به گزارش ایرنا، فرش همدان تنها یک صنعت نیست بلکه روایتگر بخشی از تمدن غنی و کهن ایران است که هر گره آن برگ زرینی از تاریخ این سرزمین و هر نقش آن بازتابی از فرهنگ، اندیشه و زیباییشناسی مردمانی است که قرنها با دستان خود هنر آفریدهاند.
امروز سخن از نجات فرش همدان نیست؛ سخن از احیای بخشی از هویت ملی ایران است. باشد که پیش از خاموش شدن آخرین دارهای قالی و فراموش شدن آخرین نقشهای ذهنیباف، برای این گنجینه بیبدیل تصمیمی درخور عظمت ایران گرفته شود؛ زیرا آنچه در همدان بافته میشود، تنها فرش نیست بلکه تاریخ، فرهنگ، هنر، هویت و اعتبارایران زمین است.
در روزگاری که بسیاری از ملتها برای ساختن هویت فرهنگی خود به دنبال خلق روایتهای جدید هستند، دیار الوند بر گنجینهای تکیه زده است که قرنها پیش آفریده شده؛ گنجینهای به نام فرش دستباف همدان.
فرش همدان تنها یک هنر یا یک کالا نیست؛ سند زنده تاریخ، فرهنگ، اقتصاد و هویت ایران است. کمتر استانی در کشور وجود دارد که بتواند چنین مجموعهای از ظرفیتهای منحصربهفرد را در خود جای دهد.
خبرنگار ایرنا به مناسبت ۲۰ خرداد روز ملی فرش دستباف ایرانبه سراغ « حمید رضا فروزان احسن » رییس انجمن تولید کنندگان و صادر کنندگان فرش دستباف استان همدان» رفت که ماحصل این گفت و گو را در زیر می خوانید:
ایرنا: چرا فرش همدان را «دایرةالمعارف فرش روستایی ایران» مینامند؟
فروزان احسن: تنوع کمنظیر فرهنگی و هنری در این استان بدون شک دلیل انتخاب این نام است، همدان بیش از ۴۰ منطقه بافت فعال با ۵۰۰ طرح و نقش اصیل دارد.
همچنین این استان چهار قوم بزرگ فارس، ترک، کرد و لر را در خود جای داده است که همگی در شکلگیری این هنر نقش داشتهاند.
ایرنا: چه ویژگیهایی فرش همدان را در ایران و جهان متمایز میکند؟
فروزان احسن: همدان مهد فرشهای ذهنیباف است؛ فرشهایی که نه با نقشه کاغذی، بلکه با ذوق و حافظه هنرمندان خلق میشوند.
همچنین استفاده از پشمهای بومی و رنگهای طبیعی، اصالت ارگانیک بودن آن را تضمین کرده و پیشینه تجارت جهانی، آن را به قطب تاریخی فرش ایران تبدیل کرده است.
ایرنا: با وجود چنین ظرفیتی، چرا صنعت فرش همدان با چالش مواجه است؟
فروزان احسن: کاهش صادرات، هزینههای بالای تولید، ضعف در بازاریابی جهانی، نبود حمایتهای بیمهای کافی، پراکندگی زنجیره تولید و عدم حضور پررنگ نسل جوان در بافت فرش های سنتی از عمده مشکلات هستند.
در واقع زنجیره ارزش از پشم تا صادرات دچار گسست شده است.
ایرنا: وضعیت ثبت ملی مهارتهای فرش همدان چگونه است؟
فروزان احسن: خوشبختانه گامهای مثبتی در این خصوص برداشته شده و مهارت بافت در مناطقی مانند مهربان، میشن، کسب و ننج، حسینآباد و ازندریان جوزان به عنوان میراث ناملموس ثبت ملی شدهاند اما این مسیر باید با معرفی جهانی این مهارتها ادامه یابد.
ایرنا: راهکار پیشنهادی شما برای نجات و احیای فرش همدان چیست؟
فروزان احسن: پیشنهاد ما ایجاد «مرکز راهبردی احیا، نوآوری و بازآفرینی قالی ایران در غرب کشور» است.
این مرکز می تواند تمامی حلقههای مفقوده شامل موزه تخصصی، بانک نقشههای اصیل، مرکز پژوهش، نمایشگاه دائمی، خانه تشکلها، مرکز نوآوری، برندینگ و پایانه صادراتی را در یک فضای متمرکز گرد هم آورد.
چگونه ممکن است استانی با بیش از ۴۰ منطقه بافت و صدها طرح اصیل فرش، هنوز از رشته تخصصی فرش در دانشگاه مادر خود محروم باشد؟ امروز تاسیس رشته فرش در دانشگاه بوعلیسینا یک ضرورت علمی، فرهنگی و اقتصادی برای آینده فرش ایران است.
ایرنا: نقش نسل Z یا جوانان در آینده فرش همدان چیست؟
فروزان احسن: آینده این صنعت در گرو پیوند دانش هزارساله قالیبافان با خلاقیت، فناوری و توانمندی بازاریابی نسل جوان است، اگر این نسل با شبکههای اجتماعی و بازارهای جهانی آشنا شود، فرش همدان میتواند به الگویی جهانی در صنایع خلاق تبدیل شود.
چگونه ممکن است استانی با بیش از ۴۰ منطقه بافت و صدها طرح اصیل فرش، هنوز از رشته تخصصی فرش در دانشگاه مادر خود محروم باشد؟ امروز تاسیس رشته فرش در دانشگاه بوعلیسینا یک ضرورت علمی، فرهنگی و اقتصادی برای آینده فرش ایران است.
ایرنا: چرا باید برای حفظ این صنعت تلاش کرد؟ آیا این فقط یک موضوع اقتصادی است؟
فروزان احسن: خیر؛ فرش همدان تنها یک کالای اقتصادی نیست، بلکه مزیت راهبردی ملی و بخشی از هویت ایرانی است. همانطور که نفت سرمایه زیر پای ایران است، فرش همدان سرمایهای است که از سرانگشتان هنرمندان این سرزمین میجوشد و پاسداری از آن، پاسداری از تاریخ و آینده کشور است.
ایرنا: وضعیت کنونی صادرات فرش دستباف همدان چگونه است و آیا با دوران اوج خود در دهه ۷۰ فاصله دارد؟
فروزان احسن: در دهه ۷۰ شمسی، صادرات فرش دستباف همدان به تنهایی حدود ۱۳.۵ میلیون دلار بود؛ به طوری که در برخی مقاطع، ارزش صادرات این کالا با نفت برابری میکرد، پس از آن به دلیل مشکلات متعددی همچون تحریمها، قوانین سختگیرانه رفع تعهدات ارزی و برخی مصوبات بازدارنده، وقفهای چند ساله در این مسیر ایجاد شد.
از دو تا سه سال گذشته، صادرات فرش مجدد از گمرک همدان آغاز شده اما میزان آن اکنون به سالیانه حدود ۱۰۰ تا ۲۰۰ هزار دلار رسیده است که با ارقام گذشته فاصله بسیاری دارد.
ایرنا: چرا بخش عمدهای از فرشهای تولیدی همدان در آمارهای صادراتی این استان لحاظ نمیشود؟
فروزان احسن: بخش قابلتوجهی از فرشهای دستباف همدان به دلیل نبود زیرساختهای صادراتی متمرکز، از طریق تهران یا سایر استانها صادر میشود و در واقع به همین دلیل در آمارهای صادراتی جایی ندارد.
در نتیجه، این حجم از صادرات در آمار رسمی گمرک همدان ثبت نشده و استان از مزایای مستقیم این ارزآوری بهرهمند نمیشود.
تعداد هنرمندان پیشکسوت و استادکارانی همدانی که مهارتهای اصیل بافت فرش سنتی را به صورت سینه به سینه حفظ کردهاند، به تعداد انگشتان دست میرسد بنابراین اگر از آنها حمایت نشود، هزینه احیای این دانش در آینده بسیار سنگین خواهد بود.
ایرنا: وضعیت فعلی طرحهای فرش همدان در بازارهای بینالمللی چگونه ارزیابی میشود؟
فروزان احسن: فرش همدان همچنان از اصالت و غنای هنری بالایی برخوردار است.
طرحهای اصیل همدانی در بازارهای بینالمللی متقاضیان خاص خود را دارند و صادرات این طرحها به قوت خود باقی است، اما برای بازگشت به جایگاه واقعی، نیازمند حمایتهای جدی و رفع موانع تجاری هستیم.
ایرنا: در زمینه ثبت ملی مهارتهای بافت فرش در همدان چه اقداماتی صورت گرفته است؟
فروزان احسن: استان همدان در زمینه مهارت بافت فرش جایگاه ویژهای در کشور دارد مهارت بافت فرش به عنوان یک میراث ناملموس به ثبت رسیده و پیگیریها برای ثبت ملی این هنر ارزشمند به صورت تخصصی در حال انجام است.
نکته حائز اهمیت این است که تعداد هنرمندان پیشکسوت و استادکارانی همدانی که مهارتهای اصیل بافت فرش سنتی را به صورت سینه به سینه حفظ کردهاند، به تعداد انگشتان دست میرسد بنابراین اگر از آنها حمایت نشود، هزینه احیای این دانش در آینده بسیار سنگین خواهد بود.
ایرنا: رقبای اصلی فرش همدان در بازارهای جهانی چه کشورهایی هستند و چه تهدیدی برای این هنر ایجاد کردهاند؟
فروزان احسن: کشورهایی همچون ترکیه، پاکستان و هندوستان با سرمایهگذاریهای خود جایگاه ایران را در بازارهای جهانی تصاحب کردهاند.
در این میان، افغانستان به رقیبی جدی تبدیل شده است که با کپیبرداری از طرحهای اصیل همدان، این محصولات را تولید و حتی به بازار ایران وارد میکند که پیشگیری از آن نیازمند تدبیر از سوی دست اندکاران است.