به گزارش ایرنا، در خراسان جنوبی صنایعدستی روایت زنده تاریخ، فرهنگ و شیوه زندگی مردمانی است که قرنها در اقلیم سخت و کمآب قهستان زیستهاند و هنر را به ابزاری برای تداوم زندگی تبدیل کردهاند، اینجا هر تار پارچه هر نقش سوزندوزی و هر گره دستبافته داستانی از صبوری، خلاقیت و هویت مردمانی را در خود نهفته دارد که هنر را از گذشتگان به میراث بردهاند.
صنایعدستی این سرزمین همچون دیگر جلوههای فرهنگی آن متاثر از جغرافیا، تاریخ و سبک معیشت مردم شکل گرفته است منطقهای که روزگاری بخش مهمی از قهستان بزرگ را تشکیل میداد، سرزمینی کوهستانی که به دلیل قرار گرفتن در مسیر راههای ارتباطی مهم، جنوب ایران را به هرات، نیشابور و دیگر مناطق خراسان بزرگ پیوند میداد و از دیرباز محل دادوستد کالا، فرهنگ و هنر بود.
مردمان این دیار در کنار کشاورزی پیرامون قنوات و چشمهها و دامداری در دشتها و ارتفاعات به تولید انواع صنایعدستی نیز مشغول بودند، از بافت پارچه و دستبافتههای سنتی گرفته تا قالیبافی، گلیمبافی، سبدبافی، سفالگری و دیگر هنرهایی که بخشی از نیازهای زندگی را تامین میکرد و در عین حال هویت فرهنگی منطقه را شکل میداد.
قدمت این هنرها در جنوب خراسان به سدههای دور بازمیگردد، جغرافیدانان و جهانگردان اسلامی در آثار خود بارها از تولیدات هنری و دستبافتههای این منطقه یاد کردهاند مقدسی در کتاب «احسنالتقاسیم» از صدور پوشاک، فرش و جانماز قهستان به دیگر نواحی سخن گفته و این منطقه را از مراکز مهم تولیدات نساجی و دستبافتههای سنتی معرفی کرده است.
در کتاب «اشکال العالم» نیز که به سده چهارم هجری تعلق دارد از کرباسهای مرغوب، پلاسها و زیلوهای قهستان یاد شده است محصولاتی که به گفته نویسنده از شهر تاریخی تون، فردوس امروزی، به نیشابور و دیگر ولایات صادر میشد. همچنین ناصرخسرو در سفرنامه خود از وجود صدها کارگاه زیلوبافی در تون سخن میگوید روایتی که نشان میدهد هنر بافندگی در این منطقه دستکم هزار سال پیش رونق داشته است.
اما شواهد تاریخی تنها به دستبافتهها محدود نمیشود سسیل ادواردز در کتاب «قالی ایران» به قالیچههای خاص منطقه فردوس اشاره کرده و سفرنامهنویسان خارجی نیز از هنرهای بومی این خطه یاد کردهاند. مکگرگور در سفر خود به قاین، گلدوزیهای ابریشمی زنان این منطقه را هنری منحصربهفرد توصیف میکند و کلارک نیز از مهارت آهنگران و تفنگسازان بیرجند سخن میگوید نشانههایی از تنوع و گستردگی صنایعدستی در جنوب خراسان.
امروز نیز ردپای آن پیشینه کهن را میتوان در رشتههای متنوع صنایعدستی خراسان جنوبی مشاهده کرد از حولهبافی خراشاد و ملهبافی خوسف گرفته تا برکبافی، گلیمبافی، رودوزیهای سنتی، سفالگری، صنایع چوبی و هنر تراش گوهرسنگها. هنرهایی که برخی از آنها پس از سالها فراموشی دوباره احیا شدهاند و برخی دیگر همچنان به عنوان نمادهای هویتی استان شناخته میشوند.
خراسان جنوبی اکنون یکی از کانونهای مهم صنایعدستی کشور به شمار میرود استانی که هنر در آن نه یک فعالیت حاشیهای بلکه بخشی جداییناپذیر از زندگی، اقتصاد و فرهنگ مردم است
خراسان جنوبی اکنون یکی از کانونهای مهم صنایعدستی کشور به شمار میرود استانی که هنر در آن نه یک فعالیت حاشیهای بلکه بخشی جداییناپذیر از زندگی، اقتصاد و فرهنگ مردم است. گستردگی رشتهها، حضور هزاران هنرمند و ثبتهای ملی و جهانی نشان میدهد که میراث کهن قهستان همچنان در دستان هنرمندان این دیار زنده است و نفس میکشد.
شناسایی ۱۲۰ رشته صنایع دستی در خراسان جنوبی
معاون صنایعدستی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان جنوبی نیز با تشریح آخرین وضعیت این حوزه، از شناسایی ۱۲۰ رشته صنایعدستی در استان خبر میدهد آماری که جایگاه این استان را در میان قطبهای مهم صنایعدستی کشور به خوبی نمایان میکند.
غلامحسین فولادی در گفت و گو با خبرنگار ایرنا اظهار کرد: از مجموع ۳۰۰ رشته صنایعدستی شناساییشده و دارای کد در کشور، ۱۲۰ رشته در خراسان جنوبی شناسایی شده که ۸۵ رشته آن در ۱۶ گروه از ۱۸ گروه مصوب صنایعدستی کشور فعال است.
وی افزود: رشتههای صنایعدستی استان در حوزههایی همچون دستبافتههای داری، نساجی سنتی، رودوزیهای سنتی، صنایعدستی چوبی، چرمی، فلزی، سنگی، سفال و سرامیک، پوشاک سنتی و سایر پیشههای وابسته فعالیت دارند.
وی با اشاره به احیای هفت رشته صنایعدستی در استان بیان کرد: حولهبافی، برکبافی، پلاسبافی، ملهبافی، چکندوزی، بخارادوزی و گیوهبافی از جمله رشتههایی هستند که در سالهای اخیر احیا شدهاند.
معاون صنایعدستی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان جنوبی تصریح کرد: تاکنون ۱۱ هزار و ۵۶۲ نفر در رشتههای مختلف صنایعدستی استان آموزش دیدهاند و به طور متوسط سالانه هزار و ۵۰۰ نفر در دورههای عمومی و تخصصی این حوزه شرکت میکنند.
وی از فعالیت هفت مرکز آموزشی صنایعدستی در شهرستانهای مختلف استان خبر داد و افزود: این مراکز در شهرستانهای طبس، زیرکوه، بیرجند، فردوس، سرایان، قاین و سربیشه در حال تکمیل و توسعه هستند.
فولادی با بیان اینکه هشت هزار و ۵۰۰ هنرمند دارای مجوز در استان فعالیت میکنند، گفت: همچنین ۸۲ کارگاه تولیدی تجمیعی صنایعدستی با حضور دو نفر یا بیشتر در استان فعال است.
وی با اشاره به وضعیت بیمه هنرمندان اظهار کرد: در مجموع سه هزار و ۶۵۰ هنرمند صنایعدستی استان زیر پوشش بیمه قرار دارند که از این تعداد ۳۵۰ نفر از طریق صندوق تامین اجتماعی و سه هزار و ۳۰۰ نفر نیز از طریق صندوق بیمه روستاییان، کشاورزان و عشایر بیمه شدهاند.
معاون صنایعدستی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان جنوبی افزود: هنرمندان صنایعدستی خراسان جنوبی تاکنون موفق به کسب ۸۶ مهر اصالت ملی (نشان ملی مرغوبیت کالا) شدهاند که بخش قابل توجهی از آن مربوط به رشتههای نساجی سنتی، دستبافتههای داری، صنایع چوبی، رودوزیهای سنتی، تراش سنگهای قیمتی و نیمهقیمتی، چرم و سفال است.
وی ادامه داد: به طور متوسط سالانه حدود ۵۰۰ مجوز در حوزه صنایعدستی شامل صدور و تمدید مجوز صادر میشود و در مجموع تاکنون بیش از هشت هزار مجوز در این بخش صادر شده است.
فولادی از فعالیت هفت بازارچه صنایعدستی در استان خبر داد و گفت: این بازارچهها در بیرجند، سرایان، نهبندان و طبس فعال هستند و دو بازارچه دیگر نیز در آیسک سرایان و خضری قاین آماده بهرهبرداری است.
وی افزود: اکنون ۶ بازارچه صنایعدستی نیز در شهرستانهای فردوس، طبس، نهبندان، خوسف و روستاهای خراشاد و خور در دست احداث قرار دارد.
معاون صنایعدستی خراسان جنوبی با اشاره به برگزاری نمایشگاههای تخصصی صنایعدستی اظهار کرد: تاکنون ۶ نمایشگاه سراسری و سه نمایشگاه منطقهای به میزبانی استان برگزار شده و سالانه به طور میانگین ۶۰ نمایشگاه فصلی، ماهانه و مناسبتی در استان برپا میشود.
ثبت ۳۳ پرونده مهارت هنرهای سنتی در فهرست میراث فرهنگی ناملموس کشور
فولادی همچنین از ثبت ۳۳ پرونده مهارت در هنرهای دستی و سنتی در فهرست میراث فرهنگی ناملموس کشور خبر داد و گفت: سه پرونده نیز در حوزه ثبت حاملان میراث فرهنگی ناملموس (گنجینههای زنده بشری) به نام استادکاران برجسته استان ثبت شده است.
وی افزود: تاکنون سه پرونده پاسداشت مهارتهای صنایعدستی شامل ملهبافی خوسف، برکبافی استان و حولهبافی خراشاد به ثبت رسیده است.
شهر ملی ملهبافی خوسف و روستای ملی گوهرسنگ عقیق خور به ثبت ملی رسیدهاند و پرونده شهر ملی گوهرسنگ فردوس نیز در نوبت ثبت قرار دارد
معاون صنایعدستی، گردشگری و صنایعدستی خراسان جنوبی یادآور شد: شهر ملی ملهبافی خوسف و روستای ملی گوهرسنگ عقیق خور به ثبت ملی رسیدهاند و پرونده شهر ملی گوهرسنگ فردوس نیز در نوبت ثبت قرار دارد.
فولادی با اشاره به ثبت جهانی روستای خراشاد گفت: روستای خراشاد در سال ۱۳۹۷ به عنوان روستای جهانی حولهبافی ثبت شد که نقش مهمی در معرفی ظرفیتهای صنایعدستی استان در سطح ملی و بینالمللی داشته است.
وی افزود: اکنون ۴۶ تشکل، اتحادیه، تعاونی و شرکت خصوصی در حوزه صنایعدستی خراسان جنوبی فعالیت میکنند که در توسعه تولید، آموزش و بازاریابی محصولات صنایعدستی نقشآفرین هستند.
از کُرکیهای گرم قهستان تا حولههای جهانی خراشاد
اما تنوع صنایعدستی خراسان جنوبی تنها در تعداد رشتهها خلاصه نمیشود هر یک از این هنرها ریشه در تاریخ، معیشت و زیستبوم منطقه دارد و روایتگر بخشی از زندگی مردمان قهستان است، بسیاری از این رشتهها از دل نیازهای روزمره شکل گرفته و به مرور زمان به هنری ماندگار تبدیل شدهاند.
در میان دستبافتههای سنتی استان، بَرَکبافی یا کُرکیبافی از کهنترین هنرهای منطقه به شمار میرود هنری که پیشینه آن به پیش از دوره سلجوقیان میرسد. برک، پارچهای ضخیم و گرم است که از کرک بز و شتر بافته میشود و به دلیل لطافت، استحکام و سازگاری با سرمای زمستان قرنها مورد استفاده مردم این دیار بوده است، روزگاری شهر مود در سربیشه، نهبندان، خوسف و بشرویه از مهمترین مراکز تولید این دستبافته ارزشمند بودند و هنوز هم نام برک با خاطره لباسهای گرم و فاخر قهستان گره خورده است.
حولهبافی نیز از دیگر هنرهای ریشهدار استان است هنری که در گویش محلی «تُوبافی» یا «تونبافی» نامیده میشود و قدمت آن به دوران شکوفایی نساجی در قهستان بازمیگردد. صدای منظم دفه و حرکت هماهنگ دست و پای بافندگان در کارگاههای سنتی هنوز هم در برخی روستاهای استان شنیده میشود، حولههای رنگارنگ، سفرههای نان، شالها و پارچههای دستباف تولیدشده در این کارگاهها یادگار هنری هستند که امروز نام خراشاد را در سطح جهانی مطرح کرده است.
در کنار این هنرها، جاجیمبافی نیز از جمله مشاغل مهم زنان روستایی خراسان جنوبی بوده است،. نوارهای باریک و رنگارنگ جاجیم که با حوصله و ظرافت روی دارهای زمینی بافته میشوند، پس از اتصال به یکدیگر به دستبافتهای چشمنواز تبدیل میشوند که هم کاربردی است و هم جلوهای از ذوق و سلیقه بافندگان را به نمایش میگذارد، روستای روم در قاینات از مراکز شاخص تولید این دستبافته سنتی به شمار میرود.
گلیمبافی نیز همچنان در بسیاری از مناطق استان رواج دارد هنری که نقشهای هندسی آن برگرفته از طبیعت، زندگی عشایری و محیط پیرامون بافندگان است، رنگها و نقوش ساده اما پرمعنا در گلیمهای خراسان جنوبی بازتابی از فرهنگ بومی و نگاه هنرمندانه مردمان این سرزمین به محیط زندگی خود است.
از دیگر دستبافتههای خاص استان میتوان به سفره آردی اشاره کرد بافتهای کاربردی که زنان روستایی برای نگهداری خمیر و آرد از آن استفاده میکردند نقوش بز، قوچ، کوه و گیاهان که به صورت ذهنی بر این دستبافته نقش میبندند پیوند عمیق زندگی روستایی با طبیعت پیرامون را نشان میدهند.
آنچه صنایعدستی خراسان جنوبی را متمایز میکند تنها قدمت یا تنوع رشتهها نیست بلکه تداوم زندگی این هنرها در دل خانوادهها، روستاها و کارگاههای کوچک است هنرهایی که هر یک بخشی از حافظه تاریخی قهستان را در خود حفظ کردهاند و همچنان از نسلی به نسل دیگر منتقل میشوند.
اما گستره صنایعدستی خراسان جنوبی به دستبافتههای مشهور آن محدود نمیشود در این سرزمین هر گوشه از زندگی مردم با هنری سنتی پیوند خورده است هنری که از دل طبیعت، نیازهای معیشتی و تجربه نسلها زاده شده است.
در میان جامعه عشایری استان، سیاهچادربافی هنوز نمادی از زندگی کوچنشینی به شمار میرود زنان و مردان عشایر با موی بز، تختههایی بلند و مقاوم میبافند که پس از اتصال به یکدیگر، سقف و دیوار خانههای سیار آنان را شکل میدهد، سیاهچادرها نه تنها سرپناهی برای زندگی در دل کویر و کوهستان هستند بلکه بخشی از هویت فرهنگی عشایر خراسان جنوبی را نیز حفظ کردهاند.
در کنار آن، پلاسبافی یا «لَبّافی» هنری است که با استفاده از موی بز و گاه تکههای پارچههای رنگی انجام میشود، دستبافتهای خشن اما مقاوم که روزگاری در زندگی روستاییان و عشایر کاربرد فراوان داشت و برای تهیه زیرانداز، خورجین، توبره و دیگر لوازم مورد نیاز زندگی مورد استفاده قرار میگرفت.
نمدمالی نیز از هنرهای دیرپای این منطقه است هنری سخت و طاقتفرسا که در آن بدون استفاده از دستگاه بافندگی و تنها با فشار، رطوبت و حرارت، الیاف پشم به محصولی یکپارچه تبدیل میشود، کلاههای نمدی، زیراندازها و «کپنک» چوپانی از جمله محصولاتی هستند که سالها بخشی از زندگی دامداران و روستاییان خراسان جنوبی بودهاند.
در دامنههای باقران و روستاهای کوهپایهای بیرجند نیز هنر ترکهبافی یا سافتبافی رواج دارد هنری که از شاخههای باریک بید و بادام کوهی برای ساخت سبدها و ظروف کاربردی بهره میگیرد، سبدهایی که روزگاری در خانههای روستایی برای حمل محصولات کشاورزی، نگهداری میوه و سبزی و حتی خوراک دام مورد استفاده قرار میگرفتند و امروز به عنوان محصولی سازگار با محیط زیست دوباره مورد توجه قرار گرفتهاند.
در مناطق گرم و نخلخیز استان به ویژه طبس و دهسلم نهبندان حصیربافی همچنان نفس میکشد، برگهای خرما در دستان هنرمندان به سبد، زنبیل، بادبزن و انواع محصولات کاربردی تبدیل میشوند آثاری که سادگی و زیبایی طبیعت کویری را به نمایش میگذارند.
صنایعدستی خراسان جنوبی تنها به بافتهها محدود نیست هنر خراطی سنتی با چوب درختانی چون عناب، گردو و بید، سالها در شهرهایی مانند بیرجند، فردوس و سرایان رواج داشته و محصولاتی کاربردی از دوکهای نخریسی گرفته تا پایههای چوبی و ظروف مختلف را پدید آورده است.
در کارگاههای سنتی آهنگری نیز صدای چکش بر سندان هنوز شنیده میشود آهنگران سرایانی که به مهارت در ساخت زنگولههای دام شهرت دارند هنری را حفظ کردهاند که علاوه بر کارکرد اقتصادی، بخشی از میراث ناملموس استان محسوب میشود، زنگولههایی که صدای آنها سالها در دشتها و مراتع خراسان جنوبی طنینانداز بوده است.
هنر مسگری نیز اگرچه امروز به تعداد اندکی از استادکاران محدود شده اما هنوز نشانههایی از شکوه گذشته خود را حفظ کرده است روزگاری بازارهای شهرهای استان با صدای چکش مسگران زنده بود و ظروف مسی بخشی جداییناپذیر از زندگی مردم را تشکیل میداد.
در کنار این هنرها، رودوزیهای سنتی جلوه دیگری از ذوق و هنر زنان خراسان جنوبی را به نمایش میگذارد. خامهدوزی، سکهدوزی، آیینهدوزی، سرمهدوزی و دهها شیوه دیگر دوختهای سنتی، سالها زینتبخش لباسها، جانمازها، سفرهها و وسایل آیینی مردم این منطقه بوده و همچنان بخشی از هویت فرهنگی استان را در خود حفظ کرده است.
همین تنوع کمنظیر است که خراسان جنوبی را به یکی از غنیترین استانهای کشور در حوزه صنایعدستی تبدیل کرده سرزمینی که در آن از موی بز و پشم گرفته تا چوب، گل، فلز، برگ خرما و سنگهای قیمتی همگی در دستان هنرمندان به محصولاتی تبدیل میشوند که روایتگر تاریخ، فرهنگ و سبک زندگی مردم قهستان هستند.
فرشهایی که آوازه جهانی دارند
اگر دستبافتههای سنتی را شناسنامه صنایعدستی خراسان جنوبی بدانیم قالیبافی بدون تردید یکی از درخشانترین صفحات این شناسنامه است، هنری که پیشینه آن در این منطقه به بیش از یک هزاره میرسد و نام برخی از مراکز تولید آن سالهاست در بازارهای فرش ایران و جهان شناخته شده است.
در میان شهرها و روستاهای خراسان جنوبی، مود و دُرُخش جایگاه ویژهای در هنر قالیبافی دارند، فرشهای این مناطق با ظرافت بافت، نقوش اصیل و کیفیت بالای مواد اولیه شناخته میشوند و سالهاست نام خراسان جنوبی را در کنار فرشهای نفیس ایران قرار دادهاند، نقشههای ریزهماهی، سعدی، خِشتی، بتهجقه و طرحهای الهامگرفته از طبیعت و فرهنگ بومی از جمله نقشهایی هستند که در تار و پود این دستبافتهها جان میگیرند.
خراسان جنوبی همچنین در حوزه هنرهای وابسته به معماری، تراش سنگهای قیمتی و نیمهقیمتی، ساخت زیورآلات محلی، تولید سازهای سنتی، لباسهای بومی و دهها رشته دیگر نیز صاحب پیشینه و ظرفیت است ظرفیتی که نشان میدهد صنایعدستی در این استان تنها یک فعالیت اقتصادی نیست بلکه بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی مردم محسوب میشود.
شاید به همین دلیل باشد که کارشناسان، صنایعدستی را از معدود حوزههایی میدانند که چهار مؤلفه مهم اشتغال، تولید، صادرات و هویت فرهنگی را به صورت همزمان در خود جای داده است؛ هنری که از ذهن، ذوق و دستان هنرمندان برمیخیزد و در نهایت به محصولی تبدیل میشود که روایتگر فرهنگ و اصالت یک سرزمین است.
استان مرزی خراسان جنوبی با جمعیتی معادل ۸۰۰ هزار نفر دارای ۱۲ شهرستان و ۳۲ شهر است.
هفته صنایع دستی از ۲۰ تا ۲۶ خردادماه با اجرای برنامههای مختلف در سراسر کشور گرامی داشته میشود.