فلات ايران سرشار از گواهيها بر تمدنهاي كهن و شيوه زيست مردمان ساكن آنجاست. بارها اين سرزمين مورد تهاجم واقع شده. برخي عبور كرده و رفتهاند و برخي مانند مغولها و اعراب در ايران مانده، از تمدن و فرهنگ ايراني تاثير گرفته و بر آن تاثير گذاشتهاند. هر گوشه از حاشيه كوير ايران با جغرافياي خشن و كمآب آن را كه بجوريد، بناهاي تاريخي بر سرسختي مردم گواهي ميدهند. بسياري بناهاي تاريخي در كشور ما كه بنا بر تحقيقات نوين باستانشناسي بر بناهاي قديميتر از آن بنا شدهاند را ميتوان مانند كتابي ورق زد و اسرار اين كهن سرزمين را دريافت. كاروانسراي دودهك در شمال شرقي محلات و در مجاورت ساحل شرقي رودخانه قمرود و در مسير جاده دليجان به دهستان خورخه قرار دارد. بنايي وسيع و باشكوه كه ابتدا بيننده را متحير ميكند كه اين برج و بارو را براي چه وسط بيابان ساختهاند. روزگاري اين كاروانسرا محل اطراق پيكها و كاروانهايي بوده كه در مسير راه ابريشم جريان قوي داد و ستد كالا را از شرق تا غرب آسيا و بعد از آن آفريقا و اروپا برقرار ميكردهاند. همان كه امروز هم ايران و چين درصدد احياي آن هستند، گيريم نه با اسب و كاروان كه با شبكه مدرن ريلي و دريايي. در كنار اصطبلها و باراندازها برجهاي كاروانسرا نشان ميدهد اين مجموعه در روزگار خود كاربرد نظامي هم داشته است. حالا اما كاروانسراي دودهك ديگر جنبه اتصال مسير انتقال كالا را از دست داده و مانند بسياري از كاروانسراهاي مشابه آراسته و پيراسته شده تا ميزبان گردشگران مشتاقي باشد كه به هواي گذران روزي آرام و به دور از همهمه شهري به حاشيه كوير زدهاند تا آفتاب و آسمان آبي را جور ديگري تجربه كنند. سفر به مناطق حاشيه كوير مانند محلات اين ويژگي مهم را دارد كه امكان ندارد سري به اين بخش از ميهنمان بزنيد و صحبتي از آب و جنگ ديرينه ساكنان اينجا با قحطي و كمآبي نشنويد. امكان ندارد راهنمايي گروهتان را همراهي كند و مانند اسدالله عبدلي آشتياني، پژوهشگر اسناد تاريخي، كه همراه ما بود، از جغرافياي خشن اين منطقه و نقش قناتها در جنگ مردم و بيآبي نگويد. اينكه چطور قناتها ساخته و گسترش داده شده و مرمت ميشدند تا سفرههاي آب زيرزميني مانند درياچهاي در زير زمين با كمك چاههاي موازي آب را براي كشاورزي و آشاميدن دراختيار مردم قرار بدهند و چطور اين جغرافياي خشن به كمك مردم ميآمده تا مسير متجاوزان را سد كند. به قول عبدلي آشتياني، اينجا جغرافيا تاريخ را ساخته است. امروزه از سيستم قناتها و آبرساني سنتي ايرانيها كمتر خبري هست و جاي آن را چاههاي عميق و پمپهاي آب و سدها گرفته كه اين دستنوشته كوتاه نه صلاحيت و نه مجال بررسي مزايا و معايب آنها را ندارد. اما يك چيز سخت نشاندهنده جاي خالي قناتهاست و آن حوضهاي زيبايي است كه در وسط اغلب بناهاي تاريخي حاشيه كوير زماني در قديم از آب قناتها پرآب و شاداب ميشدهاند، اما امروز به دليل خشكساليهاي چند ساله و تغيير نظام آبرساني سنتي ما بيآب و خالي و بيرونق ماندهاند.