بنیادین توسعه علمی تبدیل شده است. کشوری که میخواهد در مرزهای دانش حضور مؤثر داشته باشد، ناگزیر باید مسیر دسترسی دانشگاهیان خود به دانش جهانی را پایدار، سریع و قابل اعتماد نگه دارد.
شبکه جهانی اطلاعات برای دانشگاههای قرن بیستویکم صرفاً یک فناوری نیست؛ اکسیژن پژوهش، بستر نوآوری و یکی از مهمترین پیشنیازهای توسعه علمی و تمدنی کشور است.
*از شبکه جهانی اطلاعات به جای واژه اینترنت در یادداشت استفاده شده است.
* عضو هیات علمی دانشگاه