شیوع ویروس کرونا در دهه 90، تلنگری جدی به صنعت نشر ایران بود؛ صنعتی که پیش از آن نیز با چالشهای متعدد دست و پنجه نرم میکرد، به یکباره در شرایطی قرار گرفت که امکان فروش خود را تا حد زیادی از دست داد. این تلنگر و شرایط جدیدی که در دوران پساکرونا برای تمام کسب و کارها ایجاد شد، صنعت نشر ایران و همچنین مخاطبان فارسیزبان را به سمت استفاده از فضاهای جدید نشر سوق داد؛ فضاهایی که تا پیش از این رقیب شمرده میشد، به یکباره با تغییر رویه هر دو سوی ماجرا- یعنی مخاطب و ناشر- به بستری جدید برای توسعه کسب و کار و مطالعه تبدیل شد.
استفاده از ظرفیتهای نشر الکترونیک طی سالهای پس از شیوع کرونا، با رشد چشمگیری در جهان روبرو بود. این مسئله برای نشر ایران که معمولاً شیوه سنتی چاپ و نشر را بر دیگر روشهای جدید ارحج میداند، یک گام رو به جلو محسوب میشود. اقبال ناشران به نشر الکترونیک و استفاده از ظرفیتهای جدید، در نهایت منجر به ارائه عناوین بیشتر در این قالب و افزایش تعداد کاربران پلتفرمهای فعال در این حوزه بود. گویی نشر الکترونیک که پیش از این به عنوان مرجع درجه دوم برای تهیه کتاب به شمار میآمد، به یکباره از حاشیه به متن وارد شد.
40 درصد از مردم ایران مصرفکننده کتاب الکترونیک
علی محمدپور، دبیر انجمن ناشران دیجیتال، درباره رشد استفاده از این ظرفیت جدید در میان مخاطبان ایرانی میگوید: طبق آخرین پیمایش وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی که توسط پژوهشگاه فرهنگ و ارتباطات انجام شده، حدود 40 درصد از مردم ایران کتاب الکترونیک مصرف میکنند و 30 درصد صرفاً از کتاب الکترونیک (چه متنی و چه صوتی) استفاده میکنند. همچنین روزانه حدود 70 دقیقه از حضور مردم در فضای مجازی به جستجو و مطالعه مقالات و محتوای علمی و آموزشی اختصاص مییابد. همه اینها نشان میدهد که رفتار یادگیری مردم به سمت فضای مجازی سوق پیدا کرده و مطالعه کتاب نیز به سمت کتاب الکترونیک و صوتی در حرکت است.
جنگ، ساعت مطالعه ایرانیها را افزایش داد
استفاده از ظرفیت نشر الکترونیک در مقاطع مختلف استمرار و تداوم داشته است. اگرچه همچون دوران کرونا در اوج نبوده و با فراز و فرود همراه است، اما آمارها حکایت از آن دارد که این بستر جدید در سالهای گذشته، همچنان به عنوان مرجع برای بخش قابل توجهی از مخاطبان مطرح است. تداوم استفاده از این فضا در دوران جنگ نیز وجود داشت. احسان مسعودی، مدیر فراکتاب، در گفتوگو با تسنیم، درباره تجربه فروشگاه خود در دوران جنگ گفت: آنچه ما به طور کلی تجربه کردیم این است که هرگاه اینترنت بینالملل به مشکلی برمیخورد و در مقاطعی قطع است، اقبال مردم به مطالعه بیشتر میشود. ظاهراً با عدم دسترسی به فضاهایی مانند اینستاگرام و دیگر برنامهها، مخاطبان تلاش میکنند که خود را با دیگر روشها، مانند مطالعه کتابهای الکترونیک مشغول کنند.
وی با بیان اینکه در مدت جنگ 40 روزه میزان استفاده از کتابهای الکترونیک تا حدودی افزایش یافت، افزود: علاوه بر این، افزایش قیمت کتاب نیز سبب شده تا کتاب الکترونیک و صوتی به عنوان یکی از روشهای جایگزین برای برخی از مخاطبان مطرح باشد؛ چرا که قیمت این دسته از محصولات عموماً یکسوم کتاب چاپی است.
کتاب الکترونیک زیر سایه افزایش قیمت کاغذ
مدیر فراکتاب با اشاره به تداوم نگاه سنتی در برخی از ناشران که نشر الکترونیک را رقیب خود میدانند، یادآور شد: طبق نظرسنجیها، مخاطب کتاب الکترونیک با مخاطبی که کتاب کاغذی مطالعه میکند، عموماً متفاوت است. حتی ما قشری داریم که فقط به کتاب صوتی علاقه دارند. از این جهت نگرانی برخی از ناشران که البته در قیاس با گذشته تعدادشان کمتر هم شده، درست نیست.
به گفته مسعودی؛ افزایش تعداد عناوین در فروشگاهها و پلتفرمها در نهایت از نظر اقتصادی به خود ناشر نیز کمک میکند. این فروشگاهها در واقع ویترینی جدید برای کتاب ناشران است.
این فعال حوزه نشر الکترونیک همچنین به افزایش قیمت کتاب در طول یک سال گذشته اشاره و آن را تأثیرگذار بر نشر الکترونیک و صوتی دانست. به گفته او؛ افزایش قیمت کاغذ و به تبع قیمت کتاب در طول یک سال گذشته در نهایت منجر به محدود شدن سبد فرهنگی خانوادهها خواهد شد. این مسئله فقط روی نشر کاغذی کتاب اثرگذار نخواهد بود و کمکم روی نشر الکترونیک و قیمت تمام شده کارها نیز اثر خواهد گذاشت. ما سکوی عرضه کتاب هستیم و قیمتها توسط ناشران تعیین خواهد شد. اگر افزایش قیمتها به این شکل تداوم داشته باشد، مجبور به بهروزرسانی کارها توسط ناشران خواهیم بود.
افزایش استفاده از کتابهای صوتی کودک و نوجوان در جنگ
مجید شریفی، مدیر کتابراه، که حوزه فعالیتش کتابهای صوتی است نیز از افزایش مراجعه مخاطبان به استفاده از کتابهای صوتی در جنگ گفت. او در گفتوگو با تسنیم با تأکید بر اینکه شرایط جنگ با شرایط دوران کرونا متفاوت بود، افزود: در دوران کرونا اینترنت قطع نبود و از سوی دیگر، خود وقوع جنگ به دلیل استرسها و اضطراباتی که دارد، عموماً میزان مطالعه را کم میکند. اما ما در این مقطع با افزایش مخاطبان(هرچند محدود) روبرو بودیم.
به گفته او؛ نکته جالب این بود که در مدت جنگ میزان اقبال به کتابهای کودک و نوجوان بیشتر از گذشته شد. این در حالی است که تا پیش از این، عموماً حوزه کودک و نوجوان چندان مورد اقبال واقع نمیشد. این نشان میدهد که پلتفرمها بیشتر در میان خانوادهها شناخته شده و نسبت به آن مطلع هستند. و از سوی دیگر، کتابهای صوتی خوبی نیز در سالهای گذشته در دسترس خانوادهها و کودکان و نوجوانان قرار گرفته است.