موزه فرش آستان قدس رضوی امروز یکی از مهمترین و گستردهترین مجموعههای تخصصی فرش در جهان به شمار میرود؛ مجموعهای که با فرشهای وقف شده حرم مطهر امام رضا(ع) شکل گرفته و طی نزدیک به یک قرن، به گنجینهای با بیش از ۸۰۰ تخته فرش نفیس تبدیل شده است. عبدالحسین ملک جعفریان، رئیس اداره گنجینههای موزه آستان قدس رضوی در تشریح این مسیر، از روند شکلگیری تا انتخاب آثار و توسعه این موزه سخن میگوید.
آغاز یک گنجینه از دل فرشهای حرم مطهر
عبدالحسین ملک جعفریان در آغاز این روایت، به نقطه شروع تاریخی مجموعه فرشهای موزه آستان قدس رضوی اشاره میکند؛ جایی که در سال ۱۳۲۴ شمسی، همزمان با افتتاح نخستین موزه آستان قدس در مجاورت آرامگاه شیخ بهایی، برای نخستین بار بخشی از فرشهای نفیس و تاریخی حرم مطهر به نمایش درآمد. به گفته رئیس اداره گنجینههای موزه آستان قدس رضوی، آثاری مانند قالی گلابتوندار، قالی پردهای دورو، قالیچه چهارفصل و قالیچه ابریشمی سجادهای در کنار دیگر آثار دوران صفوی و قاجار، نخستین هستههای شکلگیری بخش فرش در موزه را تشکیل دادند؛ بهطوری که میتوان گفت فرش از همان ابتدا یکی از نخستین گروههای اثر در ساختار موزهای آستان قدس بوده است.
ملک جعفریان ادامه میدهد: این روند در سال ۱۳۵۶ و با تأسیس موزه مرکزی آستان قدس رضوی وارد مرحله تازهای شد؛ در این دوره مجموعه فرشها در سالن «درهای طلا و نقره» به نمایش درآمد و به مرور زمان، آثار بیشتری به آن افزوده شد. او تأکید میکند: در همین سالها، نگاه به فرش از یک اثر تزئینی صرف، بهتدریج به یک میراث فرهنگی و تاریخی تغییر پیدا کرد و زمینه برای شکلگیری یک گنجینه تخصصی فراهم شد.
تولد رسمی گنجینه تخصصی فرش
رئیس اداره گنجینههای موزه آستان قدس رضوی با اشاره به تحولات پس از انقلاب اسلامی، توضیح میدهد: با رویکرد جدید آستان قدس در توسعه فرهنگی و ایجاد گنجینههای تخصصی، توجه به ساماندهی علمی آثار بیش از گذشته مورد تأکید قرار گرفت. او میگوید: افزایش نذورات، وقفها و اهدای آثار ارزشمند از سوی ارادتمندان امام رضا(ع) موجب شد مجموعه فرشها روزبهروز غنیتر شود و همین مسئله نیاز به یک ساختار تخصصی را جدیتر کرد.
به گفته ملک جعفریان، نتیجه این روند در سال ۱۳۷۷ به شکل رسمی با تأسیس گنجینه تخصصی فرش آستان قدس رضوی محقق شد. این گنجینه در محل تالار مطالعه سابق آقایان در ضلع شمال شرقی صحن امام خمینی(ره) و در دو طبقه افتتاح شد و حدود ۴۰تخته فرش نفیس در آن به نمایش درآمد. او در ادامه توضیح میدهد: با وجود این آغاز مهم، گستردگی و ارزش آثار موجود در خزانه فرش بهقدری بود که همان زمان نیز مشخص بود این فضا پاسخگوی ظرفیت واقعی مجموعه نخواهد بود.
بنایی ویژه برای پاسداری از میراث قالیبافی ایران
ملک جعفریان در ادامه به ساخت بنای اختصاصی برای موزه فرش اشاره میکند و میگوید: همین مسئله سبب شد طرح ساخت یک ساختمان مستقل برای موزه فرش در دستور کار قرار گیرد. به گفته او، در سال ۱۳۸۳ ساخت بنایی در مجاورت موزه مرکزی آغاز شد؛ پروژهای که تکمیل و آمادهسازی آن تا سال ۱۳۹۰ ادامه یافت و در نهایت به بهرهبرداری رسید. این ساختمان جدید، نقطه عطفی در تاریخ موزه فرش آستان قدس رضوی محسوب میشود.
رئیس اداره گنجینههای موزه آستان قدس رضوی درباره ویژگیهای این بنا توضیح میدهد: ساختمان جدید با زیربنای حدود ۶هزار و ۶۰۰ مترمربع در سه طبقه فضای نمایشی و یک نیمطبقه شامل کارگاههای تخصصی و مخزن طراحی شده است. او تأکید میکند: این مجموعه از نظر وسعت، امروز بهعنوان بزرگترین گنجینه تخصصی فرش در جهان شناخته میشود. ملک جعفریان در ادامه میافزاید: در طراحی این فضا، تمامی استانداردهای روز موزهای از جمله سیستمهای اعلام و اطفای حریق، نورپردازی تخصصی، تهویه کنترل شده و فضاهای ویژهای مانند اتاقهای قرنطینه، آفتزدایی و مرمت در نظر گرفته شده است.
از خزانه تا ویترین؛ مسیر گزینش فرشها
او در بخش دیگری از این گفتوگو به نحوه انتخاب و نمایش آثار اشاره میکند و میگوید: در حال حاضر موزه فرش آستان قدس رضوی دارای ۸۲۲ تخته فرش بسیار نفیس از دوره صفوی تا امروز است که از این میان ۱۰۲ تخته فرش بهصورت چرخشی در معرض نمایش قرار دارند. به گفته ملک جعفریان، پس از احداث ساختمان جدید در سال ۱۳۹۰، فضاهای نمایشی بهصورت دقیق پیمایش و شناسایی شدند و بر اساس همین مطالعات، محل نمایش فرشها تعیین شد.
او تأکید میکند: انتخاب فرشهای نمایشی یکی از مهمترین و حساسترین مراحل راهاندازی موزه جدید بوده است. ملک جعفریان توضیح میدهد: در این فرایند، تمامی آثار بر اساس معیارهایی مانند منطقه بافت، قدمت، نفاست هنری و قابلیت نمایش بررسی شدند.
به گفته او، برای هر فرش فرمهای تخصصی تکمیل و اطلاعات کامل آن ثبت شد و سپس بر اساس یک نظام طبقهبندی دقیق، آثار در قالب جدولهای تخصصی ساماندهی شدند تا بهترین نمونهها برای نمایش انتخاب شوند.
شاخصترین دستبافتهای موزه کداماند؟
رئیس اداره گنجینههای موزه آستان قدس رضوی در ادامه به برخی آثار شاخص این مجموعه اشاره میکند. او از فرش دوره صفوی با طرح افشان شاهعباسی یاد میکند که در مشهد بافته شده و بنا بر اسناد تاریخی، در اواخر قرن دهم هجری توسط شاهعباس صفوی برای استفاده در حرم مطهر وقف شده است. ملک جعفریان تأکید میکند: استفاده از گلابتون نقره در بافت این فرش، آن را به یکی از نمونههای کمنظیر هنر قالیبافی ایرانی تبدیل کرده است.
او همچنین به فرش دوره قاجار با طرح محرابی درختی اشاره میکند که در کرمان و در اواسط قرن سیزدهم هجری بافته شده است. به گفته او، نقش درخت در این فرش، نمادی از درخت طوبی در بهشت است و همین موضوع به اثر، بعدی معنوی و اعتقادی بخشیده است. در کنار این آثار، ملک جعفریان از تابلوفرش «معراج» نیز نام میبرد؛ اثری که در سال ۱۳۷۴ در تبریز بافته و در سال ۱۳۸۴ به موزه اهدا شده است. او این اثر را یکی از ریزبافتترین دستبافتهای شناخته شده میداند که با بیش از یک میلیون گره، جایگاهی ویژه در مجموعه دارد.
ردپای فرش در اسناد چند صد ساله حرم مطهر
ملک جعفریان در بخش دیگری از گفتوگو، به جایگاه تاریخی فرش در حرم مطهر امام رضا(ع) میپردازد و میگوید: فرشها همواره بخشی جداییناپذیر از فضای معماری حرم قدسی بودهاند. به گفته او، از این دستبافتها برای مفروش کردن صحنها، رواقها و بیوتات متبرکه و حتی بهعنوان پرده و پوشش ورودیها استفاده میشده و این کارکرد تا امروز نیز ادامه دارد. او توضیح میدهد: بخشی از این فرشها از محل درآمدهای آستان قدس خریداری شده و بخشی دیگر حاصل وقف و نذر عاشقان امام رضا(ع) بوده است.
به گفته رئیس اداره گنجینههای موزه آستان قدس رضوی، قدیمیترین فرشهای موجود در این مجموعه متعلق به دوره صفوی هستند، اما شواهد تاریخی نشان میدهد استفاده از فرش در حرم مطهر بسیار قدیمیتر است. ملک جعفریان به نخستین سند مکتوب در سال ۱۰۲۱ قمری اشاره میکند که در آن فهرست قالیهای مورد نیاز برای بخشهایی از حرم منور ثبت شده است. او همچنین به سفرنامه ابنبطوطه در سال ۷۳۳ قمری اشاره میکند که در آن از وجود فرش در فضای بقعه حرم مطهر یاد شده؛ موضوعی که نشاندهنده قدمت طولانی این سنت است.
گامهای تازه برای معرفی فرش ایرانی
در پایان، ملک جعفریان به رویکردهای نوین موزه فرش آستان قدس رضوی اشاره میکند و میگوید: هدف این مجموعه صرفاً نگهداری آثار نیست، بلکه حرکت به سمت یک مرکز علمی و پژوهشی مستقل در حوزه فرش ایرانی است. او توضیح میدهد: برگزاری دورههای آموزشی، نمایش زنده فرایند بافندگی و همکاری با مراکز علمی و پژوهشی از جمله برنامههای مهم این مجموعه است. همچنین به گفته او، بهرهگیری از ظرفیت موزه دیجیتال آستان قدس رضوی و ارائه تورهای مجازی، امکان بازدید گستردهتر از این گنجینه را فراهم کرده و آن را در زمره پیشروترین موزههای دیجیتال کشور قرار داده است.