سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، تاریخ نشر، هند را جغرافیای اصیل چاپخانههای فارسی میداند؛ مثلا، نخستین چاپخانههای سربی؛ ۱۷۸۱م./۱۱۹۶ ق. و نخستین چاپخانههای سنگی؛ ۱۸۱۰م./۱۲۲۴ق. در کلکته. در این شهر و به دستور مسترجانسون بود که ابوطالب تبریزی، دیوان حافظ را تصحیح و چاپ کرد.
علاوه بر کلکته، چاپخانهها که مامورتشان انتشار منابع علمی، متون مذهبی، درسی و ادبی زبان فارسی و عربی، بود با احتساب چاپخانههای شهرهای حیدرآباد، دهلی، کانپور و لاهور به چندصد واحد میرسید.
سعید نفیسی در پیشگفتار «ارمغان پاک» چاپ «کانون معرفت تهران»، ۱۳۴۴، چنین نوشته است: «امروز ما صدها هزار کتاب نظم و نثر فارسی در رشتههای مختلف داریم که در هند و پاکستان یکی از مفصلترین مباحث تاریخ ادبیات است.»
همچنین دکتر ذبیحالله صفا در تقریظ کتاب فرهنگنویسی در هند و پاکستان چاپ تهران۱۳۴۱، مینویسد: «من از آن بابت که خود را یکی از خادمان ساحت سخن پارسی میشمارم، هیچگاه نمیتوانم از بیان سپاسداری و حقشناسی در برابر این همه کوشش هندیان در نگهداشت گنجینه ادب پارسی خاموش بمانم؛ این مردم جمالدوست هنرپرور، روزگاری دراز که ما در تنگنای حوادث خُرد میشدیم خود را بهعنوان مدافع قهرمان آثارِ پارسی معرفی کردند، شاعران ما را پذیرفتند، به نویسندگان ما پناه دادند، آثار ما را چون گوهرهای فروزان به جان خریدند و با کوششهای مداوم خود، در آموختن و تتبع زبان پارسی، بر شماره شاعران و نویسندگان پارسی و آثار پارسی به مقدار معتنابهی افزودند.»
اما یکی از صدها چاپخانه فارسی در سرزمین هفتاد و دو ملت، چاپخانه منشی نول کشور، از اعضای اولیه کنگره ملی هند، چهره نامدار بین روشنفکران و رجال سیاسی هند قرن ۱۹ میلادی بود. مردی که ازهر نقطه جهان اسلام کتاب منتشر کرد، ازجمله ۴ هزار اثر کلاسیک فارسی، علاوهبراین کتابهای فارسی که منشیکشور در قرن ۱۹ منتشر کرد از کل کتابهای فارسی که در این قرن در ایران منتشر شد بیشتر است.
اهتمام منشیکشور به چاپ کتابهای فارسی، نام وی را در قرن ۱۹ پُرآوازه کرد، بهطوری که ملاقات با وی یکی از آرزوهای ناصرالدینشاه قاجار بود و انگلیسیها سال ۱۲۹۴ق. به وی نشان «قیصر هند» دادند.
مختصری درباره چاپخانه منشی نول کشور
نخستین چاپخانه سنگی که سال ۱۸۵۷م./۱۲۳۵.ق به همت «منشی نول کشور» که در شهر لکهنود تاسیس شده بود، سال ۱۲۷۵ به منطقه «حضرت گنج» منتقل شد. مدتی بعد، کتابفروشی نولکشور نیز در همین منطقه افتتاح و هر دو به مراکز چاپ و عرضه کتابهای مشهور اردو، فارسی، هندی، سنسکریت و انگلیسی بود. ازجمله قرآن شریف.
با تعطیلی دبیرستانهای هندی و اسلامی با حکم حاکم انگلیسی، ژنرال میکاله، کتابفروشی و چاپخانه منشی نول کشور بر شکلگیری توقف موج بیسوادی روستائیان هندی، تاثیرگذار شد به طوری که برای آموزش، از استادان هندو و مسلمان یاری گرفته شد.
چاپخانه منشی، که قدیمیترین چاپخانه هند و به اعتقاد برخی اهل کتاب، آسیا است تا سال ۱۳۳۰ق. یعنی سال بعد از ۵۵ تاسیس، بیش از ۱۲ هزار کتاب چاپ کرد. فعالیتهای درخشان و متعدد کتابفروشی و چاپخانه، موجب شد، در نمایشگاههای بینالمللی کلکته موفق به دریافت جایزه شود. یکی از دلایل شهرت کشور هند در ایرانِ آن زمان، چاپخانه نول کشور اعلام شده است.
دارالترجمه برای برگردان کتاب به زبان اردو، هندی، مثل منابع مذهبی مسلمانان و سیکها، بخش دیگر از فعالیت چاپخانه، منشی نول کشور بود. جایگاه چاپخانه منشی، از قول میرزا غالب، از شاعران، سخنوران و نویسندگان شیعه در هند، سندی دیگر بر اثرگذاری فعالیتهای فرهنگی این چهره نامدار قرن ۱۹ است. وی گفته بود:« در این چاپخانه دیوان هر کسی که چاپ شده، او را از زمین به آسمان رسانده است.»
آرمانخواه
هدف، حفظ و نگهداری سرمایه غنی ادبی و علمی و فرهنگی هند بود؛ بنابراین منشی نول کشور، حق بزرگی به گردن مسلمانان هند، افغانستان، ایران، عراق، سوریه، مصر و دیگر کشورهای اسلامی دارد. علاقه و توجه این مرد به آثار اسلامی، سرمایه دینی مسلمانان، حقیقتی انکارناپذیر است، حقیقتی که مانع از زوال و نابودی نسخههای خطی شود.
فعالیت چاپخانه مُنشی نِوَل کِشور، به قبل و بعد از توسعه چاپخانهها تقسیم میشود؛ ابتدا فقط کتابهای درسی چاپ میکرد اما با افزایش تعداد چاپخانه که طی سه سال به ۳۰۰ واحد رسید، نسخههای خطی و متون علمی نیز به چاپخانه، در اولویت قرار گرفتند؛ آثار نویسندگان پُرآوازه جمعآوری کرد، حتی به دورافتادهترین نقاط کشور نامه مینوشت و خواهان همکاری برای ارسال نسخههای خطی میشد؛ البته از اعزام نیروی انسانی برای بهدست آوردن نسخهها، هم غافل نبود. نسخهها که میرسید به دست چند کاتب خوشنویس سپرده میشدند.
در مجموعه کتابهای چاپ سنگی کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، نسخهای با عنوان «نشریات فارسی» متعلق به چاپخانه بزرگ منشی نول کشور موجود است. این اثر در ۷۸ صفحه و قطع جیبی انتشار یافته و در سال ۱۹۷۲ میلادی توسط راجکمار رنجیت بهارگو، وارث کتابخانه منشی نول کشور، به چاپ رسیده است.
تاسیس کارخانه کاغذ، نشان دیگری از دغدغهمندی منشی نول کشور، در عرصه فعالیتهای فرهنگی و کتابمحور است. او با خرید قطعه زمینی کنار رود گومشی کارخانه کاغذسازیسازیاش را بنا کرد. پیرمل کولونی، نخستین کارخانه کاغذسازی در شمال هند است که با خرید ماشینآلات اروپایی تجهیز و با استخدام نیروهای ماهر در بهکارگیری آنها فعال شد. علاوه بر رونق چاپ و نشر کتاب، اشتغال نیز در منطقه جان گرفت.
در ابتدای این نسخه، مطلبی کوتاه درباره چاپخانه منشی نول کشور و زندگی بنیانگذار آن با عنوان «تعاریف نول کشور و زندگانی منشی نول کشور» درج شده است.
نثر این مقدمه، به سبب استفاده از واژگان و تعابیر فارسی و اردو که امروزه کاربرد چندانی در زبان فارسی ندارند، خواندنی و قابل توجه است. از همین رو، متن مقدمه در ادامه به صورت عیناً نقل میشود:
به نام خدایی جهان آفرین
تعاریف
این چاپخانه بزرگ که گنجینه علوم و معارف است از سنه ۱۸۵۸ تاکنون در خدمات علوم و فنون بسیار انهماک دارد و ناشر کتب بسیار است از کتب علمی و ادبی و تاریخی و مذهبی به زبان فارسی که از روز تأسیس خود تا این زمان نشریات سودمند در ایران و هندوستان نشر داده است اینک برای انجام وظیفه ادبی و ادامه خدمات معارفی حاضر است. ارباب دانش آگاهی دارند که در بر اعظم ایشیاء هیچ چاپخانه در اشاعت کتب عربی و فارسی بزرگتر از این نیست مؤسس این چاپخانه بزرگ منشی نولکشور (مرحوم) در اشاعت کتب عربی و فارسی سعی بلیغ نموده کتب بسیار از مؤلفات دانشمندان قدیم با صرف سرمایه کثیر فراهم آورد و از محاسن صوری و معنوی آراسته کرده نشر کرد و بزرگترین کتب فارسی که چاپ کردن آنها دشوار بود در مطبع خود چاپ کرد که همه به جایی دیگر یافته نمی شوند.
میلیون ها مجلدات قرآن حکیم و تفاسیر قرآن و احادیث و فقه به عنوان قشنگ و به صحت تمام چاپ ،نمود همه مطبوعات این چاپخانه چنان ارزان اند که دیگری را زهره آن نیست که به چنین ارزانی بفروشد. وارثان منشی نول کشور (مرحوم) در اشاعت کتب عربی و فارسی پیشنهاد جد بزرگوار را اختیار نمودند و نقوش قدمش را چنان نگاه داشتند که تا این زمان نشر و اشاعه کتب عربی و فارسی جاری و ساری است. کنون مالک و وارث این چاپخانه راجکمار رنجیت دارایی همه اوصاف اجداد خویش است که علم پروری و ادب نوازی در میراث یافت و همه توجه خود به این صوب منعطف کرده است که کتب زبان فارسی و عربی را چاپ کنند ایزد تبارک و تعالی عزایم او مستحکم کناد.
این فهرست مختصر دارایی کتب فارسی است که همه در این مطبع بزرگ چاپ شدهاند از خوانندگان این اوراق عرض پردازم که گر میخواهید کـه معارف پروری و علم دوستی خودتان را عملا ثابت کنید مطبوعات این مطبع قدیم را بطلبید و دوستان را هم تلقین کنید که ترقی اشاعت کتب فارسی بر قدرشناسی و همت افزایی شما موقوف است. نام این مطبع قدیم از انقلابات روزگار قدری متغیر شده است کنون باین نام شهرت دارد و همین «نشان ارسال و ترسیل است.»
(راجه) رام کمار بکدیو وارث نولکشور بکدپو حضرت گنج لکهنو هندوستان»
تاسیس کارخانه کاغذ، نشان دیگری از دغدغهمندی منشی نول کشور، در عرصه فعالیتهای فرهنگی و کتابمحور است. او با خرید قطعه زمینی کنار رود گومشی کارخانه کاغذسازیسازیاش را بنا کرد. پیرمل کولونی، نخستین کارخانه کاغذسازی در شمال هند است که با خرید ماشینآلات اروپایی تجهیز و با استخدام نیروهای ماهر در بهکارگیری آنها فعال شد. علاوه بر رونق چاپ و نشر کتاب، اشتغال نیز در منطقه جان گرفت.
منشی نول کشور، ۱۹ فوریه ۱۸۹۵(زمستان ۱۳۱۲ق)در شهر لکهنو درگذشت.
پایان بخش آخر
منبع:منشی نولکشور؛ خادم نشر فارسی
بخش نخست را اینجا بخوانید.