در حالی که اقتصاد خراسان شمالی بر محور کشاورزی استوار است و بیش از ۸۰ هزار بهرهبردار با هزینههای سنگین در مسیر تولید گام برمیدارند، فقدان زیرساختهای ضروری، بخش عمدهای از دسترنج کشاورزان را پیش از رسیدن به بازار به ضایعات تبدیل کرده است. آمارهای نگرانکننده از هدررفت ۲۵ درصدی محصولات باغی و نیاز فوری به نوسازی نیمی از باغات استان، زنگ خطری جدی برای متولیان امر به صدا درآورده است. نبود صنایع تبدیلی و سردخانههای مناسب، نه تنها باعث نابودی محصولات ارزشمند کشاورزی و هدررفت منابع آبی میشود، بلکه با تحمیل خامفروشی به تولیدکنندگان، سود نهایی را به جیب واسطهها سرازیر کرده و معیشت باغداران را با چالشهای جدی مواجه ساخته است.
وجود ۳۵۰ هزار هکتار عرصه کشاورزی و فعالیت بیش از ۸۰ هزار بهرهبردار، خراسان شمالی را به یکی از قطبهای مهم تولید محصولات زراعی و باغی در کشور تبدیل کرده است. طبق آخرین آمارها از مجموع محصولات تولیدی این استان ۱۶۳ هزار تن مربوط به انگور، ۶۴ هزار و ۶۲۶ تن سیب و ۵ هزار و ۷۶۲ تن گیلاس است که به ترتیب رتبههای هفتم، دوازدهم و پانزدهم کشوری را به خود اختصاص دادهاند. همچنین، خراسان شمالی در تولید زعفران، توت و توتستان در سطح کشور جایگاه سوم را داراست.
علاوه بر این، سالانه بیش از ۶ هزار تن گلابی، ۲ هزارو۴۷۸ تن آلو و هزارو ۳۰۷ تن انواع گیاهان دارویی در این استان تولید میشود که جایگاههای هشتم، شانزدهم و بیستویکم کشور را در اختیار دارند. زیتون، بادام، پسته، آلبالو، هلو، شلیل، شفتالو، انجیر، انار، شاهتوت، به، سنجد و گوجهسبز نیز از دیگر تولیدات باغی این استان محسوب میشوند. همچنین سالانه حدود ۱۵ هزار تن محصول گلخانهای نیز در این منطقه تولید میشود.
هدررفت محصولات و فرسودگی باغات
با وجود اینکه اقتصاد خراسان شمالی بر محور کشاورزی بنا نهاده شده و این بخش با ۸۰ هزار بهرهبردار بیشترین درصد شاغلان استان را به خود اختصاص داده است، کشاورزان این خطه همچنان از مشکلاتی نظیر خشکسالی، کمبود نقدینگی، خردهمالکی و فقدان صنایع تبدیلی و تکمیلی فعال رنج میبرند. از سویی، نبود زیرساختهایی همچون سردخانههای مناسب، موجب شده است یکچهارم محصولات باغی تولیدی در این استان تخریب و به ضایعات تبدیل شود.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی در این رابطه میگوید: «هر سال ۲۵ درصد از محصولات باغی تولیدی در این استان تبدیل به ضایعات میشود.»
اسماعیل محمودآبادی تأکید میکند که این میزان از ضایعات، نشاندهنده هدررفت منابع ارزشمند آبی در استان است.
یکی از عوامل کلیدی در افزایش حجم ضایعات، فرسوده بودن زمینهای زیر کشت است. آمارها نشان میدهد از ۵۲ هزار هکتار باغ موجود در خراسان شمالی، ۵۰ درصد از این مساحت در وضعیت درجه یک قرار ندارند و نیازمند نوسازی و اصلاح فوری هستند.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی با اشاره به این موضوع معتقد است: «۵۰ درصد باغات این استان نیاز به نوسازی و اصلاح دارند.»
ضرورت احداث کارخانههای فرآوری
نبود صنایع بهرهوری، یکی دیگر از دلایل اصلی خراب شدن میوههای تولیدی است. وجود کارخانههای صنعتی فرآوری محصولات باغی، یکی از نیازهای اساسی استان برای جلوگیری از اتلاف محصولات و هدررفت آب است. نبود این صنایع باعث شده تا خامفروشی به رویهای غالب تبدیل شود که ضرر بسیاری به تولیدکنندگان وارد میکند.
محمودآبادی در این خصوص میگوید: «به دلیل نبود صنایع تبدیلی، کشاورزان این منطقه مجبورند محصولات تولیدی خود را بهصورت خام به واسطهها بفروشند و این موضوع موجب میشود تا این محصولات پس از فرآوری، با چند برابر قیمت در بازار عرضه و فروخته شوند.»
نکته قابل تأمل این است که چالش نبود صنایع تبدیلی تنها محدود به باغات نیست. خراسان شمالی با ۳۵۰ گونه گیاه دارویی و رویشگاههای گسترده مرتعی و جنگلی، یکی از مناطق غنی کشور در این حوزه بهشمار میرود، اما ضعف در بستهبندی و کمبود زیرساختهای صادراتی باعث شده بخش عمده این محصولات نیز بهصورت خام از استان خارج شود.
مسعود حلیمی، رئیس اداره امور مراتع منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان شمالی، با بیان اینکه تاکنون ۴۸ طرح مطالعاتی در زمینه گیاهان دارویی تدوین شده است، میگوید: «از این تعداد ۴۳ طرح شامل طرحهای مرتعداری تلفیقی است و پنجطرح نیز شامل طرحهای بهرهبرداری است که در دست واگذاری به متقاضیان قرار دارد.»